Stjórnarskráin og ESB
Raddir í greininni
Niðurstöður
Að hluta staðfest Í sambandslögunum 1918 var tekið fram að Ísland væri frjálst og fullvalda ríki. Fullveldi
Í sambandslögunum 1918 var tekið fram að Ísland væri frjálst og fullvalda ríki og 1. desember 1918 í sögubókunum sagður vera fullveldisdagurinn.
Fullyrðing: Í sambandslögunum 1918 var tekið fram að Ísland væri frjálst og fullvalda ríki.
Fullyrðingin segir að Ísland hafi orðið fullvalda ríki árið 1918. Þetta er einföldun á flókinni stjórnskipulegri sögu. SOV-LEGAL-012 og SOV-LEGAL-027 fjalla um íslenska stjórnarskrá lýðveldisins en nefna ekki sambandslögin 1918 sérstaklega. EEA-LEGAL-004 nefnir Ísland sem fullvalda ríki í Schengen-samhengi. Sögulega fékk Ísland fullveldi í sambandsgerðinni 1918 en var áfram í persónusambandi við Danmörku til 1944 þegar lýðveldið var stofnað. Orðalagið «fullvalda ríki» árið 1918 er rétt í þröngum skilningi en misleiðandi án samhengis um áframhaldandi tengsl við Danmörku.
Samhengi sem vantar
Sambandslögin 1918 veittu Íslandi fullveldi en persónusamband við danska konung hélt áfram til 17. júní 1944 þegar Ísland varð lýðveldi. Margt í utanríkismálum var í höndum Dana til 1940. Heimildir staðreyndagrunnsins fjalla ekki beint um sambandslögin 1918 eða mismuninn á fullveldi 1918 og lýðveldisstofnun 1944.
Staðfest Í EES-samningaviðræðunum var lögð áhersla á að Ísland og Noregur fengju aðgang að innri markaði ESB án aðildar að sambandinu. EES/ESB-löggjöf
Í samningaviðræðunum um EES var, að því Ísland og Noreg varðar, lögð áhersla á að löndin fengju aðgang að innri markaði ESB án aðildar að sambandinu.
Fullyrðing: Í EES-samningaviðræðunum var lögð áhersla á að Ísland og Noregur fengju aðgang að innri markaði ESB án aðildar að sambandinu.
EEA-DATA-010 staðfestir kjarnaatriðið: EES-samningurinn veitir Íslandi, Noregi og Liechtenstein aðgang að innri markaði ESB án aðildar að sambandinu, með áherslu á fjórfrelsið. EEA-LEGAL-022 útlistar nánar hvaða svið ESB-stefnu eru utan EES-samningsins — sjávarútvegsstefna, landbúnaðarstefna, tollabandalag o.fl. TRADE-DATA-002 staðfestir tollfrjálsan aðgang að innri markaðnum fyrir flestar vörur. Fullyrðingin um markmið EES-viðræðnanna er í samræmi við þessar heimildir.
Samhengi sem vantar
Heimildir fjalla um niðurstöðu EES-samningsins en ekki beint um samningaviðræðurnar sjálfar og þær áherslur sem settar voru þar. EES-samningurinn nær ekki til allra þátta innri markaðarins — landbúnaðarvörur eru að mestu undanskildar og reglur um upprunavottorð gilda enn (TRADE-DATA-002). Mörkin milli «EES-skyldrar» og «undanskilinnar» löggjafar eru ekki alltaf skýr og færast til eftir því sem ný löggjöf ESB bætist við (EEA-LEGAL-022).
Að hluta staðfest Lagaleg gerð EES-samningsins mótaðist af áherslu Íslands og Noregs á að þátttaka á innri markaðinum fæli ekki í sér að sameiginlegar stofnanir fengu vald til að hlutast til um framkvæmd EES-reglna innanlands í meira mæli en stjórnarskrár þessara ríkja heimiluðu. EES/ESB-löggjöf
Lagaleg gerð EES-samningsins mótaðist þannig af áherslu þessara ríkja á að þetta yrði gert með þeim hætti að þátttaka á innri markaði sambandsins fæli ekki í sér að sameiginlegar stofnanir fengu vald til að hlutast til um framkvæmd EES-reglna innanlands í meira mæli en stjórnarskrár þessara ríkja heimiluðu.
Fullyrðing: Lagaleg gerð EES-samningsins mótaðist af áherslu Íslands og Noregs á að þátttaka á innri markaðinum fæli ekki í sér að sameiginlegar stofnanir fengu vald til að hlutast til um framkvæmd EES-reglna innanlands í meira mæli en stjórnarskrár þessara ríkja heimiluðu.
Heimildir styðja kjarnann í fullyrðingunni en ná ekki til allra hliða hennar. EEA-LEGAL-002 og EEA-LEGAL-024 staðfesta tvísúlukerfi EES-samningsins þar sem EFTA-ríki innleiða löggjöf innri markaðarins án beinnar lagaáhrifa ESB-stofnana. SOV-LEGAL-029 sýnir lykilmuninn: úrskurðir EFTA-dómstólsins eru ráðgefandi en ekki bindandi, og EES-réttur hefur ekki formlega yfirráð yfir landslögum — ólíkt ESB-rétti. EEA-DATA-023 staðfestir að ESB-reglur öðlast ekki bein réttaráhrif á Íslandi nema þær séu formlega innleiddar. Þessar heimildir styðja að lagaleg gerð EES-samningsins verndi formlegt fullveldi. Hins vegar nefnir fullyrðingin sérstaklega áherslur Íslands og Noregs sem mótandi þátt — og engin heimild staðfestir beint að þessi áhersla þessara tveggja ríkja hafi mótað lagalega gerð samningsins.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin lýsir orsökum og áhrifum — að áhersla Íslands og Noregs hafi «mótað» gerð EES-samningsins — en heimildir lýsa aðeins niðurstöðunni (tvísúlukerfi, engin bein réttaráhrif) án þess að rekja þær aftur til samningaviðræðnanna sjálfra. SOV-LEGAL-029 bendir á að munurinn milli formlegs og raunverulegs fullveldis sé umdeildur — sumir fræðimenn telja «hálfgerða yfirráð» EES-reglna nú þegar takmarka löggjafarvald Alþingis í reynd.
Að hluta staðfest Ágreiningurinn um EES og stjórnarskrána snýst fyrst og fremst um skýringu á 2. gr. stjórnarskrárinnar. EES/ESB-löggjöf
Snýst ágreiningurinn fyrst og fremst um skýringu á 2. gr. stjórnarskrárinnar sem mælir svo fyrir að Alþingi og forseti Íslands fari saman með löggjafarvaldið, forseti og önnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskránni, og öðrum landslögum, fari með framkvæmdarvaldið og dómendur fari með dómsvaldið.
Fullyrðing: Ágreiningurinn um EES og stjórnarskrána snýst fyrst og fremst um skýringu á 2. gr. stjórnarskrárinnar.
Ágreiningurinn um EES og stjórnarskrána tengist vissulega 2. gr. stjórnarskrárinnar um fullveldi, en heimildir sýna að hann nær til fleiri ákvæða. EEA-PARL-001 greinir frá frumvarpi utanríkisráðherra um innleiðingu bókunar 35 vegna dóms Hæstaréttar (mál 24/2023) — þar var deilan um lögfræðilega stöðu EES-skuldbindinga í íslenskum rétti, ekki eingöngu 2. gr. Samkvæmt SOV-LEGAL-029 er grundvallarmunurinn á EES og ESB tengdur forræðisreglunni, beinni réttaráhrifum og stöðu EES-réttar gagnvart landslögum. EEA-DATA-023 bendir á lög 2/1993 og 35. viðauka EES-samningsins sem kjarna ágreinigsins. Fullyrðingin er of einföld þegar hún segir að ágreiningurinn snúist «fyrst og fremst» um 2. gr.
Samhengi sem vantar
Ágreiningurinn tekur einnig til 21. gr. (löggjafarvald Alþingis), réttarfars við innleiðingu bókunar 35, og stöðu EES-réttar gagnvart landsrétti samkvæmt lögum 2/1993. Hæstaréttarmálið 24/2023 (fæðingarorlofsdómurinn) snérist ekki um 2. gr. heldur um hvort einstaklingur gæti borið fyrir sig rétt sinn samkvæmt EES-reglum sem höfðu verið rangt innleiddar.
Staðfest Í stjórnarskránni er ekki að finna sérstakt ákvæði sem heimilar að valdi ríkisins sé deilt með öðrum ríkjum eða alþjóðastofnunum. Fullveldi
Því er við að bæta að í stjórnarskránni er ekki að finna sérstakt ákvæði sem heimilar að valdi þessu sé deilt með öðrum ríkjum eða alþjóðastofnunum.
Fullyrðing: Í stjórnarskránni er ekki að finna sérstakt ákvæði sem heimilar að valdi ríkisins sé deilt með öðrum ríkjum eða alþjóðastofnunum.
Þrjár heimildir staðfesta þetta ótvírætt. SOV-DATA-002 segir berum orðum að stjórnarskráin «hafi enga skýra heimild um framsal fullveldis til alþjóðastofnana». SOV-LEGAL-027 útskýrir að ólíkt Danmörku (20. gr. Grundvallarlaganna), Noregi (93. gr.) og Svíþjóð (10. kafli, 6. gr.) hafi Ísland enga framselingarheimild í stjórnarskránni. SOV-LEGAL-016 staðfestir hið sama og bendir á samanburð við Frakkland, Þýskaland og Írland sem öll breyttu stjórnarskrám sínum vegna ESB-aðildar.
Samhengi sem vantar
Fræðileg umræða er til um hvort EES-samningurinn feli nú þegar í sér raunverulegt fullveldisframsal þótt formleg stjórnarskrárheimild sé ekki til staðar. Sumir lögfræðingar halda því fram að stjórnarskrárbreyting sé ekki bráðnauðsynleg ef aðildarsamningurinn varðveitir formlegt fullveldi eins og EES-samningurinn gerir.
Að hluta staðfest Nefnd fjögurra lögfræðinga komst að þeirri niðurstöðu að hinn almenni löggjafi gæti að óbreyttri stjórnarskrá deilt valdheimildum ríkisins með alþjóðlegum stofnunum að vissu marki og að EES-samningurinn rúmaðist innan þess svigrúms. EES/ESB-löggjöf
Niðurstaða fjórmenninganna var sú að hinn almenni löggjafi gæti að óbreyttri stjórnarskrá deilt valdheimildum ríkisins með alþjóðlegum stofnunum að vissu marki og að EES-samningurinn rúmaðist innan þess svigrúms sem löggjafinn hefði í þessu efni.
Fullyrðing: Nefnd fjögurra lögfræðinga komst að þeirri niðurstöðu að hinn almenni löggjafi gæti að óbreyttri stjórnarskrá deilt valdheimildum ríkisins með alþjóðlegum stofnunum að vissu marki og að EES-samningurinn rúmaðist innan þess svigrúms.
Heimildirnar staðfesta bakgrunninn en ekki sjálfa niðurstöðu «fjórmenninganna» beint. SOV-LEGAL-027 og SOV-LEGAL-012 sýna að fræðileg umræða er til þar sem sumir lögfræðingar telja EES-samninginn rúmast innan stjórnarskrárinnar. SOV-LEGAL-027 nefnir sérstaklega að «sumir lögfræðingar halda því fram að stjórnarskrárbreyting sé ef til vill ekki bráðnauðsynleg ef aðildarsamningur varðveitir formlegt fullveldi — eins og EES-samningurinn gerir í gegnum tvístoðakerfið». EEA-DATA-010 og EEA-LEGAL-022 staðfesta að EES-samningurinn var hannaður með aðskildum stofnunum til að varðveita formlegt fullveldi. Þó ber fullyrðingin um tiltekna nefnd og tiltekna niðurstöðu hennar ekki að staðfesta beint úr heimildum.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur enga beina tilvísun í «nefnd fjögurra lögfræðinga» (fjórmenningana) eða niðurstöðu hennar. Lögfræðilegi bakgrunnurinn er staðfestur en ekki tilvitnunin sjálf. Einnig ber að hafa í huga að ríkjandi sjónarmið, samkvæmt SOV-LEGAL-027, er að stjórnarskrárbreyting sé nauðsynleg fyrir ESB-aðild — sem bendir til þess að mörkin á því hvað «rúmist» séu mjög umdeild.
Að hluta staðfest Í sáttmálanum um ESB og sáttmálanum um starfshætti ESB er talað um að «deila valdi með aðildarríkjunum», sbr. til dæmis 4. gr. sáttmálans um ESB. EES/ESB-löggjöf
Í því sambandi er bent á að í sáttmálanum um ESB og sáttmálanum um starfshætti ESB sem eru grundvallarlög sambandsins er talað um að «deila valdi með aðildarríkjunum», sbr. til dæmis 4. gr. þess fyrrnefnda.
Fullyrðing: Í sáttmálanum um ESB og sáttmálanum um starfshætti ESB er talað um að «deila valdi með aðildarríkjunum», sbr. til dæmis 4. gr. sáttmálans um ESB.
SOV-LEGAL-030 staðfestir valdheimildafyrirkomulag ESB og lýsir skiptu valdi samkvæmt 4. gr. SSES (TFEU), sem nær meðal annars til innri markaðarins, landbúnaðar, umhverfismála og orkumála. Heimildirnar staðfesta þannig kjarnann — að valdi sé «deilt» milli ESB og aðildarríkja. Hins vegar er ekki hægt að sannreyna nákvæma orðalagið «deila valdi með aðildarríkjunum» í íslensku þýðingunni af sáttmálunum á grundvelli heimilda, og ber að geta þess að hugtökin í frumtextanum (enskan) eru «shared competence» og «principle of conferral» — sem er tæknilega frábrugðið orðalaginu «deila valdi».
Samhengi sem vantar
Orðalagið «deila valdi» er einföldun á flóknari lagalegri gerð. Sáttmálarnir tala um «skiptar valdheimildir» (shared competences) þar sem bæði ESB og aðildarríki geta lögfest — en aðildarríki mega aðeins beita valdi sínu þar sem ESB hefur ekki gert það (5. gr. TEU, meginregla um veittar valdheimildir). ESB-lögfræðingar hafa bent á «valdflæði» (competence creep) þar sem ESB-löggjöf takmarkar í raun vald aðildarríkja á sviðum sem formlega eru skipt.
Að hluta staðfest Grunnsáttmálar ESB eru tveir: sáttmálinn um ESB og sáttmálinn um starfshætti ESB. EES/ESB-löggjöf
Grunnsáttmálar ESB eru tveir. Annars vegar sáttmálinn um ESB og hins vegar sáttmálinn um starfshætti ESB.
Fullyrðing: Grunnsáttmálar ESB eru tveir: sáttmálinn um ESB og sáttmálinn um starfshætti ESB.
Fullyrðingin er rétt hvað varðar tvo meginsáttmálana — sáttmálann um ESB (TEU) og sáttmálann um starfshætti ESB (TFEU). SOV-LEGAL-030 vísar beint í TFEU og greinir valdheimildir samkvæmt 2.–6. gr. Fleiri heimildir vísa í báða sáttmálana (t.d. EEA-LEGAL-022 og SOV-LEGAL-031). Þó ber að nefna að stofnsáttmáli Evrópska kjarnorkusambandsins (Euratom) gildir enn sem sjálfstæður lagagrundvöllur, auk þess sem stofnskrá réttinda ESB hefur jafngildi við sáttmálana frá Lissabon-samningnum. Fullyrðingin er þannig ónákvæm ef hún er túlkuð sem tæmandi upptalning.
Samhengi sem vantar
Euratom-sáttmálinn er enn í gildi sem sérstakur lagagrundvöllur ESB. Stofnskrá um grundvallarréttindi ESB öðlaðist lagagildi jafnhliða sáttmálunum með Lissabon-samningnum 2009. Þegar talað er um «grundvallarrétt ESB» þarf einnig að telja dómafordæmi Evrópudómstólsins.
Að hluta staðfest Um valdheimildir ESB er fjallað í 4. og 5. gr. sáttmálans um ESB. EES/ESB-löggjöf
Um valdheimildir sambandsins er fjallað í 4. og 5. gr. fyrrnefnda samningsins.
Fullyrðing: Um valdheimildir ESB er fjallað í 4. og 5. gr. sáttmálans um ESB.
SOV-LEGAL-030 staðfestir að TFEU (sáttmálinn um starfshætti ESB) skilgreinir þrjár valdheimildaflokka í 2.–6. gr., en fullyrðingin vísar í 4. og 5. gr. sáttmálans um ESB (TEU) sem er rétt að hluta. Samkvæmt 5. gr. TEU er meginreglan um veittar valdheimildir (principle of conferral) skilgreind — ESB hefur eingöngu þær valdheimildir sem aðildarríkin hafa veitt. Aftur á móti fjallar 4. gr. TEU um trúnaðarskyldu og virðingu aðildarríkja, ekki um valdheimildir í tæknilega skilningnum. Ítarlegri upptalning á valdheimildum (óskiptar, skiptar, stuðningsheimildir) er í 3.–6. gr. TFEU, ekki TEU.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin einfaldar valdheimildakerfið. Þótt 5. gr. TEU kveði á um meginregluna um veittar valdheimildir, þá er nákvæm upptalning á sviðum óskipts, skipts og stuðningsvalds í 3.–6. gr. TFEU. Þessi tvískipting milli TEU og TFEU er mikilvæg — meginreglurnar eru í TEU en nánari afmörkun í TFEU.
Staðfest Samkvæmt 3. gr. sáttmálans um starfshætti ESB falla undir óskiptar heimildir sambandsins: tollabandalagið, nauðsynlegar samkeppnisreglur innri markaðarins, peningamálastefna fyrir evruríki, varðveisla líffræðilegra auðlinda hafsins innan ramma sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar og sameiginleg viðskiptastefna. EES/ESB-löggjöf
Samkvæmt 3. gr. sama sáttmála falla undir óskiptar heimildir sambandsins: tollabandalagið, setning nauðsynlegra samkeppnisreglna vegna starfsemi innri markaðarins, peningamálastefna fyrir þau aðildarríki sem hafa evru sem gjaldmiðil, varðveisla líffræðilegra auðlinda hafsins innan ramma sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar og sameiginleg viðskiptastefna.
Fullyrðing: Samkvæmt 3. gr. sáttmálans um starfshætti ESB falla undir óskiptar heimildir sambandsins: tollabandalagið, nauðsynlegar samkeppnisreglur innri markaðarins, peningamálastefna fyrir evruríki, varðveisla líffræðilegra auðlinda hafsins innan ramma sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar og sameiginleg viðskiptastefna.
SOV-LEGAL-030 staðfestir þessa upptalningunni nákvæmlega. Heimildin lýsir óskiptum valdheimildum samkvæmt 3. gr. TFEU og telur upp: tollabandalag, samkeppnisreglur, peningamálastefnu (evrusvæðið), sameiginlega viðskiptastefnu og varðveislu líffræðilegra auðlinda hafsins samkvæmt sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni. Þetta samsvarar fullyrðingunni nákvæmlega. EEA-LEGAL-008 og EEA-LEGAL-022 staðfesta einnig óbeint að þessi svið eru utan EES-samningsins, sem styrkir þá niðurstöðu að um sé að ræða óskiptar valdheimildir ESB.
Samhengi sem vantar
SOV-LEGAL-030 bendir á að hin formlega flokkun er ekki alltaf skýr í framkvæmd — löggjöf ESB getur í raun leitt til þess að valdheimildir sem formlega eru «skiptar» verði í reynd «óskiptar» þegar ESB hefur þegar lögfest á viðkomandi sviði.
Að hluta staðfest Varðveisla líffræðilegra auðlinda hafsins innan ramma sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar er óskipt valdheimild ESB. Sjávarútvegur
varðveisla líffræðilegra auðlinda hafsins innan ramma sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar
Fullyrðing: Varðveisla líffræðilegra auðlinda hafsins innan ramma sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar er óskipt valdheimild ESB.
FISH-LEGAL-001 og FISH-DATA-030 staðfesta að sameiginlega sjávarútvegsstefnan (CFP) felur í sér að ESB setur heildarafla og skiptir kvóta milli landa — og greinar 16 og 17 reglugerðar 1380/2013 lýsa þessu fyrirkomulagi. Fullyrðingin um «óskipta valdheimild» (exclusive competence) er efnislega rétt hvað varðar varðveislu líffræðilegra auðlinda hafsins — TFEU 3(1)(d) kveður á um einkaréttarlögsögu ESB á þessu sviði. Heimildir staðfesta hins vegar ekki beint tilvísunina í exclusive competence heldur lýsa aðeins virkni sjávarútvegsstefnunnar. Enginn fyrirvari í heimildunum stangast við fullyrðinguna en bein lagaleg staðfesting á «óskiptri valdheimild» vantar í gögnunum.
Samhengi sem vantar
Heimildir lýsa virkni sjávarútvegsstefnunnar (TAC-ákvörðun, kvótaskipting) sem samræmist hugmyndinni um óskipta valdheimild, en engin þeirra vitnar beint í TFEU 3(1)(d) sem staðfestir þetta lagalega. FISH-LEGAL-002 bendir á að umfang ESB-valds yfir auðlindum Íslands í efnahagslögsögunni ráðist af samningsskilmálum. Innri skipting kvóta er hins vegar á valdi hvers ríkis — óskipta valdheimildin nær til varðveislu og heildarafla en ekki til innri úthlutunar.
Staðfest Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. sáttmálans um starfshætti ESB taka skiptar valdheimildir meðal annars til innri markaðarins, landbúnaðar og sjávarútvegs, umhverfismála, neytendaverndar, flutningastarfsemi og orkumála. EES/ESB-löggjöf
Í 2. mgr. 4. gr. kemur fram að þetta taki meðal annars til innri markaðarins, landbúnaðar og sjávarútvegs. Enn fremur til umhverfismála, neytendaverndar, flutningastarfsemi og orkumála.
Fullyrðing: Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. sáttmálans um starfshætti ESB taka skiptar valdheimildir meðal annars til innri markaðarins, landbúnaðar og sjávarútvegs, umhverfismála, neytendaverndar, flutningastarfsemi og orkumála.
SOV-LEGAL-030 staðfestir upptalninguna á skiptum valdheimildum samkvæmt 4. gr. TFEU: «Shared competences (Article 4 TFEU) — where both EU and member states may legislate, but member states may only act where the EU has not — include internal market, agriculture, environment, transport, energy, and the area of freedom, security and justice.» Fullyrðingin nefnir einnig sjávarútveg og neytendavernd sem heimildirnar staðfesta óbeint — sjávarútvegur á sér skipta heimild í víðara skilningi (þótt varðveisla líffræðilegra auðlinda sé óskipt) og neytendavernd er á upptalningunni í 4. gr. TFEU.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin segir «sjávarútveg» en samkvæmt sáttmálanum er sérstök grein á milli: varðveisla líffræðilegra auðlinda hafsins er óskipt valdheimild (3. gr.) en sjávarútvegur í víðara samhengi (þ.m.t. sjávarútvegsstefnan utan líffræðilegrar varðveislu) er skipt. Þessi greinarmunur skiptir verulegu máli fyrir Ísland.
Að hluta staðfest Samkvæmt 6. gr. sáttmálans um starfsemi ESB má ESB styðja við aðgerðir aðildarríkja á sviðum eins og menntunar, heilsuverndar, menningar, ferðaþjónustu, æskulýðsmála, íþróttamála og almannavarna. EES/ESB-löggjöf
Loks er í 6. gr. sáttmálans um starfsemi ESB talað um stuðningsheimildir (supporting competences) sem heimila ESB að styðja við aðgerðir aðildarríkja, svo sem á sviði menntunar, heilsuverndar og bættrar lýðheilsu, menningar, ferðaþjónustu, menntunar, æskulýðsmála, íþróttamála og almannavarna (t.d. viðbrögð við náttúruhamförum).
Fullyrðing: Samkvæmt 6. gr. sáttmálans um starfsemi ESB má ESB styðja við aðgerðir aðildarríkja á sviðum eins og menntunar, heilsuverndar, menningar, ferðaþjónustu, æskulýðsmála, íþróttamála og almannavarna.
Fullyrðingin vísar beint í 6. gr. sáttmálans um starfsemi ESB (TFEU) og telur upp sjö svið þar sem ESB má styðja við aðgerðir aðildarríkja. Engin heimild í staðreyndagrunninum vitnar beint í 6. gr. TFEU né staðfestir nákvæma upptalninguna. EEA-DATA-019 sýnir þó óbeint að ESB-áætlanir ná til margra þessara sviða — Ísland tekur þegar þátt í Erasmus+ (menntun), EU4Health (heilsuvernd), Creative Europe (menning) og almannavarnakerfi ESB. Stuðningurinn er óbeinn og fullyrðingin er ekki staðfest orðrétt í heimildunum.
Samhengi sem vantar
Engin heimild vitnar beint í 6. gr. TFEU. Þátttaka Íslands í ESB-áætlunum á þessum sviðum í gegnum EES-samninginn staðfestir óbeint að ESB starfar á þessum sviðum, en ekki nákvæma lagagrundvöllinn. Milli «stuðningsvaldsviða» (6. gr.) og «sameiginlegra valdsviða» (4. gr.) er verulegur munur á umfangi ESB-valds sem fullyrðingin nefnir ekki.
Víðtæk samstaða Spá ESB-aðild fæli í sér víðtækara, skýrara og beinna framsal valdheimilda ríkisins en EES-samningurinn gerir ráð fyrir. Fullveldi
Í stuttu máli er í huga undirritaðs hafið yfir allan vafa að ESB aðild fæli í sér víðtækara, skýrara og beinna framsal valdheimilda ríkisins en EES-samningurinn gerir ráð fyrir.
Fullyrðing: ESB-aðild fæli í sér víðtækara, skýrara og beinna framsal valdheimilda ríkisins en EES-samningurinn gerir ráð fyrir.
EEA-LEGAL-022 sýnir skýrt muninn á EES og ESB-aðild: sameiginleg landbúnaðarstefna, sameiginleg sjávarútvegsstefna, tollabandalag, utanríkis- og öryggisstefna, dóms- og innanríkismál, peningamálastefna og skattamál falla allt utan EES en myndu falla undir ESB-aðild. Þetta er víðtækara og beinara framsal en EES-samningurinn kveður á um. SOV-LEGAL-032 staðfestir að viðskiptastefna færðist í einkavaldssvið ESB. Bein réttaráhrif ESB-löggjafar (sem EES-samningurinn útilokar samkvæmt EEA-DATA-023) myndu einnig fela í sér skýrara og beinna framsal.
Samhengi sem vantar
EEA-LEGAL-022 bendir á að mörkin milli «innan» og «utan» EES séu ekki alltaf skýr — sum löggjöf á undanskyldum sviðum er innleidd ef hún snertir innri markaðinn. SOV-LEGAL-031 sýnir að ESB-aðild þýðir ekki alltaf einsleit skuldbinding — eflt samstarf (enhanced cooperation) veitir sveigjanleika, þótt það sé ekki almenn undanþáguaðferð. Aðlögunartímabil og mögulegir fyrirvarar í aðildarsamningi gætu mildað bein áhrif framsalsins.
Að hluta staðfest Flest aðildarríki ESB hafa gengið í sambandið með því að beita framsalsákvæði sem fyrir var í stjórnarskrá þeirra eða var sett í stjórnarskrá þeirra í tilefni af aðild. Fordæmi
enn má geta þess að flest aðildarríki sambandsins hafa gengið í sambandið með því að beita framsalsákvæði sem fyrir var í stjórnarskrá þeirra eða sett var í stjórnarskrá þeirra í tilefni af aðild
Fullyrðing: Flest aðildarríki ESB hafa gengið í sambandið með því að beita framsalsákvæði sem fyrir var í stjórnarskrá þeirra eða var sett í stjórnarskrá þeirra í tilefni af aðild.
SOV-LEGAL-027 staðfestir samanburðardæmin — Danmörk (20. gr.), Noregur (93. gr.) og Svíþjóð (10. kafli, 6. gr.) hafa framselingarheimildir í stjórnarskrám sínum. SOV-LEGAL-016 nefnir einnig Frakkland (88-1. gr.), Þýskaland (23. gr.) og Írland (29.4. gr.) sem breyttu stjórnarskrám vegna ESB-aðildar. Þótt þessi dæmi styrki kjarnann um framselingarákvæði í mörgum ríkjum, er orðið «flest» erfitt að sannreyna — heimildir nefna sex ríki af 27 en staðfesta ekki nákvæmlega hversu mörg aðildarríki hafa slíkar greinar.
Samhengi sem vantar
Heimildir nefna sex sérstök ríki (Danmörku, Noreg, Svíþjóð, Frakkland, Þýskaland, Írland) en ekki tæmandi lista. Sumar ríkisstjórnarskrár gætu hafa leyft aðild án sérstaks ákvæðis. Ríkin sem gengu í ESB 2004 og síðar þurftu einnig stjórnarskrárbreytingar — en hvort öll hafi sett «framselingarákvæði» í tæknilega skilningnum er ekki staðfest.
Að hluta staðfest Almennt hefur verið gengið út frá því meðal lögspekinga og flestra stjórnmálamanna að óbreytt stjórnarskrá rúmi ekki aðild Íslands að ESB. Fullveldi
Fram til þessa hefur þó almennt verið gengið út frá því meðal lögspekinga og flestra stjórnmálamanna að svo sé ekki.
Fullyrðing: Almennt hefur verið gengið út frá því meðal lögspekinga og flestra stjórnmálamanna að óbreytt stjórnarskrá rúmi ekki aðild Íslands að ESB.
Ríkjandi lögfræðileg skoðun er sú að stjórnarskráin rúmi ekki aðild að ESB án breytinga, eins og SOV-LEGAL-027 og SOV-LEGAL-012 lýsa. Stjórnlaganefnd 2011 staðfesti þetta og ráðandi skoðun fræðimanna bendir í sömu átt. Þó er deilan ekki jafn einhlít og fullyrðingin gefur til kynna. SOV-LEGAL-012 bendir á að sumir lögfræðingar telja einfalda lögfestingu aðildarsamnings nægja án stjórnarskrárbreytingar, svo lengi sem formleg fullveldi héldist — svipað og raunin er með EES-samninginn. Fullyrðingin segir «almennt» og «flestra» sem er nálægt en ekki nákvæmt — umræðan er lifandi og sumir lögspekingar taka aðra afstöðu.
Samhengi sem vantar
SOV-LEGAL-012 nefnir að lögfræðingar eru skiptar skoðanir — sumir telja einfalda fullgildingu aðildarsamnings nægja. SOV-LEGAL-027 bendir á fræðilega umræðu um hvort EES-samningurinn feli þegar í sér framsal á raunverulegum valdheimildum. Pólitísk samstaða um þörf á stjórnarskrárbreytingu er sterkari en lagalega samstaðan — löglegt álitaefni er ekki útkljáð af dómstólum.
Að hluta staðfest Samkvæmt grundvallarreglu í sambandsrétti hefur ESB engar valdheimildir aðrar en þær sem runnar eru frá fullvalda aðildarríkjunum. EES/ESB-löggjöf
Í samræmi við útbreiddar hugmyndir um fullveldi ríkja er það grundvallarregla í rétti sambandsins að ESB hefur engar valdheimildir aðrar en þær sem runnar eru frá fullvalda aðildarríkjunum.
Fullyrðing: Samkvæmt grundvallarreglu í sambandsrétti hefur ESB engar valdheimildir aðrar en þær sem runnar eru frá fullvalda aðildarríkjunum.
Meginregla um valdveitingu (principle of conferral) er staðfest í 5. gr. sáttmálans um Evrópusambandið, og SOV-LEGAL-030 lýsir þremur flokkum valdheimilda (einkarétt, sameiginlegar, stuðningsheimildir). Formlega séð er fullyrðingin rétt. Þó benda sömu heimildir á viðvarandi gagnrýni á «valdflæði» (competence creep) þar sem ESB hefur í reynd útvíkkað áhrif sín inn á svið sem formlega tilheyra aðildarríkjunum. Mörkin milli sameiginlegra og einkaréttarheimilda eru oft óskýr í framkvæmd.
Samhengi sem vantar
SOV-LEGAL-030 nefnir sérstaklega að «valdflæði» (competence creep) sé viðvarandi gagnrýni og að mörkin séu oft óskýr. Þótt meginreglan sé formlega rétt endurspeglar hún ekki fyllilega þá þróun sem hefur átt sér stað í framkvæmd ESB-réttar.
Að hluta staðfest Aðildarríkin fara með þær valdheimildir sínar sem ekki eru veittar sambandinu, samkvæmt meginreglunni um veittar valdheimildir (principle of conferred powers). EES/ESB-löggjöf
Aðalreglan er sú að aðildarríkin fara með þær valdheimildir sínar sem ekki eru veittar sambandinu, eins og það er orðað. Valdmörk sambandsins ráðast þannig af því sem nefnt er «meginreglan um veittar valdheimildir».
Fullyrðing: Aðildarríkin fara með þær valdheimildir sínar sem ekki eru veittar sambandinu, samkvæmt meginreglunni um veittar valdheimildir (principle of conferred powers).
Meginreglan um veittar valdheimildir (principle of conferral) er réttilega lýst og SOV-LEGAL-030 staðfestir hana beint með vísan í 5. gr. Lissabon-samningsins. Þrískipting valdheimildanna — einkaréttarlegar, sameiginlegar og stuðningsheimildir — er einnig staðfest. Hins vegar benda heimildir á verulegan fyrirvara: SOV-LEGAL-030 nefnir «creep» ESB-valdheimilda inn á svið sem formleg rammaákvæði áskilja aðildarríkjum. EEA-LEGAL-024 sýnir í reynd hvernig EES-ríki innleiða reglur sem þau höfðu lítil áhrif á. Fullyrðingin lýsir réttri meginreglu en gefur of einfalda mynd af valdaskiptingu sem í reynd er flóknari og umdeilanlegri.
Samhengi sem vantar
Valdheimildaskiptingin er formleg lagaleg meginregla en í reynd er mörkin milli sviða ESB og aðildarríkja óskýr. SOV-LEGAL-030 nefnir viðvarandi gagnrýni á «valdaskrið» (competence creep) þar sem ESB-löggjöf kemur í stað aðildarríkjaákvörðunar á sviðum sem formlega eru sameiginleg eða áskilin ríkjunum. Fullyrðingin nefnir ekki hvernig sameiginlegar valdheimildir virka í reynd — þar sem ESB hefur sett lög geta aðildarríkin ekki lengur aðhafst sjálfstætt.
Staðfest Reglugerðir ESB fá beint lagagildi í aðildarríkjum án milligöngu þjóðþinga eða ráðherra, en tilskipanir þarf að fella í landsrétt. EES/ESB-löggjöf
Í fyrsta lagi hefur aðild í för með sér að stofnanir ESB fá heimild til að setja reglur, meðal annars um innri markaðinn, sem fá beint lagagildi á Íslandi án milligöngu Alþingis eða ráðherra (með almennum stjórnsýslufyrirmælum). Þetta á við þær lagagerðir sambandsins sem nefnast á íslensku reglugerðir (e. regulations). Tilskipanir (e. directives) þarf aftur á móti að fella í landsréttinn með sama hætti og EES-samningurinn gerir ráð fyrir.
Fullyrðing: Reglugerðir ESB fá beint lagagildi í aðildarríkjum án milligöngu þjóðþinga eða ráðherra, en tilskipanir þarf að fella í landsrétt.
SOV-LEGAL-029 staðfestir bein réttaráhrif ESB-réttar (direct effect): «The principle of direct effect (established in Van Gend en Loos, 1963) means that individuals can invoke EU law directly before national courts.» Þetta á sérstaklega við um reglugerðir sem gilda beint og þurfa ekki innleiðingu, ólíkt tilskipunum sem krefjast innleiðingar í landsrétt. EEA-LEGAL-002 styrkir samanburðinn við EES: «EFTA states must adopt EU internal market legislation» — þar sem allar lagagerðir þurfa innleiðingu, bæði reglugerðir og tilskipanir. SOV-LEGAL-013 undirstrikar muninn á EFTA-dómstólnum (ráðgefandi) og Evrópudómstólnum (bindandi), sem er ein birtingarmynd þessa framsals.
Samhengi sem vantar
Vert er að nefna að í ESB hafa ákvarðanir (decisions) líka beint lagagildi gagnvart þeim sem þær beinast að. Auk þess hefur Evrópudómstóllinn útvíkkað bein réttaráhrif tilskipana í ákveðnum tilvikum (lóðrétt bein áhrif gagnvart ríkinu). Fullyrðingin um tilskipanir er rétt en ögn einföldun.
Staðfest Við ESB-aðild fengi Evrópudómstóllinn heimild til að kveða upp forúrskurði um túlkun ESB-reglna sem bindandi yrðu fyrir íslenska dómstóla. Fullveldi
Í öðru lagi fengi Evrópudómstóllinn heimild til að kveða upp forúrskurði um túlkun ESB reglna sem bindandi yrðu fyrir íslenska dómstóla og færi sá dómstóll þá með dómsvald með innlendum dómstólum.
Fullyrðing: Við ESB-aðild fengi Evrópudómstóllinn heimild til að kveða upp forúrskurði um túlkun ESB-reglna sem bindandi yrðu fyrir íslenska dómstóla.
SOV-LEGAL-013 staðfestir muninn á kerfunum nákvæmlega: «EU membership would replace EFTA Court jurisdiction with the CJEU, bringing binding preliminary rulings, direct effect of EU law, and state liability for breaches.» Heimildin nefnir sérstaklega bindandi forúrskurði (preliminary rulings). SOV-LEGAL-029 styður enn frekar og lýsir yfirburðaráhrifum ESB-réttar: «EU membership would formally subordinate Althingi's legislative authority to EU law in areas of EU competence.» Samanburðurinn við EES er skýr — EFTA-dómstóllinn gefur leiðbeinandi álit en Evrópudómstóllinn kveður upp bindandi úrskurði.
Samhengi sem vantar
Í framkvæmd er munurinn milli kerfanna minni en formleg lýsing gefur til kynna — íslenskir dómstólar fylgja yfirleitt ráðgefandi álitum EFTA-dómstólsins. Auk þess hafa þýskir dómstólar (Bundesverfassungsgericht) sett fram takmörk á yfirburðaráhrifum ESB-réttar, sem sýnir að jafnvel innan ESB er sambandið milli landsréttar og ESB-réttar flóknara en einfalt formhyggja gefur til kynna.
Staðfest Samstarf innan ESB er að hluta til yfirþjóðlegt, einkum á sviði innri markaðarins (fjórfrelsisins), samkeppni, ríkisaðstoðar og hugverkaréttinda — sem eru einmitt þau svið sem EES tekur til. EES/ESB-löggjöf
Ástæðan er einkum sú að samstarfið innan ESB er að hluta til yfirþjóðlegt sem kallað er. Þetta gildir einkum á sviði innri markaðarins, þ.e. fjórfrelsisins, samkeppni, ríkisaðstoðar og hugverkaréttinda, en þetta eru einmitt þau svið sem EES tekur til.
Fullyrðing: Samstarf innan ESB er að hluta til yfirþjóðlegt, einkum á sviði innri markaðarins (fjórfrelsisins), samkeppni, ríkisaðstoðar og hugverkaréttinda — sem eru einmitt þau svið sem EES tekur til.
EEA-LEGAL-003 staðfestir nákvæmlega umfang EES-samningsins: fjórfrelsin og meðfylgjandi stefnusvið þ.m.t. samkeppni og ríkisaðstoð. EEA-DATA-010 styrkir þetta og sýnir að 70–75% af acquis ESB (mælt í fjölda lagagerða) er innleitt í gegnum EES, þar sem innri markaðurinn er kjarninn. HOUSING-LEGAL-001 staðfestir sérstaklega ríkisaðstoðarreglurnar — Ísland er nú þegar bundið af reglum sem samsvara 107.–109. gr. TFEU. SOV-LEGAL-029 undirstrikar yfirþjóðlegan karakter innri markaðarins með vísun í yfirburðaráhrif og bein réttaráhrif. Fullyrðingin um að þetta séu «einmitt þau svið sem EES tekur til» er rétt.
Samhengi sem vantar
EES tekur einnig til annarra sviða en innri markaðarins í þröngum skilningi — umhverfismál, félagsmál og neytendavernd eru meðfylgjandi stefnusvið innan EES. Hugverkaréttindi eru rétt tilgreind sem EES-svið. Fullyrðingin er þó nokkuð einföldun þar sem ESB er einnig yfirþjóðlegt á sviðum utan EES (t.d. peningamálastefna evrusvæðisins).
Að hluta staðfest Umræðan um fullveldi og EES-samninginn hófst strax og samningurinn fór að taka á sig mynd um og eftir 1990. EES/ESB-löggjöf
Umræðan um fullveldið og EES-samninginn hófst strax og samningurinn fór að taka á sig mynd um og eftir 1990.
Fullyrðing: Umræðan um fullveldi og EES-samninginn hófst strax og samningurinn fór að taka á sig mynd um og eftir 1990.
Engin heimild fjallar beint um upphaf fullveldisumræðunnar á Íslandi um 1990. Hins vegar styðja fleiri heimildir óbeint við tímarammann: EES-samningurinn tók gildi 1994 og viðræður hófust nokkrum árum áður, sem samrýmist fullyrðingunni um 1990 sem upphaf. EEA-DATA-018 nefnir 2019-skýrslu sem rannsakaði öll lög frá 1992 — sem gefur til kynna að EES-málið hafi verið efst á baugi frá þeim tíma. SOV-LEGAL-027 nefnir Stjórnlaganefnd frá 2011 sem fjallaði um stjórnarskrármálin — en umræðan um fullveldi og EES hófst vitanlega miklu fyrr.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki sögulegar heimildir um íslensku pólitísku umræðuna um fullveldi í tengslum við EES-samninginn á árunum 1990–1994. Tímasetningin er trúleg miðað við gang mála en ekki sannreynd beint.