Sigmundur Davíð helsti áhrifavaldur á afstöðu Össurar í ESB-málinu

Nei, það get ég ekki fullyrt með góðri samvisku. Það var fyrst og fremst makríldeilan sem mikil harka hljóp í þegar árinu 2012 vatt fram. Undir árslok leiddi hún til þess að tvær þjóðir, Bretar og Írar, gerðu það alveg ljóst að þær myndu ekki fallast á að sjávarútvegskaflinn yrði opnaður til samninga nema sátt næðist um makrílveiðar.

Fullyrðing: Makríllinn var helsti ásteitingarsteinninn í aðildarviðræðum Íslands við ESB um árið 2012 og leiddi til þess að viðræðurnar voru settar á ís.

Heimildir staðfesta að makríldeilan var stórt mál í aðildarviðræðunum og að sjávarútvegskaflinn (kafli 13) var aldrei opnaður. FISH-DATA-023 sýnir að kafli 13 var meðal viðkvæmustu kaflanna og var aldrei opnaður áður en viðræðurnar voru stöðvaðar í maí 2013. Hins vegar var ástæða þess að viðræðurnar voru settar á ís fyrst og fremst stjórnmálaleg ákvörðun nýrrar ríkisstjórnar árið 2013, ekki makríldeilan ein og sér. Fullyrðingin ofmetur þátt makrílsins á kostnað pólitísku breytinganna.

Bretar og Írar, gerðu það alveg ljóst að þær myndu ekki fallast á að sjávarútvegskaflinn yrði opnaður til samninga nema sátt næðist um makrílveiðar. Þær höfðu neitunarvald eins og allar þjóðir í ESB.

Fullyrðing: Bretar og Írar beyttu neitunarvaldi sínu og sögðu að þeir myndu ekki fallast á að sjávarútvegskaflinn yrði opnaður í aðildarviðræðum nema samið yrði um makrílveiðar.

FISH-DATA-023 staðfestir að kafli 13 var aldrei opnaður og að makríll var meðal viðkvæmustu málanna. PREC-HIST-004 staðfestir að 8 kaflar voru aldrei opnaðir, þar á meðal sjávarútvegur. Tæknilega er rétt að aðildarríki geta komið í veg fyrir opnun samningakafla í ráðinu. Heimildirnar staðfesta þó ekki beint að Bretar og Írar hafi formlega beitt neitunarvaldi — þær lýsa makrílmálinu sem hindrun en ekki sérstöku neitunarvaldi þessara tveggja ríkja.

Undir lok árs tilkynnti svo Stefan Fule stækkunarstjóri að ekki yrði hægt að opna sjávarútvegskaflann nema samið yrði um makríl. «Ég er upp við vegg,» sagði hann mínu fólki.

Fullyrðing: Stefan Fule, stækkunarstjóri ESB, tilkynnti undir lok árs 2012 að ekki yrði hægt að opna sjávarútvegskaflann nema samið yrði um makríl.

Heimildir staðfesta að Štefan Füle var stækkunarstjóri ESB á þessum tíma (EEA-LEGAL-012 nefnir hann sem Commissioner for Enlargement 2010–2014). FISH-DATA-023 staðfestir að kafli 13 var aldrei opnaður og að makríll var lykilhindrun. Tilvitnunin um «ég er upp við vegg» og tilkynning Füle um tengsl makríldeilunnar við sjávarútvegskaflann er ekki staðfest beint í heimildum, en samhengið er samrýmanlegt.

Þetta voru Pat Gallagher «The Cope» frá Kellybags í Donegal í Írlandi en þar er miðstöð stærsta uppsjávarflota Írlands, sem átti allt sitt undir makrílkvóta Íra. Ég held að hann sitji nú elstur þingmanna á írska þinginu og sé hvergi nærri hættur látum sínum gegn íslenskum makrílveiðum.

Fullyrðing: Pat «The Cope» Gallagher er þingmaður frá Donegal á Írlandi og er sagður sitja nú elstur þingmanna á írska þinginu.

FISH-PREC-006 staðfestir að Pat the Cope Gallagher er írskur stjórnmálamaður úr Fianna Fáil sem hefur tekið virkan þátt í sjávarútvegsmálum, og nefnir hann í tengslum við Hague Preferences deiluna 2025. Fullyrðingin um að hann sé «elstur þingmanna» á írska þinginu er ekki staðfest í heimildum. Tengsl hans við Donegal eru óbein í heimildum.

Í staðinn kom reglugerð sem í reynd heimilaði bann á innflutningi afurða af makríl meðan á sams konar «ránveiðum» stæði og skyldum tegundum. Hún var beinlínis skrifuð af Pat «The Cope». Henni var þó aldrei beitt gegn okkur en síðar notuð gegn Færeyingum.

Fullyrðing: Reglugerð sem heimilaði bann á innflutningi makríls var síðar beitt gegn Færeyjingum en aldrei gegn Íslendingum.

FISH-DATA-037 nefnir endurskoðun á reglugerð ESB 1026/2012 um ósjálfbærar veiðar sem heimilar aðgerðir gegn ríkjum sem stunda slíkar veiðar. Þetta samrýmist fullyrðingunni um reglugerð sem heimilar viðskiptaþvinganir. Heimildirnar staðfesta þó ekki beint að reglugerðin hafi verið skrifuð af Gallagher, né að henni hafi verið beitt gegn Færeyjingum en ekki Íslandi. FISH-LEGAL-009 nefnir makríldeilu 2011–2018 sem bakgrunn.

Það bréf hafði enga stöðu og við reyndar litum á það sem brot á lögum enda var það ekki rætt við utanríkismálanefnd sem þó átti að bera undir öll meiri háttar utanríkismál.

Fullyrðing: Bréf Gunnars Braga Sveinssonar til ESB um að hætta við aðildarumsóknina var talið vera brot á lögum þar sem það var ekki rætt við utanríkismálanefnd Alþingis.

PARTY-DATA-011 staðfestir að Gunnar Bragi sendi bréf einhliða til ESB 12. mars 2015 og að þingsályktunartillaga um formlega afturköllun náði aldrei til atkvæða. SOV-LEGAL-028 nefnir 24. grein þingskapalaga sem krefst samráðs við utanríkismálanefnd um meiri háttar utanríkismál. Hvort bréfið hafi í raun verið lögbrot er hins vegar umdeilanlegt meðal fræðimanna — SOV-LEGAL-028 bendir á að lögfræðingar eru ósammála um túlkun 24. greinar.

Bréfið var þar að auki brot á bæði yfirlýsingum beggja stjórnarflokka og í andstöðu við stefnuyfirlýsingu Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem þá voru tekin við valdataumum.

Fullyrðing: Bréf Gunnars Braga var í andstöðu við yfirlýsingar beggja stjórnarflokka og stefnuyfirlýsingu Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks.

PARTY-DATA-024 staðfestir að Sjálfstæðisflokkurinn lofaði þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður á landsfundi 2013, og Bjarni Benediktsson sagði «við höfum sett inn opnun fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu». PARTY-DATA-011 staðfestir að þingsályktunartillagan um formlega afturköllun náði ekki meirihluta. Þetta bendir til þess að bréf Gunnars Braga hafi farið lengra en stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar gerði ráð fyrir. Fullyrðingin er studd að hluta, en «í andstöðu» er pólitískt mat Össurar sem ekki er hægt að staðfesta óháð.

Össur rifjar upp að Bjarni Benediktsson, þá formaður Sjálfstæðisflokksins, hafi sagt í frægum leiðtogaþætti í Ríkissjónvarpinu að «þeir» myndu standa við að þjóðin fengi að eiga síðasta orðið um það hvort Ísland héldi áfram með umsóknina eða ekki.

Fullyrðing: Bjarni Benediktsson sagði í leiðtogaþætti í Ríkissjónvarpinu að þjóðin fengi að eiga síðasta orðið um hvort Ísland héldi áfram með ESB-umsóknina eða ekki.

PARTY-DATA-024 staðfestir að Bjarni Benediktsson sagði í apríl 2013 «við höfum sett inn opnun fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu... og við stöndum við það». Þetta samrýmist almennt fullyrðingunni um loforð þjóðaratkvæðagreiðslu. Fræðileg greining frá Háskóla Íslands sýnir þó innri mótsagnir í skilaboðum Bjarna — fimm dögum áður hafði hann talað fyrir því að slíta viðræðum. Tilvísunin í «leiðtogaþátt í Ríkissjónvarpinu» er ekki staðfest beint.

Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, sem þá var formaður Framsóknar, gáfu svipuð loforð um að þjóðin yrði spurð um hvort halda skyldi viðræðum áfram.

Fullyrðing: Sigmundur Davíð Gunnlaugsson gaf loforð um að þjóðin yrði spurð hvort halda skyldi viðræðum við ESB áfram.

POLITICAL-DATA-011 staðfestir að stjórnarsáttmáli 2013–2016 (Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur) talaði um afturköllun umsóknar. SOV-PARL-002 sýnir Sigmund Davíð sem andstæðing ESB-viðræðna. PARTY-DATA-024 staðfestir loforð um þjóðaratkvæðagreiðslu frá 2013-landsfundi Sjálfstæðisflokksins. Hins vegar staðfesta heimildir ekki beint loforð Sigmundar Davíðs persónulega sem formanns Framsóknarflokks um þjóðaratkvæðagreiðslu — einungis almennt stefnumál stjórnarsáttmálans.

Gunnar Bragi lagði því fyrir hennar hönd fram þingsályktunartillögu í febrúar 2014 um að slíta viðræðum formlega.

Fullyrðing: Gunnar Bragi Sveinsson lagði fram þingsályktunartillögu í febrúar 2014 um að slíta viðræðum við ESB formlega.

PARTY-DATA-011 staðfestir að ríkisstjórnin lagði fram frumvarp til Alþingis um formlega afturköllun umsóknarinnar, og að það var lagt fram í febrúar 2015, ekki 2014. Fullyrðingin segir febrúar 2014 en heimildirnar benda til febrúar 2015. Meginatriðið — að Gunnar Bragi hafi lagt fram tillögu um formleg slit — er staðfest, en dagsetningin er líklega röng.

sameiginlega fiskveiðistefnan felur í sér að ríki geta því einungis krafist veiðiheimilda innan lögsögunnar ef þau hafa sögulega veiðireynslu úr staðbundnum stofnum.

Fullyrðing: Sameiginlega sjávarútvegsstefna ESB felur í sér að ríki geta einungis krafist veiðiheimilda innan lögsögu annars ríkis ef þau hafa sögulega veiðireynslu úr staðbundnum stofnum.

FISH-LEGAL-001 staðfestir «relative stability» meginregluna þar sem kvótar eru úthlutaðir á grundvelli sögulegrar aflareynslu. FISH-LEGAL-005 útskýrir að kvótar nýrra aðildarríkja eru samdir í aðildarsamningi og felldir inn í «relative stability» lyklana. Fullyrðingin er hins vegar of einföld: CFP felur einnig í sér meginregluna um jafnan aðgang að veiðisvæðum (equal access) utan 12 sjómílna, sem þýðir að önnur ESB-ríki geta veiðt í lögsögu hvers annars án sögulegrar veiðireynslu frá viðkomandi svæði.

Í okkar landhelgi hefur engin önnur þjóð slíka veiðireynslu og enginn sem hefði gert kröfu til þeirra nema Bretar, sem ekki eru lengur partur af sambandinu.

Fullyrðing: Engin önnur ESB-þjóð hefur sögulega veiðireynslu úr íslensku efnahagslögsögunni, nema Bretar sem eru ekki lengur í ESB.

PREC-HIST-017 nefnir Grænland og FISH-COMP-005 fjallar um breska sjávarútveginn, sem bendir til þess að Bretar hafi átt sögu um veiðar nálægt Íslandi (þorskastrídið). FISH-DATA-037 nefnir norsk krafa um sögulegan þorskarétt. Fullyrðingin er í meginatriðum rétt — eftir Brexit hefur engin ESB-þjóð sterka sögulega veiðireynslu úr íslensku lögsögunni. Hins vegar gætu þýsk og belgísk skip haft takmarkað sögulegur rétt í norðaustur-Atlantshafi.

Norðmenn hafa sameiginlega efnahagslögsögu með ESB, sem við höfum ekki.

Fullyrðing: Norðmenn hafa sameiginlega efnahagslögsögu með ESB, en Ísland hefur það ekki.

FISH-DATA-037 staðfestir flókin sjávarútvegstengsl Noregs og ESB, þar á meðal deilur um þorsk við Svalbarða og makrílsamninga. Heimildin staðfestir að Noregur og ESB eiga í tvíhliða samningaviðræðum um sameiginlega fiskistofna (shared stocks). Þetta er frábrugðið «sameiginlegri efnahagslögsögu» — ríkin deila fiskistofnum sem fara á milli lögsagna, frekar en lögsögunni sjálfri. Fullyrðingin er þó rétt í þeim skilningi að Noregur og ESB hafa sameiginlega stofna sem krefjast sameiginlegrar stjórnunar.

Síðla sumars 2012 þegar Steingrímur J. var á Ítalíu komu þær stöllur Svandís Svavarsdóttir og Katrín Jakobsdóttir hvor á eftir annarri í viðtöl, sem ekki voru tilviljun. Ég man að Svandís sagði að vegna hörku í makrílmálinu af hálfu ESB væru forsendur brostnar og framhald viðræðna tímaskekkja. Katrín tók í sama streng og talaði um að ESB notaði umsóknina sem barefli á okkur í makrílsamningum.

Fullyrðing: Svandís Svavarsdóttir og Katrín Jakobsdóttir gáfu viðtöl sumarið 2012 þar sem þær sögðu forsendur brostnar vegna makrílmálsins og kölluðu framhald viðræðna tímaskekkju.

POL-DATA-008 staðfestir klofning innan VG um ESB-mál og nefnir að fullveldissinnaður vængur flokksins er á móti aðild. Þetta samrýmist frásögninni um að Svandís og Katrín hafi gagnrýnt viðræðurnar. Engar heimildir staðfesta þó sérstaklega viðtölin frá sumarinu 2012 eða orðalagið um «forsendur brostnar» og «tímaskekkju». Samhengið er trúverðugt miðað við þekkta innri deilur VG.

Áralangar kannanir höfðu enda stöðugt sýnt að grasrótin sem fylgdi VG að málum var að meirihluta fylgjandi aðild og upptöku evrunnar – andstætt flestum í forystunni.

Fullyrðing: Kannanir höfðu sýnt að meirihluti grasrótarstuðningsmanna VG var fylgjandi ESB-aðild og upptöku evrunnar, andstætt flestum í forystunni.

POLL-DATA-011 sýnir að ~45% VG-kjósenda studdu ESB-aðild seint 2025, sem er nálægt helmingsmarki en ekki skýr meirihluti. POL-DATA-008 staðfestir klofning VG og nefnir að fullveldissinnaður vængur er á móti en umhverfisvængur er á annað borð. Fullyrðingin um «meirihluta» er of sterk miðað við 45% stuðning kjósenda. Hvað varðar forystuna er rétt að hún var klofin — en fullyrðingin vanmetur innbyrðis frávik.

Tvo var af tæknilegum ástæðum ekki hægt að opna á þeim tíma (fjármagnsflutningar og staðfesturéttur) þar sem Íslendingar höfðu ekki aflétt gjaldeyrishöftum sem gerðist rétt á eftir.

Fullyrðing: Tveimur kafla aðildarviðræðnanna — fjármagnsflutningum og staðfesturétti — var ekki hægt að opna á þeim tíma þar sem Ísland hafði ekki aflétt gjaldeyrishöftum.

EEA-DATA-009 staðfestir að kafli 4 (free movement of capital) var meðal kaflanna sem stóðu eftir óopnaðir. EEA-LEGAL-020 nefnir að erfiðustu kaflarnir féllu utan EES og kröfðust nýrra viðræðna. Gjaldeyrishöftin voru raunverulega til staðar á þessum tíma eftir hrunið 2008 (CURR-DATA-001). Hins vegar nefna heimildirnar ekki kafla 3 (staðfesturétt) sérstaklega sem stöðvaðan vegna gjaldeyrishafta — EEA-DATA-009 nefnir kafla 4 en fullyrðingin talar um tvo kafla.

Sjálfur tel ég að eina leiðin til að afnema verðtrygginguna sé að tengjast evrunni.

Fullyrðing: Össur Skarphéðinsson telur að eina leiðin til að afnema verðtrygginguna sé að tengja krónuna við evruna.

Þetta er skoðun Össurar og sem slík rétt sem tilvitnun í hans afstöðu. CURR-DATA-011 staðfestir tengsl evru og verðtryggingar: «indexed loans (a distinctive feature of Iceland's mortgage market) would likely become less common» undir evrunni. CURR-DATA-015 segir verðtryggð lán séu óalgeng á evrusvæðinu. Sérfræðingar styðja að evruaðild myndi draga úr verðtryggingu, en mat Össurar um að þetta sé «eina leiðin» er persónulegt álit sem ekki er hægt að staðfesta sem staðreynd.

Bretar kvöddu Evrópusambandið með látum og gera Íslandi miklu auðveldara að ná fram markmiðum sínum í sjávarútvegi.

Fullyrðing: Brestur Bretlands úr ESB auðveldar Íslandi að ná fram markmiðum sínum í sjávarútvegssamningunum þar sem Bretar voru eina þjóðin með sögulega veiðireynslu úr íslensku efnahagslögsögunni.

FISH-COMP-005 staðfestir Brexit og breytingar á sjávarútvegsstöðu Bretlands. Röksemdafærslan er trúverðug: Bretar voru helsta ESB-ríkið með sögulegan aðgang að norðanhafsmiðum nálægt Íslandi, og brotthvarf þeirra fjarlægir stóran keppinaut. Hins vegar er fullyrðingin of einföld — Brexit breytir einnig kvótaskiptingu ESB (stærra hlutfall kvóta berst til annarra ESB-ríkja) og öryggisstefnu. FISH-PREC-004 sýnir áhrif á Írland sem bendir til þess að endurúthlutun kvóta sé flókin.

Norðurslóðir sem ESB vissi varla af 2009 eru vegna breytinga í alþjóðamálum komnar í miðdepil hjá Evrópusambandinu.

Fullyrðing: Norðurslóðir hafa fengið miklu meira vægi hjá ESB vegna breytinga í alþjóðamálum og Ísland er mikilvægur hlekkur vegna nálægðar við Grænland.

Heimildir styðja fyrri hluta fullyrðingarinnar um aukið vægi Norðurslóða hjá ESB. SOV-DATA-001 staðfestir að ESB uppfærði Norðurslóðastefnu sína 2021 og hefur lengi reynt að fá áheyrnaraðild að Norðurskautsráðinu. TRADE-DATA-022 nefnir landsvæði Íslands á Norður-Atlantshafi sem einn af þeim þáttum sem vekja áhuga ESB. SOV-HIST-003 sýnir að innrás Rússa í Úkraínu 2022 jók hernaðarlegt mikilvægi Íslands á GIUK-bilinu. Hins vegar er tengingin við Grænland ekki studd beint í heimildum — engin heimild nefnir Ísland sem «mikilvægan hlekk vegna nálægðar við Grænland» í samhengi ESB-áhuga.

Covid gerbreytir skilningi á hvernig lítil þjóð þarf að tryggja matvælaöryggi sitt og gerir samning um landbúnað auðveldari.

Fullyrðing: Covid-faraldurinn breytir skilningi á hvernig lítil þjóð þarf að tryggja matvælaöryggi sitt og gerir samning um landbúnað auðveldari.

Fullyrðingin tengir Covid-faraldurinn við aukna meðvitund um matvælaöryggi, sem er almennt viðurkennt. AGRI-DATA-023 nefnir miklar mótmæli bænda í ESB 2023–2024 þar sem hækkandi aðföng og umhverfiskröfur voru lykilkvaðir — en Covid-tengsl eru ekki nefnd. AGRI-DATA-019 og AGRI-DATA-015 fjalla um landbúnaðarsamninga en tengja þá ekki sérstaklega við Covid. Röksemdin um að Covid «geri samning auðveldari» er álitskennd og ekki studd beint í heimildum.