Fólk sem treystir ekki þjóð til að hafa vit fyrir sjálfri sér
Raddir í greininni
Niðurstöður
Staðfest Ríkisstjórn Íslands hefur efnt til þjóðaratkvæðis um hvort landið eigi að fara í viðræður um aðild að Evrópusambandinu. Flokkastefnur
Nú liggur fyrir að ríkisstjórn Íslands ætlar að fela íslenskri þjóð að ákveða eigin örlög og hefur efnt til þjóðaratkvæðis um hvort landið eigi að fara í viðræður um aðild að Evrópusambandinu.
Fullyrðing: Ríkisstjórn Íslands hefur efnt til þjóðaratkvæðis um hvort landið eigi að fara í viðræður um aðild að Evrópusambandinu.
Heimildir staðfesta að ríkisstjórnin hefur lagt fram þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst 2026 um hvort halda eigi áfram aðildarviðræðum við ESB (SOV-DATA-006, SOV-PARL-001). Þrír stjórnarflokkar — Samfylkingin, Viðreisn og Flokkur fólksins — standa að baki tillögunni. Gallup-könnun sýnir einnig að meirihluti þjóðarinnar styður að halda atkvæðagreiðsluna (POLL-DATA-020).
Samhengi sem vantar
Þjóðaratkvæðagreiðslan er ráðgefandi, ekki bindandi — Alþingi er ekki lagalega bundið af niðurstöðunni. Andstæðingar hafa gagnrýnt dagsetninguna sem of snögga fyrir vandaða umræðu.
Að hluta staðfest Þjóðaratkvæðagreiðslan snýst um hvort Ísland eigi að fara í aðildarviðræður, ekki um hvort það eigi að ganga inn í Evrópusambandið. Flokkastefnur
Þar er ekki verið að spyrja hvort Ísland eigi að ganga inn, heldur hvort það eigi að fara í viðræður á ný.
Fullyrðing: Þjóðaratkvæðagreiðslan snýst um hvort Ísland eigi að fara í aðildarviðræður, ekki um hvort það eigi að ganga inn í Evrópusambandið.
SOV-DATA-006 staðfestir að þjóðaratkvæðagreiðslan snýst um hvort endurræsa eigi aðildarviðræður sem voru stöðvaðar árið 2013, ekki um ESB-aðild beint. Þetta samræmist kjarna fullyrðingarinnar. Hins vegar samkvæmt POLL-DATA-010 hljóðar opinbera atkvæðagreiðsluspurningin þannig: «Viljið þér að Ísland gerist aðili að Evrópusambandinu?» — sem er bein spurning um aðild, ekki um viðræður. Þetta stangast á við fullyrðinguna sem segir að atkvæðagreiðslan snúist aðeins um viðræður. Mismunurinn á þingsályktunartillögunni (um viðræður) og atkvæðagreiðsluspurningunni (um aðild) er lykilatriði sem fullyrðingin nær ekki utan um.
Samhengi sem vantar
Opinbera atkvæðagreiðsluspurningin notar «beina aðild»-rammann («Viljið þér að Ísland gerist aðili...») frekar en spurninguna um viðræður sem fullyrðingin lýsir. Þingsályktunartillagan fjallar um endurræsingu viðræðna en atkvæðagreiðsluspurningin sjálf gengur lengra. Þetta misræmi þýðir að fullyrðingin er aðeins rétt hvað varðar pólitíska umræðuna um tilganginn en ekki hvað varðar orðalag atkvæðagreiðslunnar.
Að hluta staðfest Forsvarsmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks vildu á kjörtímabilinu 2009 til 2013 fara í svokallað tvöfalt atkvæðagreiðsluferli í ESB-málinu. Flokkastefnur
Um er að ræða svokallaða tvöfalda atkvæðagreiðslu af sama toga og forsvarsmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, sem þá var leiddur af núverandi formanni Miðflokks, vildu að farið yrði í á kjörtímabilinu 2009 til 2013.
Fullyrðing: Forsvarsmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks vildu á kjörtímabilinu 2009 til 2013 fara í svokallað tvöfalt atkvæðagreiðsluferli í ESB-málinu.
POL-DATA-010 staðfestir að stjórnarsáttmáli Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks 2013–2016 fól í sér stöðvun aðildarviðræðna. POL-DATA-020 og POL-DATA-006 lýsa afstöðu flokkanna gegn ESB-aðild. POLITICAL-DATA-011 nefnir að umsóknin var formlega dregin til baka árið 2015. Engin heimild staðfestir þó sérstaklega að forsvarsmenn þessara flokka hafi krafist «tvöfalds atkvæðagreiðsluferlis» á kjörtímabilinu 2009–2013 — þ.e. bæði þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort hefja ætti viðræður og aðra um lokasamning. Hugmyndin um tvöfalt ferli er þekkt í umræðunni en heimildir hér staðfesta hana ekki beint.
Samhengi sem vantar
Heimildir staðfesta andstöðu flokkanna við ESB-aðild og stöðvun viðræðna eftir 2013 en fjalla ekki um tiltekna kröfu um tvöfalt atkvæðagreiðsluferli á kjörtímabilinu 2009–2013. Til nánari staðfestingar þyrfti þingræður eða stefnuskjöl Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks frá þeim tíma.
Að hluta staðfest Framsóknarflokkur var á kjörtímabilinu 2009 til 2013 leiddir af núverandi formanni Miðflokks. Flokkastefnur
forsvarsmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, sem þá var leiddur af núverandi formanni Miðflokks, vildu að farið yrði í á kjörtímabilinu 2009 til 2013
Fullyrðing: Framsóknarflokkur var á kjörtímabilinu 2009 til 2013 leiddir af núverandi formanni Miðflokks.
POLITICAL-DATA-005 staðfestir að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson sé stofnandi Miðflokksins, og PARTY-DATA-012 segir hann hafa stofnað flokkinn 2017 eftir brottgang úr Framsóknarflokknum. Fullyrðingin segir að Framsóknarflokkur hafi verið leiddur af núverandi formanni Miðflokks á kjörtímabilinu 2009–2013, en heimildir staðfesta aðeins að Sigmundur Davíð var forsætisráðherra 2013–2016. Engin heimild staðfestir beint að hann hafi verið formaður Framsóknarflokks á tímabilinu 2009–2013 — aðeins sambandið milli hans og Framsóknarflokksins er staðfest.
Samhengi sem vantar
Heimildir staðfesta að Sigmundur Davíð var forsætisráðherra 2013–2016 og stofnaði Miðflokkinn 2017 eftir brottgang úr Framsóknarflokknum. Tímasetningin í fullyrðingunni — kjörtímabilið 2009–2013 — er ekki staðfest af heimildum. Sigmundur Davíð var í raun kosinn formaður Framsóknarflokksins 2009, en heimildir hér nefna það ekki.
Að hluta staðfest Þjóðaratkvæðagreiðslan um ESB-aðildarviðræður var samið um í stjórnarsáttmála í desember 2024. Flokkastefnur
Mál sem var samið um í stjórnarsáttmála í desember 2024, var boðað fyrir mörgum mánuðum að myndi koma inn á yfirstandandi þing
Fullyrðing: Þjóðaratkvæðagreiðslan um ESB-aðildarviðræður var samið um í stjórnarsáttmála í desember 2024.
Heimildir staðfesta að ríkisstjórnin ákvað þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðildarviðræður og að fyrst var ráðgert 2027 en síðan hraðað í 29. ágúst 2026 (PARTY-DATA-016). SOV-PARL-001 staðfestir þingsályktunartillöguna frá 9. mars 2026 og SOV-PARL-004 sýnir að hugmyndin var þróuð yfir nokkur löggjafarþing. Fullyrðingin segir hins vegar að «kveðið hafi verið á um» þetta «í stjórnarsáttmálanum» — engin heimildin vitnar beint í texta stjórnarsáttmálans. PARTY-DATA-016 nefnir að ríkisstjórnin «tilkynnti um áform» en staðfestir ekki beinlínis orðalag eða ákvæði stjórnarsáttmálans sjálfs.
Samhengi sem vantar
Heimildir staðfesta áform ríkisstjórnarinnar um þjóðaratkvæðagreiðslu og tímalínuna, en engin þeirra vitnar beint í texta stjórnarsáttmálans. Fullyrðingin segir «fyrir árslok 2027» en PARTY-DATA-016 nefnir aðeins árið 2027. Nákvæm orðalag stjórnarsáttmálans er ekki staðfest í þessum heimildum.
Að hluta staðfest ESB-málið hefur verið óútkljáð og ofarlega á baugi í umræðunni í meira en 30 ár. Fordæmi
mál sem hefur verið óútkljáð og ofarlega á baugi í umræðunni í meira en 30 ár
Fullyrðing: ESB-málið hefur verið óútkljáð og ofarlega á baugi í umræðunni í meira en 30 ár.
Heimildir sýna langa sögu ESB-umræðu á Íslandi. EES-samningurinn var samþykktur 1994, og PREC-HIST-004 greinir frá aðildarviðræðum 2010–2015. POLITICAL-DATA-011 sýnir að margar ríkisstjórnir hafa lofað eða rætt þjóðaratkvæðagreiðslu án þess að halda hana. Fullyrðingin um "meira en 30 ár" er þó eitthvað ýkt — ESB-aðild sem brennandi pólitískt mál varð sérstaklega áberandi eftir hrunið 2008, ekki stöðugt frá 1996.
Samhengi sem vantar
ESB-málið var ekki jafn áberandi á öllum tímabilum. Umræðan blossaði upp í kringum EES-samninginn (1994), efnahagskreppuna (2008–2009) og aftur 2024–2026. Á milli þessara tímabila var málið oft í bakgrunni.
Staðfest Þjóðaratkvæðagreiðslan er fyrirhugað að fara fram í lok ágúst. Flokkastefnur
þess vegna sé óforsvaranlega að efna til þjóðaratkvæðis í lok ágúst
Fullyrðing: Þjóðaratkvæðagreiðslan er fyrirhugað að fara fram í lok ágúst.
SOV-DATA-006 staðfestir skýrt að þjóðaratkvæðagreiðslan er áætluð 29. ágúst 2026. Utanríkisráðherra lagði fram þingsályktunartillögu með þessari dagsetningu (SOV-PARL-001). Dagsetningin hefur verið gagnrýnd af stjórnarandstöðu sem óhentug vegna sumarfrís (POLL-DATA-020).
Að hluta staðfest Þingsályktunartillagan um þjóðaratkvæðagreiðsluna mun vera rædd í tveimur umræðum á þingi og fara þess á milli inn í utanríkismálanefnd. Flokkastefnur
þingsályktunartillaga sem mun verða rædd í tveimur umræðum á þingi og fara þess á milli inn í utanríkismálanefnd til vandaðrar vinnu
Fullyrðing: Þingsályktunartillagan um þjóðaratkvæðagreiðsluna mun vera rædd í tveimur umræðum á þingi og fara þess á milli inn í utanríkismálanefnd.
Heimildir staðfesta óbeint að þingsályktunartillagan hafi farið til utanríkismálanefndar. SOV-LEGAL-028 nefnir að ríkisstjórnin hafi sagt nefndinni yrði «gefinn nægur tími til umfjöllunar um frumvarpið í eðlilegu löggjafarlegu ferli.» Hins vegar fjalla heimildir aðallega um deiluna um hvort nefndin hafi verið ráðfærð ÁÐUR en tillagan var lögð fram, ekki um sjálfan ferlið milli umræðna. SOV-PARL-005 staðfestir að stjórnarandstaðan hafi gagnrýnt ferli og fundaboð nefndarinnar, en lýsir ekki beint þinglegri meðferð tillögunnar milli umræðna.
Samhengi sem vantar
Heimildir fjalla um pólitíska deilu um ráðfærslu við nefndina áður en tillagan var lögð fram, ekki um staðlaða þingmeðferð hennar á milli umræðna. Fullyrðingin lýsir almennu þingferli sem er eðlilegt en heimildir staðfesta það aðeins óbeint. Samkvæmt SOV-PARL-005 barst utanríkisráðherra ekki á umbeðinn nefndarfund til að ræða tillöguna, sem var andlag gagnrýni stjórnarandstöðunnar.
Að hluta staðfest Andstæðingar þjóðaratkvæðagreiðslunnar eru í minnihluta á þingi. Flokkastefnur
Þessi hópur sem myndar verðskuldaðan og umtalsverðan minnihluta á þingi vegna niðurstöðu lýðræðislegra kosninga
Fullyrðing: Andstæðingar þjóðaratkvæðagreiðslunnar eru í minnihluta á þingi.
Stjórnarflokkarnir þrír hafa 32 af 63 þingsætum — naumur meirihluti (PARTY-DATA-013). POL-DATA-020 sýnir að helstu andstöðuflokkar (Sjálfstæðisflokkur, 13 sæti; Miðflokkur, 8; Framsóknarflokkur, 4) eru með samtals 25 sæti. Fullyrðingin er rétt um formlegan þingmeirihluta, en POL-DATA-002 bendir á að 33–35 þingmenn af 63 séu á móti ESB-aðild — sem þýðir að andstæðingar aðildar gætu verið í meirihluta þótt andstæðingar atkvæðagreiðslunnar sjálfrar séu í minnihluta.
Samhengi sem vantar
Munur er á því að vera á móti þjóðaratkvæðagreiðslunni og vera á móti ESB-aðild. Flokkur fólksins er í stjórn en ESB-efins — þeir styðja atkvæðagreiðsluna en ekki endilega já-niðurstöðu. Stjórnarsáttmálinn tryggir meirihluta fyrir atkvæðagreiðslunni en ekki fyrir ESB-aðild.
Að hluta staðfest Ef þjóðin hafnar þjóðaratkvæðagreiðslunni um aðildarviðræður er spurningin um ESB-aðild af borðinu um fyrirsjáanlega framtíð. Flokkastefnur
enda fyrirliggjandi að ef þjóðin hafni þeim þá er spurningin um aðild af borðinu um fyrirsjáanlega framtíð
Fullyrðing: Ef þjóðin hafnar þjóðaratkvæðagreiðslunni um aðildarviðræður er spurningin um ESB-aðild af borðinu um fyrirsjáanlega framtíð.
POL-DATA-010 bendir á að nei-niðurstaða myndi fjarlægja ESB-málið úr stjórnarsamstarfi um kynslóðarlangt tímabil. Þetta er pólitískt mat fremur en staðreynd, en fordæmi styðja það — norsk nei-atkvæði 1972 og 1994 frystu ESB-málið þar í áratugi. PARTY-DATA-016 sýnir einnig að stuðningur við ESB-aðild hefur verið sveiflukenndur, sem gefur til kynna að nei-atkvæði gæti dregið úr stuðningi til lengri tíma.
Samhengi sem vantar
Þetta er pólitísk spá, ekki staðreynd. POLL-DATA-001 sýnir að stuðningur við ESB-aðild getur breyst hratt — hann hækkaði úr 30% í 45% á aðeins þremur árum. Nei-atkvæði útilokar ekki endanlega að málið komi aftur upp, en fordæmi frá Noregi benda til þess að pólitísk hindrun verði langvarandi.
Heimildir vantar Höfundur greinarinnar er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar. Samtakastefnur
Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar
Fullyrðing: Höfundur greinarinnar er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar.
Heimildir í staðreyndagrunni fjalla um Samfylkinguna sem flokk, þingmenn hennar og ráðherra (POLITICAL-DATA-008), en engin þeirra staðfestir eða hafnar því að tiltekinn einstaklingur gegni stöðu framkvæmdastjóra þingflokksins. Þetta er starfsmannamál sem fellur utan efnisgrunns.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur upplýsingar um þingmenn og ráðherra Samfylkingarinnar en ekki um starfsfólk þingflokksins eða skipurit þess.