Að hafa vit fyrir sjálfum sér
Raddir í greininni
Niðurstöður
Nokkur stoð Spá Ákvörðun um að sækja um ESB-aðild á grundvelli milliliðalauss umboðs frá þjóðinni væri stærsta ákvörðun sem tekin hefur verið í utanríkismálum Íslands að minnsta kosti frá því við gerðumst aðilar að EES-samstarfinu. Fullveldi
ákvörðun um að sækja um aðild, á grundvelli milliliðalauss umboðs frá þjóðinni, væri stærsta ákvörðun sem tekin hefur verið í utanríkismálum Íslands að minnsta kosti frá því við gerðumst aðilar að EES-samstarfinu
Fullyrðing: Ákvörðun um að sækja um ESB-aðild á grundvelli milliliðalauss umboðs frá þjóðinni væri stærsta ákvörðun sem tekin hefur verið í utanríkismálum Íslands að minnsta kosti frá því við gerðumst aðilar að EES-samstarfinu.
Heimildir styðja að ESB-aðild sé gríðarlega umfangsmikil utanríkismálsákvörðun — EEA-LEGAL-016 og EEA-LEGAL-017 lýsa umfangi regluverksins sem yrði tekið upp og PREC-DATA-024 nefnir að ekkert fordæmi sé fyrir þeirri aðferð sem beitt er. Hins vegar er «stærsta ákvörðunin» samanburðarmat sem heimildir staðfesta ekki beint; engin heimild raðar utanríkismálsákvörðunum Íslands í mikilvægisröð. EES-samningurinn var vissulega þáttaskil, en hvort ESB-aðild yrði stærri er ekki sannanlegt úr heimildum einum.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin er matskennd — hvort ESB-umsókn sé «stærsta» ákvörðunin er pólitískt mat sem erfitt er að sannreyna. NATO-aðild Íslands (1949), EES-samningurinn (1994) og varnarsamningur við Bandaríkin eru einnig stórvægilegar utanríkismálsákvarðanir sem heimildir fjalla ekki um í samanburði. Vert er að nefna að fullyrðingin notar «að minnsta kosti frá EES» sem dregur úr algerðinni.
Að hluta staðfest Stór hluti lagasafns Íslands samræmist ESB-löggjöf nú þegar. EES/ESB-löggjöf
stór hluti lagasafns okkar samræmist ESB-löggjöf nú þegar
Fullyrðing: Stór hluti lagasafns Íslands samræmist ESB-löggjöf nú þegar.
Heimildir staðfesta að um 70% af löggjöf innri markaðarins hefur verið innleidd í íslensk lög gegnum EES-samninginn (EEA-LEGAL-001) og um 13.000 ESB-gerðir hafa verið teknar upp (EEA-LEGAL-006, EEA-DATA-006). Þetta styður að «stór hluti» lagasafnsins samræmist ESB-löggjöf. Hins vegar er mikilvægt gildissvið sem fullyrðingin nær ekki til: EES-samningurinn útilokar sjávarútveg, landbúnað, réttarvörslu- og innanríkismál, tollbandalag og fleiri svið. Heildar-acquis ESB er mun víðtækara en innri markaðurinn einn — Ísland hefur innleitt u.þ.b. þriðjung heildar-acquis samkvæmt EEA-DATA-003.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin segir «stór hluti lagasafns» en nefnir ekki að þetta nær aðallega til innri markaðarins. Þegar miðað er við allt regluverkið (acquis) hefur Ísland innleitt um þriðjung (EEA-DATA-003). Auk þess hafa 3.000–5.000 viðbótargerðir bæst við frá 2013 (SOV-DATA-004) og innleiðingarhalli er 400–500 gerðir (EEA-DATA-007).
Að hluta staðfest Aðildarríki ESB eru fullvalda og sjálfstæð ríki. Fullveldi
Það er líka rangt að halda því fram að við værum ekki sjálfstæð þjóð eða fullvalda ef við værum aðilar að Evrópusambandinu, aðildarríki ESB eru auðvitað fullvalda og sjálfstæð ríki.
Fullyrðing: Aðildarríki ESB eru fullvalda og sjálfstæð ríki.
Formlega séð eru aðildarríki ESB fullvalda ríki — þau halda réttinum til úrsagnar samkvæmt 50. gr. Lissabon-samningsins og fara með vald á fjölmörgum sviðum (SOV-LEGAL-030). Aðildarríki hafa þó framselt umtalsvert vald til ESB, þ.m.t. einkaréttarvald yfir tollbandalagi, samkeppnisreglum, gjaldmiðilsstefnu evrusvæðisins og sameiginlegri sjávarútvegsstefnu (SOV-LEGAL-030). Fullyrðingin er rétt í formlegu lagalegu tilliti en sleppur þeim fyrirvara að valdaframsal til ESB takmarkar raunverulegt fullveldi á ýmsum sviðum — spurningin er um stigsmun, ekki gerðarmun (SOV-DATA-021).
Samhengi sem vantar
Lögfræðingar skipta almennt fullveldi í «sviga réttinda» sem hægt er að deila, ekki óskiptanlega heild (SOV-DATA-021). ESB-aðild felur í sér verulegt valdaframsal á sviðum eins og tollbandalagi og sjávarútvegsstefnu (SOV-LEGAL-032, SOV-LEGAL-030). Ísland hefur þegar framselt vald gegnum EES, NATO og WTO — spurningin um ESB snýst um magn en ekki eðli.
Nokkur stoð Spá Í ESB-aðild fælist valdaframsal sem stjórnarskrá Íslands heimilar ekki. Fullveldi
Það er hins vegar hárrétt að í aðild fælist valdaframsal, sem stjórnarskrá okkar heimilar ekki.
Fullyrðing: Í ESB-aðild fælist valdaframsal sem stjórnarskrá Íslands heimilar ekki.
Heimildir staðfesta að stjórnarskrá Íslands inniheldur enga skýra heimild til valdaframsals til yfirþjóðlegra stofnana (SOV-DATA-002, SOV-LEGAL-027). Ríkjandi lagaleg skoðun er að stjórnarskrárbreyting þyrfti að fara fram samkvæmt 79. grein. Þó er ágreiningur meðal fræðimanna um hvort slík breyting sé bráðnauðsynleg — SOV-LEGAL-012 bendir á að sumir telji fullnægjandi að Alþingi staðfesti aðildarsamning án stjórnarskrárbreytingar, þar sem EES-samningurinn feli þegar í sér raunverulegt valdaframsal. Orðalagið «að öllum líkindum» nær ekki til þessarar fræðilegu deilu.
Samhengi sem vantar
Lagaleg deila er til staðar um hvort stjórnarskrárbreyting sé bráðnauðsynleg eða hvort EES-fordæmið renni stoðum undir rýmri túlkun á 2. grein. SOV-LEGAL-012 og SOV-LEGAL-027 nefna báðar að sumir fræðimenn telja breytingu ekki endilega nauðsynlega ef aðildarsamningur varðveiti formlegt fullveldi. Pólitísk samstaða bendir þó í átt að stjórnarskrárbreytingu.
Staðfest Til þess að löggjöf Evrópusambandsins hefði beina virkni á Íslandi þyrfti að gera breytingar á stjórnarskránni. EES/ESB-löggjöf
Gera þyrfti breytingar á stjórnarskránni til þess að löggjöf Evrópusambandsins hefði beina virkni á Íslandi
Fullyrðing: Til þess að löggjöf Evrópusambandsins hefði beina virkni á Íslandi þyrfti að gera breytingar á stjórnarskránni.
SOV-LEGAL-029 útskýrir að bein virkni (direct effect) ESB-laga myndi fela í sér eigindlega breytingu frá EES-fyrirkomulaginu, þar sem úrskurðir EFTA-dómstólsins eru ráðgefandi og EES-lög hafa ekki formlegan forgang yfir íslenskum lögum. Bein virkni ESB-laga — þar sem einstaklingar geta borið ESB-rétt beint fyrir dómstóla — krefst valdaframsals sem 2. gr. stjórnarskrárinnar heimilar ekki eins og hún er nú (SOV-LEGAL-027, SOV-LEGAL-012). Ríkjandi fræðileg skoðun styður þetta, þótt nokkur deila sé til staðar.
Samhengi sem vantar
Sumir fræðimenn telja að fullnægjandi gæti verið að Alþingi samþykki aðildarsáttmálann án formlegrar stjórnarskrárbreytingar (SOV-LEGAL-012 caveats). EES-lagafrumvarpið um 35. bókun sýnir að þegar er deilt um forgangsmál EES-laga (EEA-PARL-001).
Að hluta staðfest Samkvæmt núverandi fyrirkomulagi fær EES-löggjöf sömu íslensku þinglegu meðferð og önnur löggjöf. EES/ESB-löggjöf
í stað þess fyrirkomulags sem nú er, þar sem EES-löggjöf fær sömu íslensku þinglegu meðferð og önnur löggjöf
Fullyrðing: Samkvæmt núverandi fyrirkomulagi fær EES-löggjöf sömu íslensku þinglegu meðferð og önnur löggjöf.
Formlega fer EES-löggjöf í gegnum Alþingi líkt og önnur löggjöf — EES-tilskipanir eru innleiddar sem íslensk lög eða reglugerðir (EEA-DATA-006). Þetta er rétt í strangri merkingu. Hins vegar er raunveruleg «þingleg meðferð» takmarkaðri en fullyrðingin gefur til kynna: Ísland hefur formlegan synjunarrétt (102. gr. EES-samningsins) en hefur aldrei nýtt hann vegna alvarlegra afleiðinga (EEA-DATA-006). Auk þess sýnir EEA-PARL-001 að dómstólar hafa staðfest vanrækslu á innleiðingu 35. bókunar, og frumvarp um forgang EES-laga var umdeilt á Alþingi.
Samhengi sem vantar
EES-löggjöf fer í gegnum Alþingi formlega, en efnislega er svigrúmið takmarkað — Ísland tekur þátt í mótun reglna (EES-nefndir) en hefur ekki atkvæðisrétt í ráðherraráði eða Evrópuþinginu. Synjunarréttur 102. gr. hefur aldrei verið nýttur, sem dregur úr raunverulegu vali. Innleiðingarhalli 400–500 gerða (EEA-DATA-007) sýnir að ferlið er undir þrýstingi.
Að hluta staðfest Ef svarið verður nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni um ESB-aðild er málið úr sögunni í íslenskri pólitík í fyrirsjáanlegri framtíð. Flokkastefnur
Ef svarið verður nei í fyrirhugaðri kosningu í sumarlok er málið hins vegar úr sögunni í íslenskri pólitík, að minnsta kosti í fyrirsjáanlegri framtíð.
Fullyrðing: Ef svarið verður nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni um ESB-aðild er málið úr sögunni í íslenskri pólitík í fyrirsjáanlegri framtíð.
POL-DATA-010 staðfestir að nei-úrslit myndu líklega fjarlægja ESB-málið úr stefnumótun stjórnmálaflokka «í kynslóð». Norska fordæmið styður þetta — eftir nei 1994 hefur stuðningur við ESB-aðild í Noregi aldrei farið yfir 30% (PREC-HIST-002). Hins vegar dregur PREC-HIST-001 fram að Noregur hélt tvær þjóðaratkvæðagreiðslur (1972 og 1994), sem sýnir að nei-úrslit útiloka ekki endurkomu málsins. Fullyrðingin er sennilega rétt til skamms tíma en notar of víða orðalagið «úr sögunni» — saga Íslands sýnir að ESB-málið hefur verið endurvakið ítrekað (POLITICAL-DATA-011).
Samhengi sem vantar
Norska fordæmið sýnir langvarandi nei-viðhorf eftir þjóðaratkvæðagreiðslu, en aðstæður eru frábrugðnar — olíuauður Noregs styrkti rök gegn aðild (PREC-HIST-002 caveats). Á Íslandi hefur ESB-málið verið endurvakið margoft (POLITICAL-DATA-011), og alþjóðlegar aðstæður geta breyst — eins og sýndi sig þegar ríkisstjórnin hraðaði þjóðaratkvæðagreiðslunni (PARTY-DATA-016).
Nokkur stoð Spá Ef aðildarviðræður hæfust yrði stjórnkerfi Íslands að miklu leyti undirlagt aðildarumsókn frá þeim tíma. Fullveldi
Ef vel á að vera yrði stjórnkerfi okkar að miklu leyti undirlagt aðildarumsókn frá þeim tíma sem viðræður hæfust.
Fullyrðing: Ef aðildarviðræður hæfust yrði stjórnkerfi Íslands að miklu leyti undirlagt aðildarumsókn frá þeim tíma.
Fullyrðingin — að stjórnkerfið yrði «að miklu leyti undirlagt aðildarumsókninni» — er of víð. EEA-LEGAL-013 lýsir skipulögðu ferli aðildarviðræðna (skoðun, viðmið, samningastaða) sem krefst umtalsverðs stjórnsýsluátaks. EEA-DATA-014 nefnir að Ísland opnaði 27 af 33 köflum á aðeins þremur árum. Þetta staðfestir verulegt álag á stjórnkerfið en ekki að það sé «að miklu leyti undirlagt» viðræðunum. Ríki halda fullri stjórn á öðrum stjórnsýslusviðum samhliða viðræðum — EES-samstarfið og almenn löggjöf heldur áfram óháð samningaferlinu.
Samhengi sem vantar
Hraði viðræðna Íslands 2010–2013 (27 kaflar opnaðir á þremur árum) bendir til umtalsverðs en afmarkaðs álags á stjórnkerfið. Reynsla annarra ríkja sýnir að ferlið tekur yfirleitt 5–10 ár. Fullyrðingin tilgreinir ekki tímamörk eða viðmið fyrir «að miklu leyti» og er því erfitt að meta nákvæmlega. Þá er mikill hluti íslensks regluverks þegar samhæfður ESB í gegnum EES-samninginn.
Að hluta staðfest Aðildarviðræður við ESB eru ekki eingöngu aðlögunarviðræður þar sem allri löggjöf yrði snúið á hvolf til að samræmast ESB-löggjöf. EES/ESB-löggjöf
það er líka hálfur sannleikur að láta eins og þetta séu að öllu leyti aðlögunarviðræður, að því leyti að allri löggjöf yrði snúið á hvolf til að samræmast ESB-löggjöf
Fullyrðing: Aðildarviðræður við ESB eru ekki eingöngu aðlögunarviðræður þar sem allri löggjöf yrði snúið á hvolf til að samræmast ESB-löggjöf.
Fullyrðingin er tvíþætt og bæði hlutar hafa stoð — en einnig takmarkanir. Rétt er að viðræðurnar snúast ekki um «alla löggjöf», þar sem Ísland hefur þegar innleitt u.þ.b. þriðjung regluverksins gegnum EES (EEA-DATA-003). Ísland getur samið um aðlögunartímabil og tæknilegar aðlaganir (EEA-LEGAL-021, EEA-LEGAL-016). Hins vegar staðfesta heimildir skýrt að viðræðurnar eru í eðli sínu aðlögunarviðræður — regluverkið sjálft er ekki samningsatriði, aðeins tímasetning og framkvæmd (EEA-LEGAL-017, EEA-LEGAL-021). Um 95% regluverksins er ósemjanlegt samkvæmt fræðilegri samstöðu (EEA-LEGAL-016).
Samhengi sem vantar
Framkvæmdastjórn ESB segir sjálf að viðræður snúist um «hvenær og hvernig» umsóknarríki innleiðir regluverk — ekki «hvort» (EEA-LEGAL-017). Aðlögunartímabil geta þó verið mikilvæg í reynd — Pólland fékk 12 ára frest á landakaupum (EEA-LEGAL-021 caveats). Munurinn á «aðlögunarviðræðum» og «samningaviðræðum» er raunverulegur en getur verið ýktur í báðar áttir.
Að hluta staðfest Yfirgripsmiklir og mikilvægir þættir lagaumgjarðar Íslands samræmast ekki ESB-löggjöf, einkum þeir þættir sem íslenskt samfélag hefur viljað halda utan við sameiginlegu löggjöfina. EES/ESB-löggjöf
yfirgripsmiklir og mikilvægir þættir lagaumgjarðar gera það ekki, fyrst og fremst þeir sem íslenskt samfélag hefur einmitt viljað halda utan við þá sameiginlegu löggjöf
Fullyrðing: Yfirgripsmiklir og mikilvægir þættir lagaumgjarðar Íslands samræmast ekki ESB-löggjöf, einkum þeir þættir sem íslenskt samfélag hefur viljað halda utan við sameiginlegu löggjöfina.
Heimildir staðfesta að ýmsir þættir íslensks lagaramma falla utan EES-samningsins og samræmast þar af leiðandi ekki ESB-löggjöf — sjávarútvegur, landbúnaður, tollamál, utanríkismál og réttarmál (EEA-LEGAL-008, EEA-LEGAL-022). EEA-LEGAL-001 sýnir hins vegar að um 70% af löggjöf innri markaðarins hefur þegar verið innleidd í íslenskan rétt. Orðalagið «yfirgripsmiklir og mikilvægir þættir» er styrkari en heimildir réttlæta, þar sem útilokuðu sviðin eru afmörkuð frekar en yfirgripsmikil hlutfallslega séð — þó þau séu pólitískt mikilvæg (einkum sjávarútvegur og landbúnaður).
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin segir ekki til um hvort átt sé við fjölda lagaákvæða eða pólitískt vægi. Ef átt er við pólitískt mikilvægi eru sjávarútvegur og landbúnaður vissulega lykilþættir, en ef átt er við umfang regluverks er megnið þegar samræmt í gegnum EES. Auk þess bendir EEA-LEGAL-022 á að landamærin milli EES-viðeigandi og annars regluverks séu ekki alltaf skýr og Ísland innleiðir í raun meira ESB-regluverk en formleg útilokun gefur til kynna.