Að kjósa tækifæri, eða hafna því

Innan Evrópusambandsins eru nú 27 aðildarríki, sem öll hafa í gegnum lýðræðislega ferla samþykkt að tilheyra því.

Fullyrðing: Öll 27 aðildarríki ESB hafa samþykkt aðild í gegnum lýðræðislega ferla.

Heimildirnar staðfesta að aðildarríki hafa gengið í ESB á grundvelli aðildarsamninga sem hafa verið staðfestir í samræmi við stjórnskipan hvers ríkis (SOV-LEGAL-001, EEA-LEGAL-012). Ekki öll ríki hafa þó haldið þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild — sum hafa staðfest aðild eingöngu með þingmeðferð. Fullyrðingin um «lýðræðislega ferla» er rétt í víðum skilningi en sleppur þeim greinarmun.

Stuðningur við áframhaldandi aðild er yfirgnævandi í flestum þeirra.

Fullyrðing: Stuðningur við áframhaldandi aðild að ESB er yfirgnævandi í flestum aðildarríkjum sambandsins.

POLL-INTL-001 staðfestir að 73% borgara ESB telja að aðildin hafi gagnast landi sínu — hæsta hlutfall síðan mælingar hófust 1983 — og PREC-DATA-022 nefnir 74% í vor 2025. Þetta styður meginpunkt fullyrðingarinnar. Þó er fyrirvari: stuðningur er á bilinu um 50% í sumum Mið-Evrópuríkjum upp í yfir 90% á Írlandi og Lúxemborg, svo „yfirgnæfandi í flestum“ er einföldun.

óðaverðbólgan á 9. áratug síðustu aldar

Fullyrðing: Óðaverðbólga var á Íslandi á 9. áratug 20. aldar.

Heimildirnar staðfesta að Ísland hefur sögulega haft hærri og sveiflukenndari verðbólgu en evrusvæðið (CURR-DATA-003, CURRENCY-DATA-013), en þær ná aðeins aftur til ársins 2000. Verðbólga á 9. áratugnum sem náði þrístöfunarprósentum er almennt þekkt í íslenskri hagsögu en ekki sérstaklega skráð í gagnagrunninn. Fullyrðingin er rétt í kjarnann samkvæmt almennri þekkingu en án beinnar stoðar í heimildum.

fall WOW-air og Covid

Fullyrðing: Fall WOW-air og Covid-faraldurinn ollu efnahagslegum áföllum á Íslandi.

Heimildirnar staðfesta efnahagsleg áhrif Covid-faraldursins en fjalla ekki sérstaklega um fall WOW-air. CURRENCY-DATA-014 sýnir 6,6% samdrátt í hagvexti vegna Covid 2020 og CURRENCY-DATA-016 staðfestir 17% gengisfellingu krónunnar í upphafi faraldursins. Heimild um WOW-air fellur ekki innan núverandi gagnagrunns en atburðurinn er almennt þekktur.

Nú gerum við það með því að halda uppi gríðarlega stórum gjaldeyrisvaraforða sem nemur um 20% af landsframleiðslunni.

Fullyrðing: Ísland heldur uppi gjaldeyrisvaraforða sem nemur um 20% af landsframleiðslunni til að viðhalda virði krónunnar.

CURR-DATA-006 staðfestir að Seðlabanki Íslands hélt um 900–1.000 milljörðum króna (u.þ.b. 5,5–6 milljörðum evra) í gjaldeyrisforða árið 2025. Til samanburðar nefnir CURRENCY-DATA-012 að landsframleiðsla á mann á jafnvirðisgengi var um 84.300 dollarar 2024. Talan «um 20% af VLF» rímar við þessar tölur (Ísland VLF er um 5–5,5 þúsund milljarðar króna) en heimildin tilgreinir ekki nákvæmlega 20%-hlutfallið.

Þessir fjármunir eru ekki fjárfesting í innviðum eða velferð, heldur eingöngu til að viðhalda virði gjaldmiðilsins gagnvart öðrum gjaldmiðlum.

Fullyrðing: Gjaldeyrisvaraforðinn er ekki fjárfesting í innviðum eða velferð heldur eingöngu til að viðhalda virði gjaldmiðilsins gagnvart öðrum gjaldmiðlum.

CURR-DATA-006 staðfestir að gjaldeyrisforðinn hafi burðarkostnað sem nemi 180–300 milljónum evra á ári vegna vaxtamunar — fjármunir sem «gætu fræðilega farið í opinbera þjónustu ef Ísland tæki upp evru». Þetta styður meginpunkt fullyrðingarinnar. Þó nefnir sama heimild að forðinn þjóni einnig sem «krísuvátrygging og gengisstöðugleikaakkeri» — hann er ekki «eingöngu» til gengisstýringar heldur einnig fjármálastöðugleikatæki.

Höfum þó hugfast að öll okkar helstu viðskiptalönd glímdu á þeim tíma við sömu efnahagslegu áskoranir og því reyndi ekki um of á virði krónunnar gagnvart öðrum gjaldmiðlum.

Fullyrðing: Öll helstu viðskiptalönd Íslands glímdu á sama tíma við sömu efnahagslegu áskoranir og því reyndi ekki of harðlega á virði krónunnar gagnvart öðrum gjaldmiðlum.

Heimildirnar staðfesta að krónan féll um 17% í upphafi Covid 2020 (CURRENCY-DATA-016) sem stangast á við túlkunina að «ekki reyndi um of á virði krónunnar». Hins vegar var gengisfellingin mun grynnri en í 2008-hruninu (50%), líklega vegna þess að áskoranirnar voru alþjóðlegar. Fullyrðingin er rétt í þeim skilningi að krónan féll ekki eins djúpt og 2008, en sleppur að nefna 17% gengisfellinguna.

Evran er stöðugri gjaldmiðill en krónan. Um það er ekki hægt að þræta.

Fullyrðing: Evran er stöðugri gjaldmiðill en krónan.

Gögn um sveiflur staðfesta að krónan hefur verið mun sveiflukenndari en evran á undanförnum áratugum. Samkvæmt TRADE-COMP-004 var árleg sveifla ISK/EUR um 10–12% á árunum 2010–2024, samanborið við nálægt núlli hjá evruríkjum. CURR-DATA-010 sýnir þó að nýleg sveifla (2025–2026) er aðeins 0,2–0,4%, sem gefur til kynna að krónan hafi á stundum verið tiltölulega stöðug. Fullyrðingin er rétt í meginatriðum en of einföld — «stöðugri» er samanburðarorð sem felur í sér að krónan sé alltaf mun óstöðugri, en raunveruleikinn er flóknari.

Þá er lang stærsti hluti bæði inn- og útflutnings Íslendinga við lönd sem nota evru.

Fullyrðing: Langstærsti hluti bæði inn- og útflutnings Íslendinga er við lönd sem nota evru.

TRADE-DATA-001 staðfestir að um 50% vöruútflutnings og 60% vöruinnflutnings Íslands fóru til ESB-ríkjanna árið 2024. TRADE-DATA-031 nefnir að 77% af öllum vöruútflutningi 2024 hafi farið til ESB/EES-ríkja. Þó er ekki allur sá útflutningur til evruríkja sérstaklega — Svíþjóð, Pólland, Tékkland, Ungverjaland og Danmörk nota ekki evru og eru meðal ESB-ríkjanna. Bandaríkin og Bretland eru einnig stór viðskiptalönd.

Þá myndi upptaka evru einnig þýða að ein stærsta hindrun erlendra aðila, gjaldeyrisáhættan, til að setja upp rekstur hér á landi myndi hverfa sem leiðir til aukinnar samkeppni.

Fullyrðing: Upptaka evru myndi fjarlægja eina stærstu hindrun erlendra aðila til að setja upp rekstur á Íslandi — gjaldeyrisáhættuna — og leiða til aukinnar samkeppni.

Fullyrðingin er trúverðug forspá og fær stuðning frá heimildum. CURR-DATA-018 sýnir að gjaldeyrisáhætta Króatíu hvarf nær algjörlega eftir evruupptöku 2023 og lánshæfismat batnaði. CURR-DATA-015 nefnir að gengissveiflur krónunnar hafi hindrað evrópska banka frá því að hefja rekstur á Íslandi. Þó er fyrirvari: aukin samkeppni er ekki sjálfgefin afleiðing og veltur á öðrum þáttum (skattheimtu, regluverki, vinnumarkaði).

Það liggur til dæmis alveg fyrir að Ísland myndi greiða í sameiginlega sjóði Evrópusambandsins, það gerir það reyndar nú þegar vegna EES- samningsins.

Fullyrðing: Ísland greiðir þegar nú í sameiginlega sjóði Evrópusambandsins vegna EES-samningsins.

Talan 8 milljarðar króna er mun hærri en heimildir gefa til kynna. TRADE-COMP-005 áætlar heildarfjárskuldbindingar Íslands vegna EES á bilinu 20–30 milljónir evra á ári (u.þ.b. 3–4,5 milljarðar króna). EEA-DATA-005 sýnir hlut Íslands í EES/Noregs-styrkjum um 10–12 milljónir evra á ári. TRADE-DATA-035 nefnir nettóframlag EES upp á 2,9 milljarða ISK árið 2010 — verðlagsleiðrétt gæti það náð hærra. Talan 8 milljarðar er ekki studd af nýlegum heimildum nema hugsanlega sé miðað við breiðustu skilgreininguna á «kostnaði vegna EES» sem tekur til meira en beinna fjárframlaga.

Það erum við nú þegar skuldbundin til að gera, að miklu leyti, vegna EES-samningsins.

Fullyrðing: Ísland er nú þegar skuldbundið, að miklu leyti, til að taka upp sameiginlegar reglur ESB vegna EES-samningsins.

EEA-DATA-006 staðfestir að Ísland hafi tekið upp um 13.000 ESB-lagaverk síðan EES-samningurinn tók gildi 1994 og að EES nái yfir um 75% af einsmarkaðslöggjöf ESB. EEA-DATA-010 nefnir 70–75% af acquis-inu eftir vægi laga. Þó eru mikilvægir málaflokkar undanskildir: sameiginleg landbúnaðar- og sjávarútvegsstefna, tollabandalag, sameiginleg utanríkisstefna, dómsmál og evran. Fullyrðingin notar orðin «að miklu leyti» sem rímar við 75%-staðreyndina varðandi innri markaðinn en getur ofmetið heildarsamræmið.

Við vitum líka að við verðum að gera breytingar á tollum á landbúnaðarvörur og þar með leita leiða til að styðja vel við matvælaframleiðslu hér á landi.

Fullyrðing: ESB-aðild mun þýða breytingar á tollum á landbúnaðarvörur.

AGRI-DATA-008 og AGRI-DATA-017 staðfesta að ESB-aðild myndi krefjast þess að Ísland tæki upp sameiginlegan ytri toll ESB og afnæmi innri tolla, sem myndi fella niður núverandi tollvernd (30–100%+) á landbúnaðarvörum. Þó er fullyrðingin of einföld — AGRI-DATA-016 sýnir að öll nýju aðildarríkin hafa samið um aðlögunartímabil (yfirleitt 7–10 ár) og Finnland og Svíþjóð fengu heimildir til viðbótarstuðnings. Niðurstaðan er rétt í kjarna en það vantar mikilvæga fyrirvara um tímaáætlun og samningamöguleika.

Þá eru þess líka dæmi að Evrópusambandið hafi breytt reglum sínum í tengslum við aðild einstakra þjóða.

Fullyrðing: ESB hefur breytt reglum sínum í tengslum við aðild einstakra þjóða.

EEA-LEGAL-017 segir hreint út að í aðildarviðræðum sé ekki samið um breytingar á acquis sjálfu, heldur um tímasetningu og aðlögun. Aftur á móti staðfestir EEA-LEGAL-023 að mörg ríki hafi tryggt sér varanlegar tilhliðranir í aðildarsamningum sínum: 141./142. gr. fyrir norðlægan landbúnað Finnlands, sérheimildir Maltastefnu, brennernum (Austurríki) o.fl. Fullyrðingin er rétt í kjarna en EEA-LEGAL-017 minnir á að ESB-acquis sjálft er ekki opið fyrir breytingum.

Lengi vel var reynt að leysa þetta vandamál með því að handstýra gengi krónunnar.

Fullyrðing: Íslenska krónan var lengi handstýrð til að viðhalda gengi hennar.

CURR-DATA-002 staðfestir að gjaldeyrishöft hafi verið sett í nóvember 2008 til að stýra gengi krónunnar og hafi staðið í tæpan áratug (2008–2017). CURR-DATA-012 nefnir að Seðlabankinn hafi áhrif á gengið gegnum inngrip og vexti. Þó eru engar heimildir í staðreyndagrunninum sem fjalla beint um handstýringuna sem var almenn fyrir 1992 (þá var krónan í tengdum fljótandi flokki og fellingar oft).

Því er oft haldið fram að íslenska krónan sé góður höggdeyfir á sveiflur, en margt bendir hins vegar til að hún ýki þær miklu heldur.

Fullyrðing: Íslenska krónan ýkir efnahagslegar sveiflur frekar en hún deyfi þær.

CURRENCY-DATA-014 staðfestir að sjálfstæði gjaldmiðilsins ýti undir bæði uppsveiflur og niðursveiflur — «hagvaxtarflöktið» á Íslandi var 17,1 prósentustig á árunum 2000–2024 á móti 9,4 prósentustigum í Danmörku. CURRENCY-DATA-016 og TRADE-DATA-007 staðfesta þrjár stórar gengiskreppur krónunnar. Þó nefna sömu heimildir að gengið virki einnig sem aðlögunarviðbragð sem hraði bata.

Þá myndi markaður þeirra sem leita eftir fjárfestingu fyrir sinn rekstur hér á landi margfaldast, enda væri innkoman í sama gjaldmiðli og þeim sem þeir þyrftu að greiða sínar afborganir af.

Fullyrðing: Upptaka evru myndi leiða til þess að fjárfestingamarkaður á Íslandi myndi margfaldast vegna þess að innkoman yrði í sama gjaldmiðli og afborganir fjárfesta.

Forspáin er trúverðug en orðalagið «margfaldast» er sterkt. POL-DATA-017 nefnir mat Viðskiptaráðs um 2–4% hagvöxt á 10 árum vegna ESB-aðildar, en það er ekki «margföldun» fjárfestingamarkaðar. CURR-DATA-018 sýnir að gjaldeyrisáhætta Króatíu hvarf nær algjörlega eftir evruupptöku 2023 og lánshæfismatið batnaði. CURR-DATA-015 nefnir að gengissveiflur krónunnar hafi hindrað evrópska banka. Þó eru fleiri þættir sem ákvarða fjárfestingamarkað (skattheimta, vinnumarkaður, regluverk).

Upptaka Evru myndi ekki koma í veg fyrir efnahagsleg áföll, en þau yrðu ekki jafn harkaleg og við höfum þurft að venjast og við myndum vera fljótari að jafna okkur á þeim.

Fullyrðing: Upptaka evru myndi draga úr harðleika efnahagslegra áfalla á Íslandi og Ísland myndi jafna sig á þeim hraðar.

Forspáin er flókin og heimildirnar eru tvíbentar. CURRENCY-DATA-014 staðfestir að sjálfstæði krónunnar ýki sveiflur og evrusvæðið hafi minni hagvaxtarflökt. CURR-DATA-018 sýnir að gjaldeyrisáhætta Króatíu hvarf eftir evruupptöku 2023. Þó nefnir CURRENCY-DATA-016 að krónufallið 2008 hafi flýtt bata Íslands miðað við evruríki sem ekki gátu gengisfella (Grikkland, Spánn, Írland). PREC-DATA-023 sýnir blandaða reynslu nýrra aðildarríkja.