Spursmál #115 — Er Ísland á leið inn í Evrópusambandið?

Írland var eitt af fátækustu ríkjum Evrópu hérna þegar þeir ganga inn. Ömurleg staða, hérna af mörgum ástæðum. en í dag eru þeir hérna samkvæmt hérna þjóðarframleiðslu á mann ein ríkasta þjóð í Evrópu, jafnvel farnir fram úr okkur.

Fullyrðing: Írland var eitt af fátækustu ríkjum Evrópu þegar það gekk í Evrópusambandið og er í dag ein ríkasta þjóð í Evrópu miðað við þjóðarframleiðslu á mann.

PREC-DATA-016 staðfestir að landsframleiðsla á mann á Írlandi var um 60% af meðaltali EBE þegar landið gekk í bandið 1973 — þannig var Írland meðal fátækustu aðildarríkjanna. Sama heimild sýnir að landsframleiðsla á mann (í PPS) var um 220% af meðaltali ESB árið 2024, sú hæsta í sambandinu. Hins vegar kemur fram í PREC-DATA-016 að þessar tölur eru brenglandi vegna hagnaðarfærslu fjölþjóðlegra fyrirtækja; leiðrétt þjóðartekjumæling (GNI*) er nær 140% af ESB-meðaltali. Fullyrðingin nefnir ekki þennan mikilvæga fyrirvara og gefur því of einfalda mynd af efnahagslegri stöðu Írlands.

aðildarsamningur að Evrópusambandinu, eins og kom fram í máli deildarforseta lagadeildar HR í ágætu hlaðvarpi sem að Evrópuhreyfingin heldur úti, Meginlandinu, að þá eru í rauninni aðildarsamningar að Evrópusambandinu þjóðréttarsamningar og gilda sömu lögmál um þá og hverja aðra þjóðréttarsamninga

Fullyrðing: Aðildarsamningar að Evrópusambandinu eru þjóðréttarsamningar og gilda sömu lögmál um þá og aðra þjóðréttarsamninga.

Aðildarsamningar ESB eru að hluta þjóðréttarsamningar en fullyrðingin er of einföld. EEA-LEGAL-017 og EEA-LEGAL-021 sýna að aðildarviðræður snúast um innleiðingu á regluverki ESB (acquis) — umsækjandi samþykkir regluverkið eins og það stendur, sem setur aðildarsamningana í sérstöðu gagnvart hefðbundnum þjóðréttarsamningum þar sem samningsaðilar semja um efni samningsins. SOV-LEGAL-006 bendir á að sum ríki hafi samið um undanþágur en slíkt hafi verið takmarkaðra síðan 2004. Aðildarsamningar hafa einkenni þjóðréttarsamninga (fullgilding, staðfesting) en einnig sérstöðu sem greinir þá frá almennum þjóðréttarsamningum — t.d. yfirráð dómstóls ESB og forgang ESB-réttar.

Við værum með okkar ráðherra sem væri þar einn af 28 ráðherrum í ráðherraráðinu.

Fullyrðing: Ef Ísland gengi í ESB væri íslenskur ráðherra einn af 28 í ráðherraráðinu.

Engin heimild staðfestir beint réttinn til framkvæmdastjóra í Framkvæmdastjórn ESB. SOV-LEGAL-032 nefnir að Ísland yrði «eitt af 28+ aðildarríkjum» í ráðherraráðinu, sem gefur vísbendingu um fullgilda aðild að stofnunum ESB. EEA-DATA-015 lýsir samskiptum Íslands við forseta framkvæmdastjórnarinnar en ekki skipan hennar. Núverandi ESB-sáttmálar (Lissabon-samningurinn) kveða á um einn framkvæmdastjóra frá hverju aðildarríki, þannig að fullyrðingin er efnislega rétt, en heimildir í staðreyndagrunni staðfesta þetta ekki beint.

við erum 400.000 manna þjóð hérna á, á 450 milljóna manna markaði.

Fullyrðing: Ísland er um 400 þúsund manna þjóð á 450 milljóna manna markaði.

Íbúafjöldi Íslands er nálægt 400 þúsund — LABOUR-DATA-002 gefur til kynna um 390 þúsund árið 2025, en HOUSING-DATA-005 segir um 395 þúsund snemma árs 2026. Hins vegar er talan «450 milljóna manna markaður» óljós; ef átt er við ESB-markaðinn hefur hann um 450 milljónir íbúa, en EES-markaðurinn (sem Ísland hefur þegar aðgang að) er svipaður. Engin heimild staðfestir nákvæmlega 450 milljónir sem viðskiptamarkað Íslands.

talsmenn sambandsins hafa sjálfir staðfest, og meira að segja viðmælandi RÚV núna um helgina, að það er ekkert um að semja. Það er 95%, liggur algjörlega fyrir, samþykkt af 27 ríkjum

Fullyrðing: Um 95% aðildarsamningsins er þegar samþykkt af 27 ríkjum og er ekki til umsamnings.

Heimildir staðfesta að umsóknarríki verða að samþykkja allt regluverkið (acquis) eins og það stendur — umsóknarríki semja ekki um reglurnar sjálfar heldur um tímasetningar og aðlögun (EEA-LEGAL-017, EEA-LEGAL-021). Talan 95% endurspeglar þennan greinarmun. Hins vegar er aðlögunartímabil (3–12 ár) raunverulegur sveigjanleiki sem töluna 95% dregur ekki fram.

5% þar sem að Evrópusambandið hefur stundum fallist á tímabundnar undanþágur en þær renna út eins og Írar hafa nú aldeilis tekið eftir núna.

Fullyrðing: Undanþágur sem ESB hefur veitt tímabundið til aðildarríkja renna út.

Fullyrðingin er í grunninn rétt en of einföld. EEA-LEGAL-012 staðfestir að ný aðildarríki fá ekki varanlegar undanþágur og að aðlögunartímabil eru tímabundin. AGRI-DATA-016 sýnir dæmi: 10 ára innleiðing beingreiðslna og 7–12 ára aðlögun á landakaupum. EEA-LEGAL-023 greinir þó frá mikilvægum undantekningum: danskar undanþágur frá evrunni (frá 1992, enn í gildi), írsk trygging um hlutleysi, og finnsk/sænsk ríkisaðstoð við norðlægan landbúnað sem hefur verið endurnýjuð stöðugt frá 1995. Þessi fordæmi sýna að greinarmunur er á formlega tímabundnum ráðstöfunum sem renna út og raunverulega varanlegum sérákvæðum sem viðhaldist.

sum ríki sem hafa verið lengi í hópi umsóknarríkja, Serbía og Svartfjallaland, hafa ekki uppfyllt skilyrði til dæmis í fjármálum.

Fullyrðing: Serbía og Svartfjallaland hafa ekki uppfyllt skilyrði ESB í fjármálum og eru í hópi umsóknarríkja án þess að hafa fengið aðild.

PREC-DATA-017 staðfestir að Svartfjallaland og Serbía séu umsóknarríki. Heimildir um Maastricht-viðmið (SOV-LEGAL-004, CURR-DATA-005) lýsa skilyrðum ESB í fjármálum, en þau eiga við aðild að evrusvæðinu frekar en aðild að ESB sem slíkri. Fullyrðingin er þannig á réttu róli um stöðu ríkjanna sem umsóknarríkja, en orðalagið «hafa ekki uppfyllt skilyrði ESB í fjármálum» er ónákvæmt. Aðildarferlið felur í sér 35 samningakafla þar sem fjármálaskilyrði eru hluti af heildinni, ekki sérstakt hindrun. Serbía hefur verið umsóknarríki frá 2012 og Svartfjallaland frá 2010 — langvinnir ferlar þar sem pólitísk skilyrði (réttarríki, spilling) hafa verið helstu hindranir.

við sáum það auðvitað hvernig málin voru á kjörtímabilinu 2009 til 2013

Fullyrðing: Aðildarviðræður Íslands áttu sér stað á kjörtímabilinu 2009 til 2013.

Fullyrðingin segir aðildarviðræður hafi átt sér stað «á kjörtímabilinu 2009 til 2013». Heimildir benda til þess að umsóknin hafi verið lögð fram 16.–17. júlí 2009 en formlegar viðræður hófust ekki fyrr en í júlí 2010 (POLITICAL-DATA-010, PREC-HIST-004, EEA-DATA-009, SOV-DATA-023). Viðræðurnar sjálfar áttu sér því stað frá 2010 til 2013, ekki frá 2009. Fullyrðingin blandar saman umsóknarferlinu og formlegu aðildarviðræðunum — kjörtímabilið 2009–2013 var rétt tímabil ríkisstjórnarinnar sem stóð fyrir aðildarferlinu, en viðræðurnar sem slíkar hófust ári seinna.

yfirlýsing í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar. Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins um það muni fara fram atkvæðagreiðsla um þetta tiltekna mál, hvort það eigi að halda áfram viðræðum við Evrópusambandið á þessu kjörtímabili fyrir lok ársins 2027.

Fullyrðing: Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar (Samfylking, Viðreisn og Flokkur fólksins) var kveðið á um þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi aðildarviðræður við ESB fyrir lok ársins 2027.

Heimildir staðfesta kjarnaefnið — ríkisstjórnarflokkarnir tilkynntu áform um þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi aðildarviðræður við ESB. SOV-DATA-006 staðfestir að þrír ríkisstjórnarflokkar (Samfylkingin, Viðreisn, Flokkur fólksins) standi að tillögunni og SOV-INTL-001 staðfestir að ríkisstjórnin hafi tilkynnt um dagsetninguna 7. mars. Fullyrðingin segir þó «formenn ríkisstjórnarflokkanna greindu frá» — heimildir staðfesta tilkynninguna en ekki sérstaklega að hún hafi komið frá formennum (PARTY-DATA-016 nefnir forsætisráðherra og SOV-PARL-001 nefnir utanríkisráðherra). Nákvæm dagsetningin — föstudagur 7. mars — samrýmist heimildum að hluta: SOV-INTL-001 staðfestir 7. mars sem formlega tilkynningu, en SOV-PARL-001 staðfestir að þingsályktunartillagan hafi verið lögð fram 9. mars.

vera okkar í EES í dag kostar 7-9 milljarða. Það eru peningar sem við borgum bæði inn í EES- og EFTA-stofnanir og síðan í sérstaka þróunarsjóði sem er svona aðgangsmiði að Evrópusambandinu.

Fullyrðing: Aðild Íslands að EES og EFTA kostar 7 til 9 milljarða króna á ári.

TRADE-COMP-005 áætlar heildarfjárskuldbindingar Íslands vegna EES á €20–30 milljónir á ári (EES-framlög, EFTA-fjárhagsáætlun og reglufylgnikostnaður). EEA-DATA-005 tilgreinir EES-framlögin sérstaklega sem €10–12 milljónir á ári. Við gengi um 150 ISK/EUR nemur €20–30 milljónir um 3–4,5 milljörðum króna — sem er lægra en fullyrðingin um 7–9 milljarða. EEA-DATA-008 nefnir €9,6 milljónir á ári sem framlög Íslands. Fullyrðingin kann að innihalda víðtækari kostnað eins og innleiðingu regluverks og stofnanakostnað, en heimildir staðfesta ekki slíka upphæð.

við búum hérna við 9 til 10% hérna vexti af fasteignalánum.

Fullyrðing: Íslenskir húsnæðisvextir eru 9 til 10% á ári.

Tölurnar eru í grófum dráttum réttar fyrir óverðtryggð lán — samkvæmt HOUSING-DATA-008 og HOUS-DATA-005 eru óverðtryggðir húsnæðisvextir á Íslandi um 7,5–8,5% og meðalvextir á evrusvæðinu um 3,2–3,8%. CURR-DATA-007 staðfestir svipað bil. Samanburðurinn er þó villandi vegna þess að um 80% íslenskra húsnæðislána eru verðtryggð (HOUSING-DATA-010), með nafnvexti 3,5–5,5% auk verðbólguálags á höfuðstól. Bein samanburður óverðtryggðra íslenskra vaxta við nafnvexti á evrusvæðinu gefur ranga mynd af raunverulegum lántökukostnaði flestra íslenskra heimila.

Við erum með miklu hærri vaxtakostnað heldur en löndin í kringum okkur og löndin í Evrópusambandinu.

Fullyrðing: Vextir af fasteignalánum á Íslandi eru töluvert hærri en í Danmörku og öðrum löndum Evrópusambandsins.

Grundvallarstaðhæfingin er rétt — vextir á evrusvæðinu eru mun lægri en á Íslandi, bæði á húsnæðislánum og stýrivaxtastigi. HOUSING-DATA-008 sýnir 3,2–3,8% á evrusvæðinu á móti 7,5–8,5% fyrir óverðtryggð íslensk lán, og CURR-DATA-007 staðfestir 5,50 prósentustiga stýrivaxtamun. Samanburðurinn er þó flóknari en fullyrðingin gefur til kynna. HOUSING-DATA-010 bendir á að 80% íslenskra húsnæðislána eru verðtryggð með nafnvöxtum 3,5–5,5%, sem dregur úr raunverulegum mun. Fullyrðingin nefnir einnig fyrirtækjalán en heimildir fjalla nær eingöngu um húsnæðislán.

Tyrkland í áratug og hærra en þeir sóttu um það um einhvern tímann '86 eða hvenær það var. En eru samt á listanum?

Fullyrðing: Tyrkland sótti um aðild að Evrópusambandinu um árið 1986 og er enn á umsóknarlistanum.

Fullyrðingin segir að Tyrkland hafi sótt um ESB-aðild «um árið 1986» en Tyrkland sótti í raun um aðild 14. apríl 1987 — eins árs mismunur sem gerir fullyrðinguna ónákvæma. Engin heimild í staðreyndagrunni staðfestir beint umsóknardaginn, en PREC-DATA-024 nefnir ýmis aðildarríki og umsóknir án þess að fjalla sérstaklega um Tyrkland. Að Tyrkland sé enn á umsóknarlistanum er almennt vitað, en heimildir staðfesta það ekki beint.

Noregur er olíuríki.

Fullyrðing: Noregur er olíuríki og samanburður við Noreg er því ekki eðlilegt dæmi um ESB-aðild.

Fullyrðingin segir að Noregur sé olíuríki og samanburður við Noreg sé þar af leiðandi ekki eðlilegt dæmi. PREC-HIST-002 staðfestir að efnahagsleg afkoma Noregs utan ESB sé að miklu leyti drifin áfram af olíuauðlindum, og TRADE-DATA-017 sýnir að viðskiptasnið Noregs ráðist af olíu og gasi. Þó er fullyrðingin of einföld — hún vísar samanburðinum algerlega á bug. AGRI-COMP-001 og POLL-DATA-005 sýna að Noregur og Ísland eiga margt sameiginlegt: EES-aðild, verndaðan landbúnað, sjávarútveg og svipaða umræðu um fullveldi. Samanburðurinn er ógildur á ákveðnum sviðum (fjárhagslegt sjálfstæði) en upplýsandi á öðrum (stjórnskipuleg staða, EES-reynsla, sjávarútvegur).

þegar við vildum beita okkar fullveldisrétti þar og ekki ábyrgjast skuldir einkabanka, og Evrópusambandið og fleiri aðilar sögðu nei, þið getið ekki gert þetta. Þetta er algjörlega ómögulegt, þið hafið ekki rétt til þess. Og þá beittum við Íslendingar okkar fullveldisrétti sem að dómstólar staðfestu síðan að við hefðum.

Fullyrðing: Í þjóðaratkvæðagreiðslunni um Icesave beitti Ísland fullveldisrétti sínum og neituðu íslenskir dómstólar að staðfesta þær kröfur sem gerðar voru á hendur Íslandi.

SOV-LEGAL-026 staðfestir að forseti Íslands hafi vísað Icesave-samningnum til þjóðaratkvæðagreiðslu samkvæmt 26. grein stjórnarskrárinnar — einu sinni sem sú heimild hefur verið nýtt. PARTY-DATA-011 vísar til ESB-umsóknarferlisins en nefnir ekki Icesave-dómsmálið beint. Fullyrðingin segir «íslenskir dómstólar» hafi «neitað að staðfesta kröfur» — en Icesave-málið var leyst fyrir EFTA-dómstólnum (ekki íslenskum dómstólum), sem úrskurðaði Íslandi í hag í janúar 2013. Þjóðaratkvæðagreiðslan og dómsmálið voru tvö aðskilin ferli.

síðasta sem við erum að horfa fram á núna, stórkostlegan skatt á flug- og skipasamgöngur til og frá landinu. Þar sem er ekki tekið tillit til þess að við erum eyja. Við eigum bara að taka lest. En það er engin lest sem gengur frá Íslandi.

Fullyrðing: Evrópusambandið er að setja skatt á flug- og skipasamgöngur til og frá löndum sem er ekki tekið tillit til þess að Ísland er eyja.

ESB hefur raunverulega innleitt kolefnisgjöld á flug og skipasamgöngur — ETS-kerfið nær til flugsamgangna innan EES (ETS-LEGAL-002, ENERGY-LEGAL-002) og verið er að útvíkka það. Hins vegar er fullyrðingin of víð á mikilvægan hátt. Í fyrsta lagi greinir EEA-LEGAL-022 frá því að skattamál falli utan EES-samningsins, þannig að þetta eru ekki «skattar» heldur losunarheimildir. Engin heimild staðfestir að ESB taki ekki tillit til eyjastöðu Íslands — ETS-LEGAL-002 nefnir jafnvel að Ísland hafi samið um sérstakar undanþágur fyrir flugsamgöngur. Fullyrðingin gefur til kynna vanrækslu á sérstöðu Íslands en heimildir benda til þess að aðlögun hafi verið í boði.

við værum að innleiða núna gamlar reglur Evrópusambandsins af því að það er svo mikil lögg á innleiðingu hjá okkur á reglum.

Fullyrðing: Ísland er nú þegar að innleiða gamlar reglur ESB vegna mikilla tafa á innleiðingu.

Heimildir staðfesta tafir á innleiðingu EES-löggjafar. EEA-DATA-007 sýnir innleiðingahalla (12–17 tilskipanir) og EEA-LEGAL-007 staðfestir 12–18 mánaða meðaltímabil innleiðingar og 400–500 gerða biðlista. ETS-LEGAL-003 sýnir fjögurra ára bil milli samþykktar ETS-tilskipunar og innleiðingar í EES. Þetta styður kjarna fullyrðingarinnar. Hins vegar er orðalagið «gamlar reglur» ýkt — flestar innleiddar reglur eru ekki «gamlar» heldur seinar, og innleiðingarhalli Íslands er sambærilegur við mörg ESB-ríki.

það þarf auðvitað að endurheimsækja allt það sem búið var að ræða um á kjörtímabilinu 2009 til 2013. Það þarf náttúrulega líka að breyta stjórnarskrá og það eru náttúrulega tvö þing sem bera áherslu á það.

Fullyrðing: Ísland þarf stjórnarskrárbreytingu til þess að geta gengið í Evrópusambandið og þarf tvö þing að samþykkja hana.

SOV-LEGAL-027 staðfestir skýrt að ríkjandi lögfræðileg skoðun er sú að stjórnarskrárbreyting sé nauðsynleg vegna þess að íslenska stjórnarskráin hefur ekkert ákvæði um framsal fullveldisvalds. Greinin 79 krefst tveggja samþykkta á tveimur þingum með kosningum á milli — þetta er rétt lýst í fullyrðingunni. SOV-LEGAL-012 bendir þó á að lögfræðingar séu ekki á eitt sáttir: sumir telja að einföld lagasetning gæti nægt. SOV-LEGAL-016 undirstrikar sömu óvissu. Fullyrðingin segir með vissu að Ísland «þurfi» stjórnarskrárbreytingu, en heimildir sýna að þetta er ríkjandi en ekki einróma lögfræðileg niðurstaða.