Að hafa vit fyrir sjálfum sér
Raddir í greininni
Niðurstöður
Að hluta staðfest Ákvörðun um að sækja um ESB-aðild á grundvelli milliliðalauss umboðs frá þjóðinni væri stærsta ákvörðun sem tekin hefur verið í utanríkismálum Íslands að minnsta kosti frá því við gerðumst aðilar að EES-samstarfinu. Fullveldi
ákvörðun um að sækja um aðild, á grundvelli milliliðalauss umboðs frá þjóðinni, væri stærsta ákvörðun sem tekin hefur verið í utanríkismálum Íslands að minnsta kosti frá því við gerðumst aðilar að EES-samstarfinu
Fullyrðing: Ákvörðun um að sækja um ESB-aðild á grundvelli milliliðalauss umboðs frá þjóðinni væri stærsta ákvörðun sem tekin hefur verið í utanríkismálum Íslands að minnsta kosti frá því við gerðumst aðilar að EES-samstarfinu.
Heimildir sýna að ESB-aðild myndi hafa víðtækar afleiðingar fyrir fullveldi, utanríkisstefnu og lagaumhverfi Íslands (SOV-PARL-005, SOV-LEGAL-006). Utanríkisráðherra sjálf lýsti þjóðaratkvæðagreiðslunni sem fullveldismáli og dró samsíða við þrjár sögulegar ákvarðanir — NATO-aðild, EFTA og EES (SOV-PARL-001). Fullyrðingin er skoðun frekar en staðhæfing sem hægt er að sannreyna að fullu, en rökin eru sannfærandi. Þó má benda á að NATO-aðild 1949 og EES-samningurinn 1994 voru einnig gríðarlegar utanríkisákvarðanir, og matið á því hvor sé «stærst» er afstætt.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin er matskennd — hvort þetta sé «stærsta» ákvörðunin fer eftir mælikvarða. NATO-aðild 1949 breytti einnig utanríkisstefnu Íslands til grundvallar. Auk þess er óljóst hvort hér sé átt við aðildarumsókn eða aðild sjálfa — umsóknin 2009 var einnig stór ákvörðun.
Að hluta staðfest Stór hluti lagasafns Íslands samræmist ESB-löggjöf nú þegar. EES/ESB-löggjöf
stór hluti lagasafns okkar samræmist ESB-löggjöf nú þegar
Fullyrðing: Stór hluti lagasafns Íslands samræmist ESB-löggjöf nú þegar.
Heimildir staðfesta að um 70% af löggjöf innri markaðarins hefur verið innleidd í íslensk lög gegnum EES-samninginn (EEA-LEGAL-001) og um 13.000 ESB-gerðir hafa verið teknar upp (EEA-LEGAL-006, EEA-DATA-006). Þetta styður að «stór hluti» lagasafnsins samræmist ESB-löggjöf. Hins vegar er mikilvægt gildissvið sem fullyrðingin nær ekki til: EES-samningurinn útilokar sjávarútveg, landbúnað, réttarvörslu- og innanríkismál, tollbandalag og fleiri svið. Heildar-acquis ESB er mun víðtækara en innri markaðurinn einn — Ísland hefur innleitt u.þ.b. þriðjung heildar-acquis samkvæmt EEA-DATA-003.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin segir «stór hluti lagasafns» en nefnir ekki að þetta nær aðallega til innri markaðarins. Þegar miðað er við allt regluverkið (acquis) hefur Ísland innleitt um þriðjung (EEA-DATA-003). Auk þess hafa 3.000–5.000 viðbótargerðir bæst við frá 2013 (SOV-DATA-004) og innleiðingarhalli er 400–500 gerðir (EEA-DATA-007).
Að hluta staðfest Aðildarríki ESB eru fullvalda og sjálfstæð ríki. Fullveldi
Það er líka rangt að halda því fram að við værum ekki sjálfstæð þjóð eða fullvalda ef við værum aðilar að Evrópusambandinu, aðildarríki ESB eru auðvitað fullvalda og sjálfstæð ríki.
Fullyrðing: Aðildarríki ESB eru fullvalda og sjálfstæð ríki.
Formlega séð eru aðildarríki ESB fullvalda ríki — þau halda réttinum til úrsagnar samkvæmt 50. gr. Lissabon-samningsins og fara með vald á fjölmörgum sviðum (SOV-LEGAL-030). Aðildarríki hafa þó framselt umtalsvert vald til ESB, þ.m.t. einkaréttarvald yfir tollbandalagi, samkeppnisreglum, gjaldmiðilsstefnu evrusvæðisins og sameiginlegri sjávarútvegsstefnu (SOV-LEGAL-030). Fullyrðingin er rétt í formlegu lagalegu tilliti en sleppur þeim fyrirvara að valdaframsal til ESB takmarkar raunverulegt fullveldi á ýmsum sviðum — spurningin er um stigsmun, ekki gerðarmun (SOV-DATA-021).
Samhengi sem vantar
Lögfræðingar skipta almennt fullveldi í «sviga réttinda» sem hægt er að deila, ekki óskiptanlega heild (SOV-DATA-021). ESB-aðild felur í sér verulegt valdaframsal á sviðum eins og tollbandalagi og sjávarútvegsstefnu (SOV-LEGAL-032, SOV-LEGAL-030). Ísland hefur þegar framselt vald gegnum EES, NATO og WTO — spurningin um ESB snýst um magn en ekki eðli.
Staðfest Í ESB-aðild fælist valdaframsal sem stjórnarskrá Íslands heimilar ekki. Fullveldi
Það er hins vegar hárrétt að í aðild fælist valdaframsal, sem stjórnarskrá okkar heimilar ekki.
Fullyrðing: Í ESB-aðild fælist valdaframsal sem stjórnarskrá Íslands heimilar ekki.
Heimildir staðfesta að íslenska stjórnarskráin hefur enga heimild til valdsframsals til alþjóðastofnana, ólíkt nágrannaríkjunum. SOV-LEGAL-027 bendir á að 2. gr. stjórnarskrárinnar felur löggjafaraldsvald, framkvæmdavald og dómsvald íslenskum stofnunum, og engin «enabling clause» er til staðar eins og í Danmörku (20. gr. Grundloven) eða Noregi (93. gr. Grunnloven). Ríkjandi lagaleg skoðun, staðfest af Stjórnlaganefnd 2011, er að stjórnarskrárbreyting þyrfti að fara í gegnum tvö Alþingi samkvæmt 79. gr. (SOV-LEGAL-027, SOV-DATA-002). Þó er deilt um hvort bann sé algjört — sumir fræðimenn telja EES-samninginn sjálfan fela í sér raunverulegt valdaframsal (SOV-LEGAL-012).
Samhengi sem vantar
Fræðileg deila er um hvort 2. gr. útiloki valdaframsal algjörlega eða hvort EES-samningurinn sjálfur feli þegar í sér raunverulegt framsal (SOV-LEGAL-027 caveats). Pólitísk samstaða er þó um nauðsyn stjórnarskrárbreytingar, jafnvel þótt lagaleg krafa sé umdeild.
Staðfest Til þess að löggjöf Evrópusambandsins hefði beina virkni á Íslandi þyrfti að gera breytingar á stjórnarskránni. EES/ESB-löggjöf
Gera þyrfti breytingar á stjórnarskránni til þess að löggjöf Evrópusambandsins hefði beina virkni á Íslandi
Fullyrðing: Til þess að löggjöf Evrópusambandsins hefði beina virkni á Íslandi þyrfti að gera breytingar á stjórnarskránni.
SOV-LEGAL-029 útskýrir að bein virkni (direct effect) ESB-laga myndi fela í sér eigindlega breytingu frá EES-fyrirkomulaginu, þar sem úrskurðir EFTA-dómstólsins eru ráðgefandi og EES-lög hafa ekki formlegan forgang yfir íslenskum lögum. Bein virkni ESB-laga — þar sem einstaklingar geta borið ESB-rétt beint fyrir dómstóla — krefst valdaframsals sem 2. gr. stjórnarskrárinnar heimilar ekki eins og hún er nú (SOV-LEGAL-027, SOV-LEGAL-012). Ríkjandi fræðileg skoðun styður þetta, þótt nokkur deila sé til staðar.
Samhengi sem vantar
Sumir fræðimenn telja að fullnægjandi gæti verið að Alþingi samþykki aðildarsáttmálann án formlegrar stjórnarskrárbreytingar (SOV-LEGAL-012 caveats). EES-lagafrumvarpið um 35. bókun sýnir að þegar er deilt um forgangsmál EES-laga (EEA-PARL-001).
Að hluta staðfest Samkvæmt núverandi fyrirkomulagi fær EES-löggjöf sömu íslensku þinglegu meðferð og önnur löggjöf. EES/ESB-löggjöf
í stað þess fyrirkomulags sem nú er, þar sem EES-löggjöf fær sömu íslensku þinglegu meðferð og önnur löggjöf
Fullyrðing: Samkvæmt núverandi fyrirkomulagi fær EES-löggjöf sömu íslensku þinglegu meðferð og önnur löggjöf.
Formlega fer EES-löggjöf í gegnum Alþingi líkt og önnur löggjöf — EES-tilskipanir eru innleiddar sem íslensk lög eða reglugerðir (EEA-DATA-006). Þetta er rétt í strangri merkingu. Hins vegar er raunveruleg «þingleg meðferð» takmarkaðri en fullyrðingin gefur til kynna: Ísland hefur formlegan synjunarrétt (102. gr. EES-samningsins) en hefur aldrei nýtt hann vegna alvarlegra afleiðinga (EEA-DATA-006). Auk þess sýnir EEA-PARL-001 að dómstólar hafa staðfest vanrækslu á innleiðingu 35. bókunar, og frumvarp um forgang EES-laga var umdeilt á Alþingi.
Samhengi sem vantar
EES-löggjöf fer í gegnum Alþingi formlega, en efnislega er svigrúmið takmarkað — Ísland tekur þátt í mótun reglna (EES-nefndir) en hefur ekki atkvæðisrétt í ráðherraráði eða Evrópuþinginu. Synjunarréttur 102. gr. hefur aldrei verið nýttur, sem dregur úr raunverulegu vali. Innleiðingarhalli 400–500 gerða (EEA-DATA-007) sýnir að ferlið er undir þrýstingi.
Að hluta staðfest Ef svarið verður nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni um ESB-aðild er málið úr sögunni í íslenskri pólitík í fyrirsjáanlegri framtíð. Flokkastefnur
Ef svarið verður nei í fyrirhugaðri kosningu í sumarlok er málið hins vegar úr sögunni í íslenskri pólitík, að minnsta kosti í fyrirsjáanlegri framtíð.
Fullyrðing: Ef svarið verður nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni um ESB-aðild er málið úr sögunni í íslenskri pólitík í fyrirsjáanlegri framtíð.
POL-DATA-010 staðfestir að nei-úrslit myndu líklega fjarlægja ESB-málið úr stefnumótun stjórnmálaflokka «í kynslóð». Norska fordæmið styður þetta — eftir nei 1994 hefur stuðningur við ESB-aðild í Noregi aldrei farið yfir 30% (PREC-HIST-002). Hins vegar dregur PREC-HIST-001 fram að Noregur hélt tvær þjóðaratkvæðagreiðslur (1972 og 1994), sem sýnir að nei-úrslit útiloka ekki endurkomu málsins. Fullyrðingin er sennilega rétt til skamms tíma en notar of víða orðalagið «úr sögunni» — saga Íslands sýnir að ESB-málið hefur verið endurvakið ítrekað (POLITICAL-DATA-011).
Samhengi sem vantar
Norska fordæmið sýnir langvarandi nei-viðhorf eftir þjóðaratkvæðagreiðslu, en aðstæður eru frábrugðnar — olíuauður Noregs styrkti rök gegn aðild (PREC-HIST-002 caveats). Á Íslandi hefur ESB-málið verið endurvakið margoft (POLITICAL-DATA-011), og alþjóðlegar aðstæður geta breyst — eins og sýndi sig þegar ríkisstjórnin hraðaði þjóðaratkvæðagreiðslunni (PARTY-DATA-016).
Að hluta staðfest Ef aðildarviðræður hæfust yrði stjórnkerfi Íslands að miklu leyti undirlagt aðildarumsókn frá þeim tíma. Fullveldi
Ef vel á að vera yrði stjórnkerfi okkar að miklu leyti undirlagt aðildarumsókn frá þeim tíma sem viðræður hæfust.
Fullyrðing: Ef aðildarviðræður hæfust yrði stjórnkerfi Íslands að miklu leyti undirlagt aðildarumsókn frá þeim tíma.
Aðildarviðræður krefjast umfangsmikils undirbúnings og aðlögunar. Samkvæmt EEA-LEGAL-020 náði Ísland að loka 11 af 27 samningaköflum á 18 mánuðum 2010–2013 — sem sýnir verulega stjórnsýsluvinnu. Regluverkið (acquis) er yfir 170.000 blaðsíður í gildi (EEA-LEGAL-011) og Ísland þyrfti að taka á sig 3.000–5.000 nýjar gerðir (SOV-DATA-004). Þó er orðalagið «að miklu leyti undirlagt» ýkt — önnur ríkisstjórnarmál halda áfram samhliða viðræðum, eins og fordæmi annarra umsóknarríkja sýna.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin gefur til kynna að stjórnkerfið yrði nánast alfarið á valdi aðildarferlisins. Reynsla annarra umsóknarríkja sýnir þó að hefðbundin ríkisstjórnarvinna heldur áfram samhliða. Lítil stjórnsýsla Íslands gæti aukið álagið hlutfallslega, en ekkert í heimildum bendir til þess að stjórnkerfið yrði «undirlagt» viðræðunum í þeim skilningi sem fullyrðingin gefur til kynna.
Að hluta staðfest Aðildarviðræður við ESB eru ekki eingöngu aðlögunarviðræður þar sem allri löggjöf yrði snúið á hvolf til að samræmast ESB-löggjöf. EES/ESB-löggjöf
það er líka hálfur sannleikur að láta eins og þetta séu að öllu leyti aðlögunarviðræður, að því leyti að allri löggjöf yrði snúið á hvolf til að samræmast ESB-löggjöf
Fullyrðing: Aðildarviðræður við ESB eru ekki eingöngu aðlögunarviðræður þar sem allri löggjöf yrði snúið á hvolf til að samræmast ESB-löggjöf.
Fullyrðingin er tvíþætt og bæði hlutar hafa stoð — en einnig takmarkanir. Rétt er að viðræðurnar snúast ekki um «alla löggjöf», þar sem Ísland hefur þegar innleitt u.þ.b. þriðjung regluverksins gegnum EES (EEA-DATA-003). Ísland getur samið um aðlögunartímabil og tæknilegar aðlaganir (EEA-LEGAL-021, EEA-LEGAL-016). Hins vegar staðfesta heimildir skýrt að viðræðurnar eru í eðli sínu aðlögunarviðræður — regluverkið sjálft er ekki samningsatriði, aðeins tímasetning og framkvæmd (EEA-LEGAL-017, EEA-LEGAL-021). Um 95% regluverksins er ósemjanlegt samkvæmt fræðilegri samstöðu (EEA-LEGAL-016).
Samhengi sem vantar
Framkvæmdastjórn ESB segir sjálf að viðræður snúist um «hvenær og hvernig» umsóknarríki innleiðir regluverk — ekki «hvort» (EEA-LEGAL-017). Aðlögunartímabil geta þó verið mikilvæg í reynd — Pólland fékk 12 ára frest á landakaupum (EEA-LEGAL-021 caveats). Munurinn á «aðlögunarviðræðum» og «samningaviðræðum» er raunverulegur en getur verið ýktur í báðar áttir.
Staðfest Yfirgripsmiklir og mikilvægir þættir lagaumgjarðar Íslands samræmast ekki ESB-löggjöf, einkum þeir þættir sem íslenskt samfélag hefur viljað halda utan við sameiginlegu löggjöfina. EES/ESB-löggjöf
yfirgripsmiklir og mikilvægir þættir lagaumgjarðar gera það ekki, fyrst og fremst þeir sem íslenskt samfélag hefur einmitt viljað halda utan við þá sameiginlegu löggjöf
Fullyrðing: Yfirgripsmiklir og mikilvægir þættir lagaumgjarðar Íslands samræmast ekki ESB-löggjöf, einkum þeir þættir sem íslenskt samfélag hefur viljað halda utan við sameiginlegu löggjöfina.
Heimildir staðfesta þetta skýrlega. EES-samningurinn útilokar markvisst sjávarútveg, landbúnað, tollbandalag, utanríkis- og öryggismál, réttarvörslu- og innanríkismál, skattamál og gjaldmiðilsstefnu (EEA-LEGAL-008, EEA-LEGAL-022, EEA-LEGAL-003). Þetta eru einmitt þau svið sem Ísland hefur viljað halda utan við sameiginlega löggjöf — sérstaklega sjávarútvegur og landbúnaður, sem eru pólitískt viðkvæmustu málaflokkarnir (EEA-DATA-014). Innri markaðurinn er vel samræmdur, en stór svið utan hans eru það ekki.
Samhengi sem vantar
Mörkin á milli «innan» og «utan» EES eru ekki alltaf skörp — EES-samningurinn nær í reynd til fleiri sviða en formleg undanþága segir til um, t.d. á sviði umhverfis- og orkumála (EEA-LEGAL-022 caveats). Innleiðingarhalli á EES-löggjöf (400–500 gerðir) sýnir að jafnvel á svæðum sem Ísland hefur tekið á sig er samræming ófullkomin (EEA-DATA-007).