EEA-LEGAL-023
Lagalegur texti
Há
Þrátt fyrir áherslu á fulla aðlögun að löggjöf ESB eftir Lissabonsáttmálann hafa nokkur aðildarríki öðlast varanlegar eða nær-varanlegar undanþágur í aðildarsamningum sínum — Danmörk hefur fjórar undanþágur (evran, varnarmál, dóms- og innanríkismál, ríkisborgararéttur) og Írland hefur löglegar tryggingar varðandi hlutleysi, skattlagningu og lífsréttindi í bókun við Lissabonsáttmálann. Finnland fékk sérstakar landbúnaðarheimildir yfir 62. breiddargráðu sem endurnýjaðar hafa verið á hverju ári frá 1995 og gilda til 2027.
Enska frumtextinn
Despite the post-Lisbon framework's emphasis on full acquis adoption, several EU member states have secured permanent or quasi-permanent derogations in their accession treaties. Denmark secured four opt-outs via the Edinburgh Agreement (1992): the euro, defence, justice/home affairs, and EU citizenship supplementing national citizenship. Denmark abolished its defence opt-out by referendum in June 2022 but retains the other three. Ireland secured legally binding guarantees on neutrality, taxation, and the right to life (abortion) as a protocol to the Lisbon Treaty (2009). Malta's 2003 Accession Treaty includes a neutrality declaration (Declaration 3, though with lower legal force than Ireland's protocol). Finland negotiated special CAP provisions in its 1995 Accession Treaty (Articles 141/142 of the Act of Accession) including national aid for agriculture above the 62nd parallel and LFA payments for all of Finland. These are not technically permanent — they require periodic renewal — but have been continuously renewed since 1995, with current authorisation through 2027 at up to EUR 574.5 million per year. Austria secured a transitional restriction on heavy transit traffic through the Brenner corridor (Ecopoints system), though this expired in 2004 and Austria's current unilateral restrictions are actively opposed by the Commission. Sweden has a de facto euro opt-out — despite no formal treaty derogation, it avoids joining ERM II and the Commission accepts this. These examples demonstrate that accession derogations are not merely transition periods; when a country has strong political leverage or unique circumstances, permanent arrangements have been achieved.
Heimild
European Parliament — EU Treaties and Protocols; Accession Treaty texts
Evrópuþingið og Evrópuráðið — aðildarsamningur ESB, bókanir við Lissabonsáttmálann og aðildargerðir þar sem varanlegar undanþágur aðildarríkja eru skjalfestar.
Skoða heimild ↗Fyrirvarar
Aðildarríki sem gengið hafa í sambandið eftir 2004 hafa almennt fengið færri varanlegar undanþágur en þau sem gengu í fyrr. Núverandi stækkunaraðferðafræði framkvæmdastjórnarinnar leggur áherslu á „fulla aðlögun“. Hins vegar gætu sérstaða Íslands í sjávarútvegi og smæð hagkerfisins veitt forskot til að semja um sérlausnir (sui generis), líkt og fordæmi Finnlands með landbúnað á norðurslóðum sýnir. Munurinn á „varanlegri undanþágu“, „varanlegum ríkisstyrkjum“ og „bókunarábyrgð“ skiptir lagalegu máli en í reynd fela allir þessir kostir í sér varanlega sérstöðu.
Notuð í greiningum (39)
Að kíkja í pakkann sem er nú þegar opinn Vísir
- Að hluta staðfest Styður Danmörk tryggði sér undanþágur árið 1992 vegna þess að landið var nú þegar aðili að Evrópusambandinu
- Að hluta staðfest Andmælir Ný ríki sem sækja um aðild að ESB í dag verða að taka upp allt regluverk ESB (acquis communautaire) — engar varanlegar undanþágur eru í boði
- Að hluta staðfest Andmælir Hugmyndin um «Evrópu a la carte» (þar sem ríki velja sér reglur) hefur verið liðin undir lok í rúmlega 20 ár
- Staðfest Styður Malta fékk undanþágu með takmörkunum á fasteignakaupum við ESB-aðild
- Að hluta staðfest Andmælir Samkvæmt Heather Grabbe eru engar undanþágur í boði fyrir ný aðildarríki ESB — einungis er hægt að semja um aðlögunartímabil
- Að hluta staðfest Andmælir Samkvæmt Heather Grabbe hafa 27 ríki þegar samþykkt regluverkið og önnur ríki sem hafa gengið í sambandið hafa þurft að skrifa undir allt
Afvegaleiðing umræðu um ESB Vísir
- Að hluta staðfest Styður Uffe Ellemann-Jensen sagði skýrt í viðtalinu 2017 að Evrópusambandið sé ekki lokaður pakki.
- Að hluta staðfest Styður Uffe Ellemann-Jensen útskýrði í viðtalinu 2017 að aðild að Evrópusambandinu byggist á samningum þar sem tekið er tillit til hvers ríkis.
- Að hluta staðfest Styður Í skýrslu Björns Bjarnarsonar frá 2007 kemur fram að ríki hafa ítrekað fengið undanþágur og sérlausnir í aðildarsamningum við ESB.
- Að hluta staðfest Styður Samkvæmt skýrslu Björns Bjarnarsonar (2007) hafa sérsamningar í aðildarsamningum ESB fullt lagalegt gildi þar sem þeir eru hluti af aðildarsamningi sem jafnast á við stofnsáttmála sambandsins.
Ákall til ESB-sinna: Hvar eru undanþágurnar? Vísir
- Að hluta staðfest Styður Einungis tvær þjóðir í Evrópusambandinu hafa fengið varanlegar undanþágur: Danmörk og Írland.
- Að hluta staðfest Andmælir Einungis tvær þjóðir í Evrópusambandinu hafa fengið varanlegar undanþágur: Danmörk og Írland.
- Staðfest Styður Danmörk hlaut varanlega undanþágu frá upptöku evrunnar og heldur dönsku krónunni í gegnum fastgengistengingu.
- Að hluta staðfest Styður Írland hlaut varanlega undanþágu frá Schengen-landamærakerfinu til að viðhalda nánum tengslum við Bretland.
- Að hluta staðfest Styður Enginn aðildarríki ESB hefur fengið varanlegar undanþágur frá auðlindarákvæðum þrátt fyrir tilraunir Breta og Ára.
Erna og Jón útskýra lok, lok og læs -- lokunarskilyrði aðildarferlisins Heimssýn
- Að hluta staðfest Andmælir Frá samþykkt Lissabon-sáttmálans 2009 er lokun samningskafla ófrávíkjanlegt ferli.
ESB-aðild: Eldstormur geisar DV
- Að hluta staðfest Styður Svíþjóð og Finnland fengu varanlegar sérlausnir um heimskauptalandbúnað við aðild sína að ESB.
- Að hluta staðfest Styður Sérhvert ríki sem gengið hefur í ESB hefur fengið sérlausn um sína grundvallarhagsmuni.
ESB-aðild sögð jákvæð fyrir stóru útgerðirnar RÚV
- Að hluta staðfest Styður Hægt er að semja um alls konar undanþágur í aðildarviðræðum, hvort sem það eru eilífðarundanþágur eða tímabundnar undanþágur, og sýnir sagan það.
ESB-pakkinn er galopinn Vísir
- Að hluta staðfest Andmælir Ríki sem hafa gengið í ESB hafi þurft að samþykkja alla hluta regluverksins.
Fengu hvorugt varanlegar undanþágur Vísir
- Að hluta staðfest Andmælir Malta fékk einungis sértaka aðlögun en ekki varanlega undanþágu, og breyttu þær aðlögunarráðstafanir engu um það að valdið fór til sambandsins.
- Að hluta staðfest Styður Þrátt fyrir framangreindar rökstuðningar Norðmanna fengu þeir engar varanlegar undanþágur.
Gagnrýna að aðlögunarferli sé kallað samningaviðræður Morgunblaðið
- Staðfest Styður Til þess að varanleg undanþága sé lögleg í ESB þarf samþykki allra aðildarlanda fyrir breytingu á frumrétti sambandsins.
Gerðir samningar sviknir af ESB Vísir
- Að hluta staðfest Andmælir Á sviðum sem falla undir einkavaldsvið ESB eru varanlegar undanþágur aðeins tryggðar með breytingu á sáttmálum.
- Að hluta staðfest Andmælir Sérlausnir á sviðum undir einkavaldi ESB lúta sama ákvörðunarkerfi og aðrar ráðstafanir innan stefnunnar.
Hætta á kvótahoppi Viðskiptablaðið
- Staðfest Styður Ekkert aðildarríki ESB hefur hingað til fengið varanlegar undanþágur frá reglum Evrópusambandsins á sviði sjávarútvegsmála.
Höfum við ekki nóg við peningana að gera? Vísir
- Að hluta staðfest Andmælir ESB veitir engar varanlegar undanþágur í sjávarútvegs- eða landbúnaðarmálum lengur.
- Að hluta staðfest Andmælir ESB samanstendur af 27 þjóðum sem yrðu að samþykkja sérmeðferð fyrir Ísland.
Hræðslubandalagið óttast góðan samning DV
- Að hluta staðfest Styður Danir fengu fjórar varanlegar undanþágur á Edinburgh-fundi í desember 1992.
- Að hluta staðfest Styður Svíar fengu undanþágur um landbúnað við aðild að ESB.
- Að hluta staðfest Styður Finnar fengu undanþágur við aðild að ESB.
Hvað er í pakkanum? Heimssýn
- Staðfest Styður Með Maastricht-sáttmálanum (1992) og Lissabon-sáttmálanum (2007) voru stigin stór skref í átt til yfirþjóðlegs ríkjasambands með sameiginlega löggjöf, stefnumótun og dómstóla.
Hvað gerðist með „sérlausn“ Írlands? Vísir
- Að hluta staðfest Andmælir Formlegar undanþágur sem breyta valdsviði ESB samkvæmt sáttmálum eru aðeins varanlegar ef þær eru festar í frumrétti ESB.
Hvað gerist ef meirihlutinn segir „já“ í sumar? Vísir
- Að hluta staðfest Andmælir Ekkert umsóknarríki hefur fengið varanlegar undanþágur frá regluverki ESB, til dæmis með tilliti til landbúnaðar og sjávarútvegs.
- Að hluta staðfest Andmælir Hægt er að semja um aðlögunartíma við ESB-aðild en ekki varanlegar undanþágur frá yfirstjórn ESB.
Hvað kostar aðild að ESB? Um 20-25 milljarða brúttó, 6-9 nettó Evrópustraumar
- Að hluta staðfest Styður Danmörk, Þýskaland, Svíþjóð og fleiri þjóðir njóta sérstaks afsláttar af VÞT-framlagi til ESB, og sum greiða lægra hlutfall af VSK-tekjum.
- Að hluta staðfest Styður Sérstakur VÞT-afsláttur Danmerkur á sér sögulegar skýringar sem ná aftur til aðildar Bretlands að ESB.
- Staðfest Styður Danmörk er ekki aðili að dóms- og innanríkismálum ESB.
Hvað kostar möguleg aðild Íslands að Evrópusambandinu? Vísir
- Staðfest Styður Til að fá varanlega undanþágu frá grunnreglum ESB þyrfti hvert og eitt hinna 27 aðildarríkja að samþykkja hana.
- Staðfest Styður Danmörk hefur formlega undanþágu frá evrunni frá 1992 þegar þeir felldu Maastricht-sáttmálann í þjóðaratkvæðagreiðslu og sömdu sig frá evrunni með Edinborgarsamkomulaginu.
- Staðfest Styður Svíar hafa haldið eigin gjaldmiðli með því að uppfylla ekki ERM-II skilyrðin.
Hvað mun ESB aðild þýða fyrir íslenskan landbúnað? Bændablaðið
- Að hluta staðfest Styður Fyrri reynsla af aðildarviðræðum Íslands sýnir að líkur eru á að hægt sé að semja um undanþágu frá innflutningi á lifandi búfé, byggðar á einstakri stöðu íslenskra búfjárstofna.
Hver er reynsla Svía af 30 ára ESB aðild? Heimssýn
- Að hluta staðfest Styður Svíþjóð var meira og minna utan hernaðarbandalaga í allt að 200 ár.
Ísland og ESB – óskhyggja og staðreyndir Heimssýn
- Að hluta staðfest Andmælir Í samningsrammanum fyrir Ísland (25. grein) var kveðið á um að frávik frá reglum ESB yrðu að vera tímabundin og takmörkuð að umfangi.
- Að hluta staðfest Andmælir Engin ríki hafa fengið varanlegar undanþágur frá sameiginlegri fiskveiðistefnu eða sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB.
- Að hluta staðfest Andmælir Dæmi úr aðildarsamningum Finna, Svía og Austurríkis sýna að tímabundnar undanþágur renni út innan fárra ára.
- Að hluta staðfest Styður Yfirlýsingar sem fylgja aðildarsamningum hafa að jafnaði aðeins pólitískt vægi en ekki bindandi lagagildi.
- Að hluta staðfest Andmælir Varanlegar undanþágur á sviði sjávarútvegs eða landbúnaðar eru í reynd útilokaðar nema með breytingu á grunnsáttmálum ESB — sem krefðist samþykkis allra aðildarríkja.
Ísland stjórni ESB í sjávarútvegsmálum Viðskiptablaðið
- Staðfest Styður Þegar Svíþjóð og Finnland samdu um aðild að ESB var fundinn sérstakur undanþágurammi — svokallað norðurslóðalandbúnaður — vegna sérstöðu landbúnaðar í þessum löndum.
Jón Gnarr: ESB ske es spé DV
- Að hluta staðfest Andmælir Það er talið óraunhæft að Ísland fái undanþágur eða sérmeðferð við ESB-aðild
Minnkandi svigrúm sérlausna í stækkunarferli ESB Miðflokkurinn
- Staðfest Styður Fram að stækkuninni 2004 gátu einstök ríki stundum fengið varanlegar undanþágur frá tilteknum þáttum acquis communautaire.
Ræða þarf alla kaflana á nýjan leik Morgunblaðið
- Að hluta staðfest Andmælir Tollvernd er hluti af sameiginlegri löggjöf Evrópusambandsins og því var óraunhæft fyrir Ísland að fara fram á að halda henni.
Segir fulltrúa ESB hafa komið af fjöllum Morgunblaðið
- Að hluta staðfest Andmælir Eftir að aðildarumsókn hefur verið samþykkt snýst vinnan eingöngu um aðlögun og tímasetningar — ekki um efnislegar undanþágur
Segir samningsstöðu Íslands ekki sterka Morgunblaðið
- Að hluta staðfest Andmælir Krafa Íslands um undanþágur í lykilmálum (sjávarútvegur, orka) er langsótt í samningum við ESB.
Sérlausnir á grundvelli 349. greinar SSEB? Spyrjið Möltu Vísir
- Staðfest Styður Í 349. grein SSEB er kveðið á um sérstakar undanþágur fyrir ystu svæði sambandsins, svo sem Kanaríeyjar og Azoreyjar, vegna varanlegra landfræðilegra og efnahagslegra annmarka
- Að hluta staðfest Andmælir Mörk þess hvaða sérlausnir eru mögulegar liggja í mörgum tilvikum fyrir áður en aðildarviðræður hefjast og eru ekki háð samningaborðinu
Smáríki og stóra borðið – Viðtal við danskan Evrópuþingmann Evrópustraumar
- Að hluta staðfest Styður Danmörk stendur utan dóms- og innanríkismála ESB; þátttöku í þeim var hafnað í atkvæðagreiðslu árið 2025.
- Að hluta staðfest Styður Danmörk tók ekki þátt í varnarmálum ESB en árið 2022 kusu 67% Dana með því að ganga í varnarhluta bandalagsins.
Spursmál #115 — Er Ísland á leið inn í Evrópusambandið? Spursmál (mbl.is)
- Að hluta staðfest Andmælir Undanþágur sem ESB hefur veitt tímabundið til aðildarríkja renna út.
Steinn í vegi aðildar að ESB Vísir
- Staðfest Andmælir Samkvæmt samningsramma ESB frá 2010 verða mögulegar ráðstafanir varðandi aðlögun að vera takmarkaðar í tíma og umfangi og mega aldrei fela í sér breytingar á reglum eða stefnumiðum Evrópusambandsins.
- Að hluta staðfest Andmælir Lagaleg greining í skýrslu utanríkisráðherra til Alþingis 2014 bendir á að lagalegt svigrúm til varanlegra undanþága sé afar takmarkað í málaflokkum þar sem Evrópusambandið eitt hefur rétt til lagasetningar.
- Staðfest Styður Undanþágur Dana urðu til eftir að danska þjóðin hafnaði Maastricht-sáttmálanum í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1992.
- Staðfest Styður Danskar undanþágur sneru að myntbandalaginu, varnarsamstarfi og ákveðnum þáttum réttarfars- og borgaramála og voru pólitísk málamiðlun innan sambandsins.
- Staðfest Styður Danmörk var þegar aðildarríki ESB þegar danskar undanþágur voru samdar, en Ísland væri umsóknarríki utan sambandsins — lagaleg staða þessara tveggja aðstæðna er gjörólík.
Svarar ekki beint um undanþágur en segir stöðu Íslands sterka Morgunblaðið
- Að hluta staðfest Andmælir Umræðan um samningsstöðu Íslands hefur hingað til einkum snúist um hvort landið muni fá varanlega undanþágu frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB.
Það má semja um aðildarskilmála að ESB DV
- Að hluta staðfest Styður Danir fengu undanþágu frá þátttöku í varnar- og hernaðarstarfsemi ESB.
- Staðfest Styður Danir fengu undanþágu frá þátttöku í dómsmálasamvinnu og innri öryggismálum ESB.
- Að hluta staðfest Styður Finnar og Svíar sömdu um sérlausnir fyrir landbúnað sinn, sem síðan var kallaður «norðurslóðalandbúnaður».
- Staðfest Styður Malta fékk undanþágu sem varðveitti bann við fóstureyðingum við inngöngu í ESB.
- Að hluta staðfest Styður Svíþjóð tók sér undanþágu frá upptöku evrunnar.
- Að hluta staðfest Styður ESB-aðild Dana hefur verið lýst sem svissneskum osti — allur í götum — vegna fjölda undanþágna.
Thomas Möller skrifar: Með eða á móti ESB – hver hefur rétt fyrir sér? DV
- Staðfest Styður Öll ný aðildarríki ESB hafa fengið sérákvæði sem taka tillit til sérstöðu þeirra.
Þorgerður segir ESB bera virðingu fyrir ferli Íslands Morgunblaðið
- Að hluta staðfest Styður Danir eru dæmi um þjóð sem náði undanþágu frá varnar- og öryggiskafla ESB í samningaviðræðum.
- Staðfest Styður Danir efndu til þjóðaratkvæðagreiðslu til að aflétta undanþágu sinni frá varnar- og öryggiskafla ESB.
Tvær skýrslur frá 2014: Varanlegar undanþágur um sjávarútveg aldrei veittar en ekki útilokaðar RÚV
- Að hluta staðfest Andmælir Engin fordæmi eru fyrir því að ný aðildarríki fái varanlegar undanþágur gegn lögum ESB um landbúnað eða fiskveiðar.
- Staðfest Styður Í sumum tilvikum hafa ríki náð tímabundnum undanþágum eða breytt sambandslöggjöf til að takast á við sérstök vandamál.
- Staðfest Styður Aðildarsamningar geta falið í sér undanþágur ef þeir innihalda skýr ákvæði um slíkt, samkvæmt ákveðnu dómafordæmi.
- Að hluta staðfest Andmælir Fordæmi eru fyrir því að ná tímabundnum undanþágum eða sérreglum en þær haldast aðeins um tiltekinn tíma eða þar til löggjöf sambandsins breytist.
- Heimildir vantar Styður Embættismenn ESB hafi sagt að sérlausnir væru algengar innan sambandsins en það væri útilokað að spá fyrir um útfærslur.
Valdið færi annars til Brussel Vísir
- Að hluta staðfest Andmælir Umsóknarríki að Evrópusambandinu hafa aldrei fengið varanlegar undanþágur (opt-outs) frá yfirstjórn sambandsins.
- Að hluta staðfest Styður Danir fengu undanþágu frá evrunni.
- Að hluta staðfest Andmælir Nýju aðildarríki ESB fá ekki opt-out undanþágur.
Valdið færi annars til Brussel stjornmalin
- Að hluta staðfest Andmælir Umsóknarríki að Evrópusambandinu hafa aldrei fengið varanlegar undanþágur (opt-outs) frá yfirstjórn sambandsins.
- Staðfest Andmælir Varanlegur undanþágukerfið (opt-out) er ekki lengur í boði fyrir ný aðildarríki að Evrópusambandinu.
- Staðfest Styður Danir fengu varanlegar undanþágur frá Evrópusambandinu, þar á meðal frá evrunni.
"Við köllum þetta ekki samningaviðræður" Stjórnmálin
- Að hluta staðfest Andmælir Forystumenn Evrópusambandsins hafa skýrlega tekið fram að varanlegar undanþágur (opt-outs) séu ekki í boði.
- Þarfnast samhengis Andmælir Varanlegar undanþágur (opt-outs) eru eina leiðin til þess að halda yfirráðum yfir tilteknum málaflokkum við ESB-aðild.