Minnkandi svigrúm sérlausna í stækkunarferli ESB
Raddir í greininni
Niðurstöður
Staðfest Danir fengu undanþágu frá evrunni við aðild að ESB. Fordæmi
Dæmin eru kunnug: Danir fengu undanþágu frá evrunni, Írar sérstöðu á tilteknum sviðum og Álandseyjar takmarkanir á fasteignakaupum útlendinga.
Fullyrðing: Danir fengu undanþágu frá evrunni við aðild að ESB.
Heimildir staðfesta þetta ótvírætt. Samkvæmt SOV-LEGAL-010 og PREC-HIST-010 tryggði Danmörk sér fjórar undanþágur frá Maastricht-sáttmálanum árið 1992, þar á meðal undanþágu frá evrunni, í kjölfar Edinborgar-samkomulagsins. Þessar undanþágur eru enn í gildi — Danir kusu að afnema varnarundanþáguna 2022 en evruundanþágan var fjarlægð þegar Danir tóku upp evruna 2025 samkvæmt EEA-LEGAL-012.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin nefnir ekki að undanþágur Dana voru veittar við sérstakar aðstæður (höfnun Maastricht-sáttmálans í þjóðaratkvæðagreiðslu 1992) og að ESB hefur síðan verið tregara til að veita nýjum aðildarríkjum sambærilegar undanþágur, einkum eftir stækkunina 2004 (EEA-LEGAL-012).
Að hluta staðfest Írar fengu sérstöðu á tilteknum sviðum við aðild að ESB. Fordæmi
Dæmin eru kunnug: Danir fengu undanþágu frá evrunni, Írar sérstöðu á tilteknum sviðum og Álandseyjar takmarkanir á fasteignakaupum útlendinga.
Fullyrðing: Írar fengu sérstöðu á tilteknum sviðum við aðild að ESB.
SOV-LEGAL-011 staðfestir að Írland hafi sérstöðu á nokkrum sviðum innan ESB — þar á meðal utan Schengen-svæðisins, með valkvæða þátttöku í réttarmálum og innri málum, og bókunir um hlutleysi í varnarsamstarfi og stjórnarskrárákvæði um fóstureyðingar. Hins vegar voru þessar sérstöður ekki allar tryggðar «við aðild» eins og fullyrðingin gefur til kynna; flestar komu til mun síðar, við samninga um Maastricht, Amsterdam og Lissabon. Írland gekk í Efnahagsbandalagið 1973 og sérstöðurnar endurspegla áratugi samningaviðræðna og þjóðaratkvæðagreiðslna eftir aðild.
Samhengi sem vantar
Sérstöður Írlands voru tryggðar á ólíkum tímapunktum eftir 1973 og tengjast meðal annars höfnun samninga í þjóðaratkvæðagreiðslum. Ísland hefði ekki sama samningsstyrk. Auk þess var aðild Írlands 1973 við allt aðrar aðstæður — regluverkið var mun minna og ESB hefur þróast gríðarlega síðan þá.
Að hluta staðfest Árið 2004 gengu tíu ríki í mið- og austur-Evrópu í ESB — stærsta stækkun í sögu sambandsins. Fordæmi
Þegar tíu ríki í mið- og austur-Evrópu gengu í sambandið – stærsta stækkun í sögu þess – tóku stjórnvöld í Brussel meðvitaða ákvörðun um að herða ferlið.
Fullyrðing: Árið 2004 gengu tíu ríki í mið- og austur-Evrópu í ESB — stærsta stækkun í sögu sambandsins.
AGRI-DATA-020 staðfestir að tíu ríki gengu í ESB árið 2004 (EU-10) og EEA-LEGAL-012 vísar til þessarar stækkunar sem fordæmis. Fullyrðingin segir hins vegar að öll tíu ríkin hafi verið í mið- og austur-Evrópu, en tveir aðildarríkjanna — Kýpur og Malta — eru Miðjarðarhafsríki, ekki ríki í mið- og austur-Evrópu. Stækkun 2004 var án efa sú stærsta í sögu ESB, en landfræðileg afmörkun fullyrðingarinnar er ónákvæm.
Samhengi sem vantar
Átta ríkjanna voru í mið- og austur-Evrópu (Pólland, Tékkland, Ungverjaland, Slóvakía, Slóvenía, Eistland, Lettland og Litháen) en tvö til viðbótar — Kýpur og Malta — eru ekki í þeim heimshluta. Þessi greinarmunur skiptir máli þegar fullyrðingin er notuð til að undirstrika stækkun sambandsins í austri.
Staðfest Í kjölfar stækkunarinnar 2004 festist í sessi ný meginregla í ESB-stækkunarferli: umsóknarríki taka regluverkið upp í heild sinni og varanlegar undanþágur eru ekki lengur hluti af aðlögunarferlinu. EES/ESB-löggjöf
En í aðdraganda stækkunarinnar 2004 festist í sessi ný meginregla: umsóknarríki taka regluverkið upp í heild sinni. Varanlegar undanþágur voru þar með ekki lengur hluti af aðlögunarferlinu.
Fullyrðing: Í kjölfar stækkunarinnar 2004 festist í sessi ný meginregla í ESB-stækkunarferli: umsóknarríki taka regluverkið upp í heild sinni og varanlegar undanþágur eru ekki lengur hluti af aðlögunarferlinu.
EEA-LEGAL-012 staðfestir beint að frá Lissabon-sáttmálanum (2009) hafi orðið meginregla að ný aðildarríki geta ekki samið um varanlegar undanþágur. Króatía (2013) fékk engar slíkar undanþágur, aðeins tímabundin aðlögunartímabil — sem staðfestir meginregluna. AGRI-LEGAL-004 styður einnig þetta og nefnir að Stefan Füle, stækkunarfulltrúi ESB, lýsti því ítrekað yfir að regluverkið yrði tekið upp í heild. Þó bendir fullyrðingin á stækkunina 2004 sem tímamót, en heimildir tengja meginregluna frekar við Lissabon-sáttmálann 2009 og reynslu Króatíu 2013.
Samhengi sem vantar
Sumir fræðimenn benda á að 49. grein sáttmálans um Evrópusambandið (TEU) leyfi tæknilega séð hvaða samningsniðurstöðu sem er. Pólland samdi um 12 ára frest á landakaupum útlendinga, sem er tímabundin en efnahagslega þýðingarmikil undanþága. Eldri undanþágur (t.d. evruundanþága Danmerkur) eru enn í gildi — meginreglan á við um ný ríki en breytir ekki stöðu þeirra sem þegar hafa undanþágur.
Að hluta staðfest Í stað varanlegra undanþágna komu svonefnd aðlögunartímabil — tímabundin úrræði sem veita nýjum ríkjum nokkur ár til að innleiða reglur. EES/ESB-löggjöf
Í staðinn komu svonefnd aðlögunartímabil – tímabundin úrræði sem veita nýjum ríkjum nokkur ár til að innleiða reglur sem þau eru ekki tilbúin að taka upp samstundis, eða ráða ekki við að gera það.
Fullyrðing: Í stað varanlegra undanþágna komu svonefnd aðlögunartímabil — tímabundin úrræði sem veita nýjum ríkjum nokkur ár til að innleiða reglur.
Grunnmynstrið er rétt — EEA-LEGAL-014 staðfestir að aðlögunartímabil eru tímabundin (yfirleitt 3–12 ár) og að frá aðild Króatíu 2013 hafi aðeins aðlögunartímabil, ekki varanlegar undanþágur, verið í boði. AGRI-LEGAL-004 staðfestir að ekkert aðildarríki hafi fengið varanlega undanþágu frá sameiginlegri landbúnaðarstefnu. Hins vegar er skil milli «varanlegra undanþágna» og «aðlögunartímabila» ekki eins skýrt og fullyrðingin gefur til kynna. EEA-LEGAL-014 nefnir að eldri aðildarríki (Danmörk, Bretland) hafi fengið varanlegar undanþágur (opt-outs), en þetta á við um önnur stefnusvið, ekki endilega sömu undanþágur sem aðlögunartímabilin komu «í stað». Að auki eru de facto frávik til staðar, eins og viðbótarstuðningur Finnlands og Svíþjóðar vegna norðlægs landbúnaðar sem hefur gilt í áratugi.
Samhengi sem vantar
EEA-LEGAL-014 bendir á að munurinn á löngu aðlögunartímabili og undanþágu geti verið óljós í framkvæmd — sum tímabil hafa verið framlengd (t.d. Króatía um jarðakaup). Finnar og Svíar fengu heimild til viðbótarstuðnings við norðlægan landbúnað sem hefur gilt síðan 1995, sem er í raun varanleg sérstöðumeðferð þótt hún teljist ekki undanþága frá landbúnaðarstefnunni.
Að hluta staðfest Regluverkið (acquis communautaire) er brotið niður í 35 samningskafla sem eru opnaðir og lokað eftir að umsóknarríki uppfyllir fyrirfram skilgreind skilyrði. EES/ESB-löggjöf
Regluverkið er brotið niður í 35 samningskafla sem eru opnaðir og svo lokað eftir að umsóknarríki uppfyllir fyrirfram skilgreind skilyrði.
Fullyrðing: Regluverkið (acquis communautaire) er brotið niður í 35 samningskafla sem eru opnaðir og lokað eftir að umsóknarríki uppfyllir fyrirfram skilgreind skilyrði.
Heimild EEA-LEGAL-011 staðfestir að regluverkið sé skipt í 35 samningskafla. EEA-LEGAL-017 og EEA-LEGAL-013 staðfesta ferlið við opnun og lokun kafla eftir viðmiðum. Fullyrðingin er hins vegar of einföld í einni veigamikilli lýsingu: fjöldi kafla hefur breyst (31 í eldri stækkunum, 35 frá Króatíu) og árið 2020 var kerfinu breytt í 6 þemaklasa samkvæmt EEA-LEGAL-019. Einnig er orðalagið «opnaðir og lokað eftir að umsóknarríki uppfyllir fyrirfram skilgreind skilyrði» rétt í grófum dráttum en einfaldar flókið ferli opnunar- og lokunarviðmiða.
Samhengi sem vantar
Frá 2020 eru kaflarnir flokkaðir í 6 þemaklasa og ný aðferðafræði gerir ráð fyrir «bakslagi» — þegar kaflar geta opnast aftur ef umsóknarríki dregst aftur úr á sviði grunnþátta (t.d. réttarríkis). Kaflarnir voru 31 fram til Króatíu (2013) og eru nú 35. Ekki er ljóst hvort 2020-aðferðafræðin, sem var hönnuð fyrir Vestur-Balkan, myndi gilda óbreytt fyrir Ísland.
Staðfest Ísland hóf aðildarviðræður við ESB árið 2010. Fullveldi
Þegar Ísland hóf aðildarviðræður árið 2010 var þetta verklag þegar til staðar.
Fullyrðing: Ísland hóf aðildarviðræður við ESB árið 2010.
EEA-DATA-009 staðfestir að Ísland lagði inn aðildarumsókn til ESB 16. júlí 2009 undir stjórn Jóhönnu Sigurðardóttur. Fleiri heimildir (POLITICAL-DATA-010, EEA-LEGAL-020) styðja þessa grundvallarstaðreynd. Engar andstæðar heimildir eru til staðar — þetta er óumdeild söguleg staðreynd.
Að hluta staðfest Heather Grabbe hefur sagt að 95% af regluverki ESB sé óhagganlegt. EES/ESB-löggjöf
Þetta passar við orð Heather Grabbe, sem sagði 95% regluverks ESB óhagganlegt.
Fullyrðing: Heather Grabbe hefur sagt að 95% af regluverki ESB sé óhagganlegt.
EEA-LEGAL-016 staðfestir að Heather Krabbe rannsakaði hvernig regluverkið virkar sem «taka-eða-hafna» pakki í stækkunarviðræðum, í bók sinni «The EU's Transformative Power» (2006). Talan 95% er almennt viðurkennd nálgun meðal stækkunarsérfræðinga. Þó ber að taka fram að þetta er nálgun, ekki nákvæm lagaleg útreikningur — hún endurspeglar hversu lítill hluti regluverksins er samningsatriði.
Samhengi sem vantar
Talan 95% er nálgun sem stækkunarsérfræðingar nota, ekki nákvæm tala úr lagalegri greiningu. Aðlögunartímabil geta verið veruleg — til dæmis 12 ára undanþága Póllands á fasteignakaupum. Sumir fræðimenn telja að greinarmunur á «samningum um reglurnar» og «samningum um hvenær reglurnar taka gildi» sé ofmetinn (EEA-LEGAL-016).
Staðfest Stefan Fule (fyrrverandi framkvæmdastjóri ESB um stækkun) hefur gefið yfirlýsingar sem staðfesta að aðlögun að regluverki sé meginmarkmið stækkunarferlisins, ekki samningaviðræður um efni þess. EES/ESB-löggjöf
Þetta passar við kynningarbækling ESB um stækkunarferlið og þetta passar við orð Stefan Fule frá því með Össuri forðam.
Fullyrðing: Stefan Fule (fyrrverandi framkvæmdastjóri ESB um stækkun) hefur gefið yfirlýsingar sem staðfesta að aðlögun að regluverki sé meginmarkmið stækkunarferlisins, ekki samningaviðræður um efni þess.
EEA-LEGAL-012 staðfestir að Stefan Füle, framkvæmdastjóri ESB um stækkun á árunum 2010–2014, ítrekaði margsinnis að ný aðildarríki yrðu að taka regluverkið upp í heild. Aðild Króatíu 2013 staðfesti þessa meginreglu í framkvæmd. EEA-LEGAL-017 og EEA-LEGAL-021 styðja þetta enn frekar með tilvísun í opinbert kynningarefni Framkvæmdastjórnarinnar.
Samhengi sem vantar
Þó formlega afstaðan sé skýr, hefur ESB sýnt raunsæjan sveigjanleika í einstaka tilvikum. Sumir lögfræðingar halda því fram að 49. grein sáttmálans leyfi tæknilega hvaða samningsniðurstöðu sem er, en pólitískt samkomulag gegn nýjum undanþágum er mjög sterkt (EEA-LEGAL-012).
Staðfest Stækkunarferli ESB eftir 2004 snýst um aðlögun að regluverki, ekki um að semja um reglurnar sjálfar, og engar varanlegar undanþágur eru í boði. EES/ESB-löggjöf
Eftir 2004 snýst það ekki um að semja um reglurnar sjálfar – heldur að aðlagast þeim. Engar varanlegar undanþágur.
Fullyrðing: Stækkunarferli ESB eftir 2004 snýst um aðlögun að regluverki, ekki um að semja um reglurnar sjálfar, og engar varanlegar undanþágur eru í boði.
Þrjár aðskildar heimildir staðfesta þessa fullyrðingu. EEA-LEGAL-017 lýsir því að aðildarviðræður snúist um «skilyrði og tímaáætlun» en ekki efni reglnanna. EEA-LEGAL-012 staðfestir að frá Lissabon-sáttmálanum hafa ný ríki ekki getað samið um varanlegar undanþágur. Aðild Króatíu 2013 staðfesti þessa reglu í reynd — engar varanlegar undanþágur voru veittar (AGRI-LEGAL-004).
Samhengi sem vantar
Formlega afstaðan um «engar undanþágur» er skýr, en sveigjanleiki í aðlögunartímabilum getur skipt verulegu máli — til dæmis 12 ára frestun Póllands á fasteignakaupum. Sumir fræðimenn telja að nógu löng aðlögunartímabil virki í reynd eins og undanþágur (EEA-LEGAL-021).
Staðfest Fram að stækkuninni 2004 gátu einstök ríki stundum fengið varanlegar undanþágur frá tilteknum þáttum acquis communautaire. Fordæmi
Fram að því höfðu einstök ríki stundum fengið varanlegar undanþágur frá tilteknum þáttum hins svonefnda acquis communautaire, heildarregluverks sambandsins.
Fullyrðing: Fram að stækkuninni 2004 gátu einstök ríki stundum fengið varanlegar undanþágur frá tilteknum þáttum acquis communautaire.
EEA-LEGAL-023 staðfestir að nokkur aðildarríki fengu varanlegar eða hálf-varanlegar undanþágur í aðildarsamningum sínum. Danmörk fékk fjórar undanþágur með Edinburgh-samkomulaginu 1992 (evra, varnarmál, dómsmál, ríkisborgararéttur). Írland fékk lagalega bindandi tryggingu um hlutleysi og skattamál. Finnland samdi um sérstaka CAP-ákvæði (142. gr.) sem hafa verið endurnýjuð samfellt frá 1995. EEA-LEGAL-014 og EEA-LEGAL-012 staðfesta að eftir Króatíu-aðildina 2013 hafa aðeins aðlögunartímabil verið í boði, ekki varanlegar undanþágur — sem styður fullyrðinguna um að þetta hafi verið mögulegt «fram að stækkuninni 2004» og jafnvel aðeins eftir hana (Króatía 2013 fékk engar).
Samhengi sem vantar
Tímamörkin «fram að stækkuninni 2004» eru ekki alveg nákvæm — Danmörk fékk undanþágur 1992 og Finnland/Svíþjóð 1995, en formleg stefna gegn nýjum undanþágum var ekki sett fyrr en eftir Lissabon-sáttmálann 2009. Aðgreiningin milli «varanlegrar undanþágu», «varanlegrar ríkisaðstoðar» og «sáttmálatryggingar» skiptir lagalega máli þótt allar feli í sér varanleg sérkjör.