Hvað mun ESB aðild þýða fyrir íslenskan landbúnað?

Stóru drættirnir eru þeir að með ESB aðild mun tollvernd falla niður

Fullyrðing: Með ESB-aðild mun tollvernd á landbúnaðarvörum falla niður.

AGRI-DATA-008 og AGRI-DATA-017 staðfesta að ESB-aðild myndi krefjast þess að Ísland tæki upp sameiginlegan ytri toll ESB og afnæmi innri tolla, sem myndi fella niður núverandi tollvernd (30–100%+) á landbúnaðarvörum. Þó er fullyrðingin of einföld — AGRI-DATA-016 sýnir að öll nýju aðildarríkin hafa samið um aðlögunartímabil (yfirleitt 7–10 ár) og Finnland og Svíþjóð fengu heimildir til viðbótarstuðnings. Niðurstaðan er rétt í kjarna en það vantar mikilvæga fyrirvara um tímaáætlun og samningamöguleika.

sem og opinber verðlagning á mjólk – bæði á heildsölustigi og til framleiðenda

Fullyrðing: Með ESB-aðild mun opinber verðlagning á mjólk — bæði á heildsölustigi og til framleiðenda — falla niður.

Heimildir styðja almennt að ESB-aðild myndi krefjast grundvallarbreytinga á íslenskum landbúnaðarstuðningi. AGRI-DATA-008 staðfestir að núverandi tollvernd og stuðningsfyrirkomulag myndi breytast. ESB afnam sjálft mjólkurkvóta 2015, sem bendir til þess að opinbert verðlagskerfi ætti ekki samleið með sameiginlegu landbúnaðarstefnunni. Hins vegar fjallar engin heimild sérstaklega um íslenskt opinbert mjólkurverðlagskerfi eða afnám þess.

og það eru litlar líkur að hægt sé að fá undanþágur frá þessu

Fullyrðing: Litlar líkur eru á að hægt sé að fá undanþágur frá afnámi tollverndar og opinberrar verðlagningar á mjólk við ESB-aðild.

AGRI-LEGAL-004 staðfestir að ekkert ESB-ríki hafi fengið varanlega undanþágu frá sameiginlegu landbúnaðarstefnunni og 2020-stækkunaraðferðafræðin herðir þetta. Þetta styður kjarna fullyrðingarinnar. Hins vegar sýna heimildir einnig mikilvæg blæbrigði — AGRI-DATA-016 og POL-DATA-019 nefna að aðlögunartímabil (7–10 ár), viðbótarframlög úr eigin sjóðum, og 142. greinar-fyrirkomulag Finnlands og Svíþjóðar veita í reynd töluverðan sveigjanleika. Fullyrðingin er rétt um varanlegar undanþágur en of víð um sveigjanleikann sem er í boði.

Íslenskur landbúnaður mun fá styrki í gegnum sameiginlegu landbúnaðarstefnuna þar sem megnið af beinum stuðningi er greiddur út á landbúnaðarland

Fullyrðing: Íslenskur landbúnaður mundi fá styrki í gegnum sameiginlegu landbúnaðarstefnuna þar sem megnið af beinum stuðningi er greiddur út á landbúnaðarland.

AGRI-DATA-015 staðfestir að sameiginleg landbúnaðarstefna ESB veitir beina styrki og AGRI-DATA-022 áætlar að Ísland gæti fengið 80–120 milljónir evra á ári. Fullyrðingin um flatargreiddan stuðning er í meginatriðum rétt — AGRI-DATA-020 lýsir flatargreiðslum sem aðalformi beinnar greiðslu. Þó er myndin flóknari en fullyrðingin gefur til kynna: AGRI-DATA-022 bendir á að íslenskt landbúnaðarland (að mestu leyti gróft beitiland) myndi fá lægri greiðslur á hektara en ræktarland, og heildarstuðningur yrði líklega lægri en nú.

Finnland og Svíþjóð hafa heimild til að styrkja sérstaklega svæði norðan 62. breiddargráðu með fjárframlögum úr eigin sjóðum.

Fullyrðing: Finnland og Svíþjóð hafa heimild til að styrkja sérstaklega svæði norðan 62. breiddargráðu með fjárframlögum úr eigin sjóðum.

AGRI-LEGAL-002 staðfestir að Finnland og Svíþjóð fengu heimild til langtíma-ríkisaðstoðar við landbúnað samkvæmt 142. gr. aðildarsamningsins frá 1994. Finnland greiðir um 290 milljónir evra árlega og núverandi heimild nær til 2027. Þetta er í samræmi við kjarna fullyrðingarinnar. Hins vegar er orðalagið «norðan 62. gráðu norðlægrar breiddar» of þröngt — 142. grein nær til svæða með erfiðar loftslagsaðstæður, lága þéttleika íbúa og takmarkað ræktarland, en er ekki eingöngu bundin við 62. breiddargráðuna. Auk þess er þetta ekki «sérstök aðlögun» í þröngri merkingu heldur viðbótarheimild til ríkisaðstoðar ofan á hefðbundna sameiginlega landbúnaðarstefnu.

En í þessum löndum er kjarni landbúnaðarframleiðslunnar miklu sunnar og norðurslóðastuðningurinn er því fyrst og fremst byggðaaðgerð.

Fullyrðing: Í Finnlandi og Svíþjóð er kjarni landbúnaðarframleiðslunnar miklu sunnar en á norðurslóðum og norðurslóðastuðningurinn er fyrst og fremst byggðaaðgerð.

AGRI-LEGAL-002 lýsir 142. greinar-stuðningnum sem aðgerð til að viðhalda landbúnaðarstarfsemi á svæðum með erfiðar aðstæður, lága íbúaþéttleika og takmarkað ræktarland — sem samrýmist hugmyndinni um byggðaaðgerð. Fullyrðingin um að kjarni framleiðslunnar sé miklu sunnar er rökrétt ályktun af vitneskju um landfræði Skandinavíu. Hins vegar fjallar engin heimild beint um landfræðilega dreifingu landbúnaðarframleiðslunnar í Finnlandi eða Svíþjóð, og túlkunin á stuðningnum sem «fyrst og fremst byggðaaðgerð» er of einföld — hann nær einnig til framleiðslumarkmiða eins og mjólkurframleiðslu.

Hér höfum við reynslu frá ferlinu síðast og vitum að það eru líkur á að við getum samið um undanþágu byggða á einstakri stöðu íslenskra búfjárstofna.

Fullyrðing: Fyrri reynsla af aðildarviðræðum Íslands sýnir að líkur eru á að hægt sé að semja um undanþágu frá innflutningi á lifandi búfé, byggðar á einstakri stöðu íslenskra búfjárstofna.

AGRI-LEGAL-006 staðfestir að ESB-réttur heimilar aðildarríkjum að viðhalda dýraheilbrigðisráðstöfunum samkvæmt 36. gr. TFEU og reglugerð um dýraheilsu. Þó bendir sama heimild á að ekkert ESB-ríki hafi haldið uppi algjöru banni við innflutningi á lifandi dýrum sambærilegu við íslenskt. Bannið þyrfti líklega að umbreytast í tegundasértækar, áhættumiðaðar aðgerðir. Fullyrðingin um «reynslu frá ferlinu síðast» er veik — AGRI-LEGAL-003 staðfestir að landbúnaðarkaflinn var aldrei opnaður, þannig að þessi samningsaðstaða var aldrei prófuð.

Svína og alifuglarækt fær enga ríkisstyrki í dag en njótur óbeins stuðnings í formi tollverndar.

Fullyrðing: Svína- og alifuglarækt fær enga ríkisstyrki í dag en nýtur óbeins stuðnings í formi tollverndar.

AGRI-DATA-017 og AGRI-DATA-004 staðfesta að beinir ríkisstyrkir fara einkum til sauðfjár- og mjólkurbænda, sem bendir til þess að svína- og alifuglarækt sé utan þess kerfis. AGRI-DATA-002 staðfestir háa innflutningstolla á kjöt (55%+) sem myndi ná til svínakjöts og alifuglakjöts. Þó staðfesta engar heimildir beint að þessar greinar fái «enga» ríkisstyrki — AGRI-DATA-025 nefnir óbeinan stuðning sem felur í sér samkeppnisundanþágur til vinnsluiðnaðarins, sem gæti náð til svína- og alifuglabúa.

Landbúnaðarkerfi ESB hefur á síðustu árum þróast sífellt meir í átt til fyrirkomulags með sameiginlegum markmiðum en töluverðu frelsi aðildarríkjanna til að móta fyrirkomulag stuðnings og bæta við stuðningi úr eigin sjóðum.

Fullyrðing: ESB-landbúnaðarkerfið hefur á síðustu árum þróast sífellt meir í átt til fyrirkomulags með sameiginlegum markmiðum en töluverðu frelsi aðildarríkjanna til að móta fyrirkomulag stuðnings.

AGRI-DATA-016 staðfestir aukinn sveigjanleika — nýju ríkin geta bætt við stuðningi úr eigin sjóðum á aðlögunartímabili, og Finnland/Svíþjóð hafa viðbótarstuðning. AGRI-DATA-020 nefnir 2023–2027 umbæturnar og stefnuáætlanir aðildarríkjanna (CAP Strategic Plans) sem auka frelsi. Þó er AGRI-LEGAL-004 afgerandi um að ekkert aðildarríki hafi fengið undanþágu frá sameiginlegu landbúnaðarstefnunni — sveigjanleikinn er innan rammans, ekki frá honum. Fullyrðingin nefnir einnig «stuðning úr eigin sjóðum» sem tæknilega rétt en háð reglum um ríkisaðstoð.

Verðlagning á mjólk til bænda yrði líka frjáls og verðið myndi örugglega færast nær því sem gerist í t.d. Noregi og Svíþjóð.

Fullyrðing: Mjólkurverð til bænda myndi við ESB-aðild lækka og færast nær því sem gerist í Noregi og Svíþjóð.

AGRI-DATA-009 staðfestir að rannsóknir spá 30–50% tekjusamdrætti hjá bændum og 15–25% verðlækkun á matvælum, sem bendir til lægra mjólkurverðs. AGRI-DATA-014 sýnir að mjólkurvörur á Íslandi eru um 165–180% af ESB-meðaltali. Samanburðurinn við Noreg er þó villandi — Noregur er ekki í ESB og viðheldur 100–400% tollum á landbúnaðarvörur samkvæmt AGRI-COMP-001. Verðið á Íslandi myndi líklega nálgast svæðisbundið ESB-verð (t.d. Svíþjóð), en samanburðurinn við Noreg gengur í aðra átt — norskt verð endurspeglar verndarstefnu utan ESB.

Greiðslumark myndi leggjast af eða verða fasað út yfir nokkur ár og það væri ekki útilokað að íslenska ríkið myndi kaupa upp eitthvað af greiðslumarki eins og dæmi eru um í búvörusamningum fyrri ára.

Fullyrðing: Greiðslumark myndi leggjast af eða verða fasað út yfir nokkur ár við ESB-aðild, og íslenska ríkið gæti keypt upp hluta af greiðslumarki líkt og gert hefur verið í búvörusamningum fyrri ára.

AGRI-DATA-016 og AGRI-DATA-020 staðfesta að aðlögunartímabil eru venjan við ESB-aðild, sem styður hugmyndina um «úrfösun yfir nokkur ár». ESB afnam mjólkurkvóta 2017, sem bendir til þess að greiðslumarkskerfið ætti ekki samleið með sameiginlegu landbúnaðarstefnunni. Hins vegar fjallar engin heimild beint um íslenska greiðslumarkskerfið eða uppkaupmöguleika ríkisins — og samanburðurinn við búvörusamninga er alveg utan staðreyndagrunnsins.

þannig stuðningur væri alls ekki ómögulegur og líta má til Svíþjóðar og Finnlands til að finna fordæmi

Fullyrðing: Hægt er að líta til Svíþjóðar og Finnlands til að finna fordæmi um ríkisstuðning við svína- og alifuglarækt undir ESB-reglum.

AGRI-LEGAL-002 staðfestir að 142. greinar-stuðningur Finnlands nær til búfjárgreiðslna, en nefnir sérstaklega nautgripi, sauðfé og hesta — ekki svín og alifugla. Heimildin nefnir einnig gróðurhúsagarðyrkju. Þetta gefur vísbendingu um breiðan ríkisstuðning en staðfestir ekki beint fordæmi fyrir svína- og alifuglarækt. Engin önnur heimild fjallar um svínabúskap eða alifuglarækt í Finnlandi eða Svíþjóð undir ESB-reglum.

Það sem vinnur með okkur er að ESB-kerfið er móttækilegt gagnvart rökum sem snúa að fæðuöryggi og byggðaþróun.

Fullyrðing: ESB-kerfið er móttækilegt gagnvart rökum sem snúa að fæðuöryggi og byggðaþróun.

AGRI-LEGAL-002 sýnir að ESB hefur veitt Finnlandi og Svíþjóð viðbótarstuðning vegna erfiðra loftslagsaðstæðna og byggðasjónarmiða. AGRI-DATA-015 lýsir stoð II sameiginlegu landbúnaðarstefnunnar sem nær til byggðaþróunar. AGRI-DATA-023 styrkir þetta óbeint — ESB brást við mótmælum bænda með verulegum stefnubreytingum. Hins vegar sýnir AGRI-LEGAL-004 að engum aðildarríki hefur verið veitt varanleg undanþága og EEA-LEGAL-017 staðfestir að regluverkið er ekki til viðræðna. «Móttækilegt» þýðir ekki «tilbúið til undanþága».

Þetta þýðir að aðildarviðræður munu ekki snúast um að finna undanþágur frá gildandi reglum heldur að móta séríslenskt fyrirkomulag innan rammans sem tryggir ásættanleg rekstrarskilyrði landbúnaðar, byggðafestu og fæðuöryggi.

Fullyrðing: Aðildarviðræður um ESB-aðild Íslands munu ekki snúast um að finna undanþágur frá gildandi reglum heldur að móta séríslenskt fyrirkomulag innan rammans.

EEA-LEGAL-021 og AGRI-LEGAL-004 staðfesta að ESB-regluverkið er ekki til viðræðna — samningamenn ræða tímasetningu og skilyrði innleiðingar, ekki efni reglnanna. Þetta samræmist kjarna fullyrðingarinnar. Hins vegar er hún of bjartsýn: fullyrðingin gefur til kynna að «séríslenskt fyrirkomulag innan rammans» sé næstum víst, en EEA-DATA-014 bendir á að Hagfræðistofnun HÍ taldi raunverulega samningsniðurstöðu í landbúnaði aldrei prófaða. SOV-LEGAL-006 nefnir að ESB hafi verið síður tilbúið til sveigjanleika eftir 2004-stækkun.