POLITICAL-DATA-011
Sérfræðigreining
Miðlungs
Margar ríkisstjórnir hafa lofað eða rætt þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild án þess að hún hafi orðið að veruleika. Ríkisstjórnin 2009–2013 ætlaði atkvæðagreiðslu um lokasamning sem aldrei náðist, ríkisstjórnin 2013–2016 dró umsóknina til baka án atkvæðagreiðslu, og ríkisstjórnin 2024 er sú fyrsta sem skuldbindur sig formlega til þjóðaratkvæðagreiðslu um að hefja aðildarviðræður á ný.
Enska frumtextinn
Multiple Icelandic governments have promised or discussed holding a referendum on EU accession without delivering one, creating a persistent source of political frustration. Key instances: (1) The 2009–2013 coalition of Samfylkingin and VG submitted Iceland's EU application in July 2009 with the stated intention of holding a referendum on any accession treaty, but the application was suspended before reaching that stage. (2) The 2013–2016 coalition (Progressive Party and Independence Party) pledged in its coalition agreement to withdraw the EU application, which was formally done in March 2015 — Foreign Minister Gunnar Bragi Sveinsson stated that no referendum was needed because the application was being withdrawn, not advanced. (3) The 2021–2024 coalition did not include an EU referendum in its programme. The 2024 coalition (Samfylkingin, Viðreisn, Flokkur fólksins) is the first government to explicitly commit to holding a referendum on resuming accession negotiations, scheduling it for 29 August 2026.
Heimild
Althingi records; coalition agreements 2009, 2013, 2017, 2021, 2024; Icelandic media archives
Þingskjöl Alþingis, stjórnarsáttmálar frá 2009 til 2024 og íslenskt fjölmiðlasafn um sögu ESB-umræðunnar á Íslandi.
Skoða heimild ↗Fyrirvarar
Það er túlkunaratriði hvort fyrri ríkisstjórnir hafi „lofað“ þjóðaratkvæðagreiðslu. Ríkisstjórnin frá 2009 skuldbatt sig til þjóðaratkvæðagreiðslu um endanlegan aðildarsamning (sem aldrei var náð) en ekki um það hvort hefja ætti viðræður. Sú lýsing að ríkisstjórnir hafi „ekki staðið við loforð sitt“ ruglar saman ólíkum tegundum skuldbindinga. Aðeins ríkisstjórnin frá 2024 hefur gefið skýra yfirlýsingu um þjóðaratkvæðagreiðslu um að hefja viðræður að nýju í sjálfu sér.
Notuð í greiningum (33)
25. þáttur Silfursins: Stefnt að kosningu um ESB í sumar Silfrið (RÚV)
- Að hluta staðfest Styður Ríkisstjórnin lofaði að fara með ESB-málið í þjóðaratkvæðagreiðslu eigi síðar en 2027.
- Að hluta staðfest Styður Stjórnarandstöðuflokkarnir lofuðu að fara með ESB-málið áfram í þjóðaratkvæðagreiðslu 2013 en gerðu það ekki og fóru ekki heldur með það fyrir utanríkismálanefnd.
- Að hluta staðfest Andmælir Stjórnarandstöðuflokkarnir lofuðu að fara með ESB-málið áfram í þjóðaratkvæðagreiðslu 2013 en gerðu það ekki og fóru ekki heldur með það fyrir utanríkismálanefnd.
- Heimildir vantar Andmælir Ríkisstjórnin hefur verið í baktjaldamakki í Brussel frá 2024 um ESB-aðild.
- Þarfnast samhengis Andmælir Aðildarviðræður Jóhönnu Sigurðardóttur og Steingríms J. Sigfússonar steytti á skeri; þau gátu ekki klárað málið og gátu ekki farið með það í þjóðaratkvæðagreiðslu vegna þess að þau sáu að þau fengju ekki þær undanþágur sem ríkisstjórnarflokkarnir nú halda að þeir fái.
Að hafa vit fyrir sjálfum sér Sjálfstæðisflokkurinn
- Að hluta staðfest Andmælir Ef svarið verður nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni um ESB-aðild er málið úr sögunni í íslenskri pólitík í fyrirsjáanlegri framtíð.
Að kljúfa þjóðina með tilfinningaþrunginni spurningu Vísir
- Þarfnast samhengis Styður Fyrri ríkisstjórnir lofuðu þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild en efndu ekki loforðið.
- Þarfnast samhengis Andmælir Fyrri ríkisstjórnir lofuðu þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild en efndu ekki loforðið.
Að stíga á bak hesti á skipsfjöl Morgunblaðið
- Að hluta staðfest Styður Stjórnvöld hófu ESB-ferlið árið 2010 án þess að spyrja þjóðina.
Aðild að ESB bakdyramegin DV
- Staðfest Styður Þegar Ísland sótti um ESB-aðild árið 2009 var það gert á grundvelli þingsályktunartillögu þar sem ríkisstjórn var falið að sækja um.
- Að hluta staðfest Styður Ríkisstjórnin hefur boðað þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2027 um hvort halda eigi áfram viðræðum við ESB um aðild Íslands.
- Að hluta staðfest Styður Ríkisstjórnin hefur lýst því að boðað verði aftur til þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarsamning ef til þess kemur að hann verði kláraður.
Braut ríkisstjórnin þingskaparlög? – Umdeilt ákvæði sem hefur ítrekað valdið átökum DV
- Að hluta staðfest Styður Árið 2015 sendi þáverandi utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson bréf til ESB þar sem óskað var eftir því að Ísland yrði ekki lengur talið umsóknarríki, án þess að málið hafi verið borið undir utanríkismálanefnd.
Davíð Þór Björgvinsson: Baudenbacher veður villu vegar – Ef ESB og Ísland telja aðildarumsóknina í gildi þá er hún í gildi DV
- Staðfest Styður Það var ríkisstjórnin sem sendi bréf um að hætta viðræðum 2013, en aflat sér ekki umboðs frá Alþingi eins og gert hafi verið þegar umsóknin var send
Davíð Þór Björgvinsson skrifar: Innganga nýrra ríkja í ESB DV
- Staðfest Styður Ísland sótti um ESB-aðild árið 2009 á grundvelli þingsályktunartillögu þar sem ríkisstjórn var falið að sækja um.
Efnahagslegur raunveruleiki: Ísland dregst enn frekar aftur úr smáríkjum innan ESB Vísir
- Að hluta staðfest Styður Ríkisstjórnin hefur sett ESB-aðild formlega á dagskrá með þingsályktunartillögu.
Ekki víst hvernig Evrópusambandið bregst við Morgunblaðið
- Að hluta staðfest Styður Núverandi stjórnvöld halda því fram að aðildarumsóknin frá 2010 hafi aldrei verið formlega dregin til baka.
Fleiri andvígir inngöngu í ESB en hlynntir Stjórnmálin
- Staðfest Styður Þáverandi ríkisstjórn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna sótti um inngöngu Íslands í ESB.
Fólk sem treystir ekki þjóð til að hafa vit fyrir sjálfri sér Vísir
- Að hluta staðfest Styður Forsvarsmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks vildu á kjörtímabilinu 2009 til 2013 fara í svokallað tvöfalt atkvæðagreiðsluferli í ESB-málinu.
- Að hluta staðfest Styður ESB-málið hefur verið óútkljáð og ofarlega á baugi í umræðunni í meira en 30 ár.
Gert ráð fyrir að aðildarviðræður klárist á kjörtímabilinu Vísir
- Að hluta staðfest Styður Takist samningar við ESB verður boðað aftur til þjóðaratkvæðagreiðslu.
Guðrún og Sigmundur Davíð sögðust vilja þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við ESB DV
- Að hluta staðfest Styður Sigmundur Davíð Gunnlaugsson lofaði þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við ESB árið 2013 þegar hann var formaður Framsóknarflokksins og forsætisráðherra.
- Að hluta staðfest Styður Sigmundur Davíð Gunnlaugsson talaði gegn þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður árið 2026 þrátt fyrir að hafa lofað slíkri atkvæðagreiðslu árið 2013.
Heiða Kristín Helgadóttir: Gott að þjóðaratkvæðagreiðslan komi ekki beint ofan í almenna pólitíska umræðu DV
- Staðfest Styður Stjórnvöld hyggjast halda þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst 2026 og vilja fá já-niðurstöðu í kosningunum.
Heiða Kristín Helgadóttir: Nei er stórt svar – Já býður upp á valmöguleika DV
- Að hluta staðfest Andmælir Ef Ísland kýs nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni verður ESB-aðild ekki tekin upp á dagskrá í pólitíkinni fyrr en eftir nokkra áratugi.
Hvers vegna er umsóknin til Evrópusambandsins frá 2009 falin? Vísir
- Staðfest Styður Þingsályktunartillaga frá 16. júlí 2009 fól ríkisstjórninni að leggja inn umsókn um aðild Íslands að ESB og halda þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarsamning að loknum viðræðum.
- Staðfest Styður Þingsályktunin frá 2009 gerði ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarsamning að loknum viðræðum, ekki þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort hefja ætti viðræður.
Kristrún og þjóðaratkvæðagreiðslan bjorn_is
- Að hluta staðfest Andmælir Samfylkingin og VG stöðvuðu ESB-viðræðurnar í janúar 2013.
Ljósið elt út í haug Vísir
- Að hluta staðfest Styður Gunnar Bragi Sveinsson virtist vera á þeirri skoðun að erindi hans til Evrópusambandsins í apríl 2015 hafi haft þær afleiðingar að Ísland hefði dregið aðildarumsókn sína til baka.
Ný samtök um andstöðu gegn Evrópusambandinu Bændablaðið
- Staðfest Styður Stjórnvöld létu ekki fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort hefja skyldi aðildarviðræður við ESB árið 2009, heldur sögðu einungis að kosið yrði um niðurstöðuna.
Ótæk stefna Viðreisnar Björn Bjarnason
- Staðfest Styður Ríkisstjórn sem mynduð var að loknum þingkosningum vorið 2013 lýsti andstöðu við aðild að ESB og efnaði ekki til þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna.
- Að hluta staðfest Styður Ríkisstjórnin sem mynduð var eftir þingkosningarnar 2013 sagði að það væri pólitískt ómögulegt að stofna til viðræðna um aðild að ESB ef ekki væri meirihluti á Alþingi fyrir aðild.
Ríkisstjórnin sem grefur undan EES-samningnum Sjálfstæðisflokkurinn
- Að hluta staðfest Styður Ríkisstjórnin hefur sett aðild að ESB aftur á dagskrá
Segir samningsstöðu Íslands ekki sterka Morgunblaðið
- Að hluta staðfest Styður Ríkisstjórnin sem sat 2009–2013 hafði veikt umboð og engan þingmeirihluta að baki ESB-umsókninni.
- Að hluta staðfest Styður Þjóðaratkvæðagreiðslan um ESB-aðild á rætur að rekja til þess veika umboðs sem fyrri ríkisstjórn hafði við umsóknina 2009–2013.
Sigmundur Davíð helsti áhrifavaldur á afstöðu Össurar í ESB-málinu Vísir
- Að hluta staðfest Styður Sigmundur Davíð Gunnlaugsson gaf loforð um að þjóðin yrði spurð hvort halda skyldi viðræðum við ESB áfram.
- Staðfest Styður Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar Bjarna og Sigmundar frá maí 2013 talaði um «hlé á aðildarviðræðum» en ekki formleg slit.
- Staðfest Styður Þingsályktunartillaga Gunnars Braga um formleg slit á viðræðum náði ekki meirihluta á Alþingi og «sofnaði» í utanríkismálanefnd.
- Staðfest Styður Ályktun Alþingis frá 2009 um ESB-aðildarumsóknina er enn þá í fullu gildi þar sem þingið hefur aldrei afturkallað hana.
Sigmundur Davíð sagði Þorgerði fara á bak við þjóðina varðandi aðildarviðræðurnar við Evrópusambandið RÚV
- Að hluta staðfest Styður Þorgerður Katrín hefur ekki svikið loforð um þjóðaratkvæðagreiðslu, að eigin sögn, ólíkt Sigmundi Davíð.
Thomas Möller skrifar: Verum jákvæð í ágúst DV
- Þarfnast samhengis Andmælir Ríkisstjórn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins lofaði þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-viðræður árið 2013.
Treystu þjóðinni — Opið bréf til forsætisráðherra Íslands Vísir
- Staðfest Styður Ríkisstjórnin hefur upplýst að Alþingi muni boða til þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við ESB þann 29. ágúst 2026.
Upplýsingafalsanir utanríkisráðuneytisins bjorn_is
- Að hluta staðfest Styður Gunnar Bragi Sveinsson utanríkisráðherra sendi forseta ráðherraráðs og stækkunarstjóra ESB bréf 12. mars 2015.
Utanríkisráðuneytið fellur á fyrsta prófinu bjorn_is
- Að hluta staðfest Styður Þáverandi utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson skýrði formanni ráðherraráðs ESB og stækkunarstjóra sambandsins frá í bréfi 12. mars 2015 að það væri bjargföst afstaða ríkisstjórnarinnar að ekki skyldi líta á Ísland sem umsóknarríki ESB.
- Að hluta staðfest Styður Utanríkisráðuneytið hefur sjálft sagt opinberlega að íslenska ríkisstjórnin hafi dregið umsóknina til baka.
Við höfum ekki tekið upp 80% af reglum ESB Stjórnmálin
- Staðfest Styður Ríkisstjórn Samfylkingarinnar og Vinstri grænna sótti um inngöngu Íslands í ESB árið 2009.
"Við köllum þetta ekki samningaviðræður" Stjórnmálin
- Að hluta staðfest Styður Forystumenn ríkisstjórnarinnar hafa ítrekað fullyrt að samningaviðræður við Evrópusambandið hefðust ef samþykkt yrði í þjóðaratkvæðagreiðslunni að sækja um aðild.
Vidreisn tapar fylgi vegna ESB-malsins Blog.is
- Að hluta staðfest Andmælir Þorgerður Katrín skrifaði í grein sinni að að segja «nei» þýðir að ESB-aðild verður ekki rannsökuð og að dyr lokast, ekki aðeins fyrir núverandi kynslóð heldur einnig komandi kynslóðir.
Víkulokin 7. mars 2026 Vikulokin (RÚV)
- Þarfnast samhengis Andmælir Fyrsta ferli ESB-aðildarviðræðna Íslands var lengsta ferli sem hefur verið án árangurs og var stöðvað af ríkisstjórn Jóhönnu og Steingríms.