SOV-LEGAL-029
Lagalegur texti
Há
Tvær grundvallarreglur ESB-réttar, um forgang og bein áhrif, myndu fela í sér gæðamun frá núverandi EES-fyrirkomulagi Íslands: forgangsreglan (Costa v ENEL, 1964) þýðir að ESB-réttur gengur framar þjóðréttarlögum, þ.m.t. stjórnarskrám, og reglan um bein áhrif (Van Gend en Loos, 1963) þýðir að einstaklingar geta vísað í ESB-rétt beint fyrir dómstólum. Undir EES-samningnum er EFTA-dómstóllinn ráðgefandi og EES-réttur hefur ekki formlegan forgang yfir íslenskum lögum — þótt íslenskir dómstólar fylgi að mestu ályktunum EFTA-dómstólsins.
Enska frumtextinn
Two foundational principles of EU law — supremacy and direct effect — would represent a qualitative change from Iceland's current EEA arrangement. The principle of supremacy (established in Costa v ENEL, 1964) means that EU law takes precedence over conflicting national law, including constitutional provisions. The principle of direct effect (established in Van Gend en Loos, 1963) means that individuals can invoke EU law directly before national courts. Under the EEA, Iceland implements EU single market law but the EFTA Court's rulings are advisory, and EEA law does not formally have supremacy over Icelandic law. In practice, Icelandic courts generally follow EFTA Court opinions, but the distinction matters constitutionally: EU membership would formally subordinate Althingi's legislative authority to EU law in areas of EU competence, whereas the EEA preserves formal parliamentary sovereignty.
Heimild
CJEU — Case 6/64 Costa v ENEL; Case 26/62 Van Gend en Loos; EEA Agreement Articles 6 and 7; EFTA Court advisory opinion mechanism
CJEU-mál 6/64 Costa v ENEL og mál 26/62 Van Gend en Loos; EES-samningurinn, 6. og 7. grein; ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins.
Skoða heimild ↗Fyrirvarar
Raunverulegur munur á formlegu og óformlegu forræði er umdeildur. Sumir fræðimenn halda því fram að „hálfgert forræði“ EES-samningsins takmarki nú þegar í reynd löggjafarvald Íslands og geri því formlega breytingu minna mikilvæga en hún virðist. Aðrir halda því fram að stjórnskipulega meginreglan sé grundvallaratriði, óháð raunverulegri samleitni. Dómafordæmi þýska stjórnlagadómstólsins (Bundesverfassungsgericht) um takmörk forræðis ESB-réttar (Solange I & II, Lissabon-dómurinn) sýna að jafnvel innan ESB er sambandið milli stjórnarskráa aðildarríkja og ESB-réttar enn umdeilt.
Notuð í greiningum (21)
Að hafa vit fyrir sjálfum sér Sjálfstæðisflokkurinn
- Staðfest Styður Til þess að löggjöf Evrópusambandsins hefði beina virkni á Íslandi þyrfti að gera breytingar á stjórnarskránni.
Bókun 35 við EES-samninginn og stjórnarskráin Heimssýn
- Að hluta staðfest Styður Bókun 35 gildir ekki um stjórnskipunarlög ríkisins og hefur þannig ekki áhrif á stöðu innleiddra EES-reglna samkvæmt íslenskri stjórnarskrá.
- Að hluta staðfest Styður Skuldbindingin samkvæmt bókun 35 raskar ekki rétthæð stjórnarskrárákvæða að neinu leyti.
- Að hluta staðfest Styður Það er álitamál hvort löggjafinn geti eftir gildandi stjórnarskrá búið til «ofurlög» sem gangi framar öllum öðrum lögum á víðtæku sviði og sett þau almennu lög stalli ofar en öll önnur almenn lög, á milli almennra laga og stjórnarskrár.
- Að hluta staðfest Styður Það er álitamál hvort EES-regla sem ryður burt ósamrýmanlegu ákvæði íslenskrar löggjafar á víðtæku sviði standist íslenskar stjórnskipunarreglur, þar sem fyrirsjáanleiki er oft ekki mikinn.
- Að hluta staðfest Styður Veiting lögum sem stafa frá erlendu réttarkerfi forgangs í umtalsverðum mæli með lagareglum gæti falið í sér framsal löggjafarvalds sem væri andstætt fyrirmælum 2. gr. stjórnarskrárinnar.
Davíð Þór Björgvinsson skrifar: Innganga nýrra ríkja í ESB DV
- Staðfest Styður Mannréttindaskrá ESB telst til frumréttar Evrópusambandsins.
Davíð Þór Björgvinsson skrifar: Yfirþjóðlegt vald ESB DV
- Staðfest Styður Á Íslandi þarf að innleiða ESB-reglur í gegnum innlendar stofnanir áður en þær fá bein réttaráhrif, ólíkt ESB-aðildarríkjum þar sem reglurnar geta haft bein áhrif beint.
Davíð Þór Björgvinsson: Víðtækt samkomulag um stjórnarskrárbreytingu DV
- Að hluta staðfest Styður Að ganga í ESB þýðir að stofnanir ESB fá heimild til að setja löggjöf sem fær beint gildi á Íslandi, í stað þess að fara í gegnum Alþingi eins og gert er með EES-samninginn.
Eðlismunur á EES og ESB Heimssýn
- Staðfest Styður Reglugerðir ESB hafa bein réttaráhrif og ganga framar landsrétti á þeim sviðum sem falla undir réttarskipan sambandsins, samkvæmt forgangsreglu ESB-réttar eins og hún hefur mótast í dómaframkvæmd Evrópudómstólsins.
- Staðfest Styður Við aðild að ESB verður Evrópudómstóllinn æðsta túlkunarvald ESB-réttar og reglur sambandsins ganga framar landsrétti samkvæmt forgangsreglunni.
- Að hluta staðfest Styður ESB-réttarskipanin byggist á yfirþjóðlegri réttarskipan en ekki hefðbundnum alþjóðasamningi.
- Að hluta staðfest Styður Munurinn á EES og ESB er eðlismunur, ekki stigsmunur — samanburður sem lýsir EES sem «nánast aðild» hylur hvort um er að ræða alþjóðasamning eða aðild að yfirþjóðlegu stjórnskipulagi.
Enn og aftur um bókun 35 og forgang EES-reglna DV
- Staðfest Styður Bókun 35 við EES-samninginn skuldbindur EFTA-ríkin til að setja lagaákvæði sem tryggi að EES-reglur gangi framar öðrum reglum landsréttar þar sem þær rekast á þær.
- Staðfest Styður 3. gr. EES-laganna er lögskýringarregla sem gengur skemmra en skuldbindingin í bókun 35 krefst — hún tekur ekki bókun 35 efnislega beint upp í íslensk lög.
- Að hluta staðfest Styður Íslenskir dómstólar hafa í framkvæmd sinni ekki beitt 3. gr. EES-laganna með þeim hætti að hún tryggi EES-reglum fullan forgang þar sem við á.
Evrópuréttur óhjákvæmilegur inngöngu í ESB Morgunblaðið
- Staðfest Styður Evrópuréttur mun gilda á Íslandi ef Ísland gengur inn í Evrópusambandið.
- Að hluta staðfest Styður Þingmenn stjórnarandstöðunnar hafa bent á að ekki sé hægt að semja sig frá forgangsrétti Evrópuréttar.
- Staðfest Styður Innganga Íslands í Evrópusambandið myndi hafa í för með sér að Evrópuréttur gilti á Íslandi.
Gagnrýna að aðlögunarferli sé kallað samningaviðræður Morgunblaðið
- Staðfest Styður Grunnreglur Evrópusambandsins hafa lagagildi og sérhver varanleg undanþága sem eigi að halda gagnvart dómstólum verður að taka upp í frumrétt sambandsins.
Haraldur Ólafsson: Auðvitað er hættuspil fyrir íslensku að Ísland gangi í ESB DV
- Að hluta staðfest Styður Löggjafi, dómstólar, ríkisstjórn og stofnanir á Íslandi starfa nær eingöngu á íslensku.
Hreppaflutningar umræðunnar Blog.is (Heimssýn)
- Að hluta staðfest Styður Írskt fyrirkomulag um forgang að hafsvæðum var ekki fest í frumrétti ESB heldur háð meirihlutaákvörðunum samkvæmt 3. gr. TFEU.
Hvað er í pakkanum? Heimssýn
- Staðfest Styður Lög sem koma frá ESB hafa forgang yfir lög aðildarríkjanna.
Hvað kostar möguleg aðild Íslands að Evrópusambandinu? Vísir
- Að hluta staðfest Styður Evrópuþingið hefur ekki frumkvæðisrétt að lagasetningu — sá réttur er í höndum framkvæmdastjórnar ESB.
Hver er reynsla Svía af 30 ára ESB aðild? Heimssýn
- Að hluta staðfest Styður Með ESB-aðild Svíþjóðar hættu öll lög að vera samin eingöngu innanlands — stór hluti löggjafar er nú innleiðing á tilskipunum ESB.
Í þágu heimilanna… utan ESB Vísir
- Þarfnast samhengis Andmælir Hagsmunir ESB ná alltaf fram yfir hagsmuni íbúa einstakra aðildarríkja.
- Staðfest Styður Þjóð sem gengur í ESB verður að gefa upp að minnsta hluta af fullveldi sínu.
INNLIMUNARSINNA SVARAÐ (Endurbirt blogg frá 22.8.2025) Blog.is
- Þarfnast samhengis Andmælir Með bókun 35 vildi ESB ná til sín löggjafarvaldinu, framkvæmdavaldinu og dómsvaldinu.
Kristrún vill sjálf dæma Morgunblaðið
- Að hluta staðfest Styður Kristrún Frostadóttir telur að Evrópuréttur muni gilda á Íslandi ef af ESB-aðild verður.
Steinn í vegi aðildar að ESB Vísir
- Að hluta staðfest Styður ESB-aðild felur í sér raunverulega tilfærslu valds á ákveðnum sviðum frá Alþingi til yfirþjóðlegra stofnana ESB — framsal á fullveldi sem erfitt eða ómögulegt er að taka til baka.
Stjórnarskráin og ESB DV
- Að hluta staðfest Styður Lagaleg gerð EES-samningsins mótaðist af áherslu Íslands og Noregs á að þátttaka á innri markaðinum fæli ekki í sér að sameiginlegar stofnanir fengu vald til að hlutast til um framkvæmd EES-reglna innanlands í meira mæli en stjórnarskrár þessara ríkja heimiluðu.
- Að hluta staðfest Styður Ágreiningurinn um EES og stjórnarskrána snýst fyrst og fremst um skýringu á 2. gr. stjórnarskrárinnar.
- Staðfest Styður Reglugerðir ESB fá beint lagagildi í aðildarríkjum án milligöngu þjóðþinga eða ráðherra, en tilskipanir þarf að fella í landsrétt.
- Staðfest Styður Við ESB-aðild fengi Evrópudómstóllinn heimild til að kveða upp forúrskurði um túlkun ESB-reglna sem bindandi yrðu fyrir íslenska dómstóla.
- Staðfest Styður Samstarf innan ESB er að hluta til yfirþjóðlegt, einkum á sviði innri markaðarins (fjórfrelsisins), samkeppni, ríkisaðstoðar og hugverkaréttinda — sem eru einmitt þau svið sem EES tekur til.
Undir Evrópurétt? Blog.is
- Að hluta staðfest Andmælir Alþingi setur lög fyrir Ísland sem er sjálfstætt þjóðríki
Víkulokin 7. mars 2026 Vikulokin (RÚV)
- Að hluta staðfest Andmælir Með EES-samningnum eru lög á Íslandi eingöngu lög sem samþykkt eru á Íslandi, og lög sem samþykkt eru í Brussel fara ekki sjálfkrafa til Íslands.