Ögmundur Jónasson
StjórnmálafólkFyrrverandi ráðherra
Fyrrverandi ráðherra — andvíg/ur ESB-aðild.
Þingvirkni um ESB-mál
Ræður á Alþingi um ESB- og Evrópumál.
Sjá þingræður →Yfirlit
Aðeins fullyrðingar sem aðilinn hefur fullyrt, verið vitnað í, eða umorðað eru taldar.
Fullyrðingar (11)
Að hluta staðfest Evrópusamvinna þróaðist frá einföldu viðskipta- og tollabandalagi í sífellt ólýðræðislegra skrifræðisbákn. Umorðað Fullveldi
þróunin frá einföldu viðskipta- og tollabandalagi að sífellt ólýðræðislegra skrifræðisbákni hefur verið augljós þeim er sjá vilja.
Staðfest er að ESB hefur þróast úr viðskipta- og tollabandalagi í víðtækt pólitískt samband — SOV-LEGAL-030 lýsir yfirþjóðlegum einkarétti ESB á sviðum eins og tollastefnu, samkeppni og sjávarútvegi, og SOV-LEGAL-032 staðfestir tilfærslu á viðskiptaeignarhaldi. TRADE-DATA-026 sýnir að 80% aðila BusinessEurope-könnunar telja samkeppnisstöðu hafa versnað, m.a. vegna reglubyrði. Hins vegar er lýsingin «ólýðræðislegt skrifræðisbákn» gildishlaðin einföldun: SOV-LEGAL-031 útskýrir að aukin samvinnu-kerfi veita sveigjanleika, og Evrópuþingið — beint kjörið — hefur fengið aukið vald með hverjum sáttmálabreytingum. Fullyrðingin endurspeglar raunverulega þróun en sleppir lýðræðislegri þróun stofnana ESB.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin nefnir ekki aukið vald Evrópuþingsins (beint kjörið frá 1979), innleiðingu borgaraframkvæmda (citizen initiatives), eða gagnsæisreglur sem styrktar hafa verið. Þróunin hefur bæði dýpkað yfirþjóðlega valdaframsal og aukið lýðræðisleg aðhaldstæki — báðar hliðar vantar í fullyrðinguna.
Ný samtök um andstöðu gegn Evrópusambandinu Bændablaðið
Að hluta staðfest Árið 2009 náðu öfl sem studdu ESB-aðild Íslands að hefja aðildarviðræður við ESB. Umorðað Fordæmi
árið 2009 gekk meira að segja svo langt að þessi öfl náðu að hefja svokallaðar aðildarviðræður við ESB.
Heimildir staðfesta að Ísland sótti um ESB-aðild 16.–17. júlí 2009 (PREC-HIST-005, EEA-DATA-009, SOV-DATA-023). Formlegar viðræður hófust þó ekki fyrr en í júlí 2010, ekki 2009 eins og fullyrðingin gefur til kynna. Aðgreiningin skiptir máli: árið 2009 var umsóknin lögð fram en aðildarviðræður hófust ári síðar. PREC-HIST-005 bendir einnig á að ákvörðunin var í skugga fjármálahrunsins þegar stuðningur við ESB-aðild náði hámarki (~60%).
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin greinir ekki á milli umsóknar (2009) og upphaf viðræðna (2010). Stuðningur við ESB var krisutengdur samkvæmt POLL-DATA-009 — toppurinn í 55–60% var bundinn fjármálakreppunni en dvínaði hratt eftir bata.
Ný samtök um andstöðu gegn Evrópusambandinu Bændablaðið
Staðfest Stjórnvöld létu ekki fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort hefja skyldi aðildarviðræður við ESB árið 2009, heldur sögðu einungis að kosið yrði um niðurstöðuna. Umorðað Fullveldi
Ekki þótti stjórnvöldum þá rétt að spyrja þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort henni þætti rétt að farið, en létu nægja að segja að kosið yrði um niðurstöðuna.
POLITICAL-DATA-011 staðfestir beint að ríkisstjórn Samfylkingar og VG 2009–2013 lagði inn ESB-umsókn í júlí 2009 með yfirlýstri ætlun um þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfan aðildarsamninginn, ekki um hvort hefja skyldi viðræður. SOV-DATA-023 staðfestir að Ísland sótti um aðild 17. júlí 2009 án undangenginnar þjóðaratkvæðagreiðslu. PREC-DATA-024 áréttar að alþingisatkvæðagreiðslan um umsóknina var naumt — 33 með, 28 á móti (54%).
Samhengi sem vantar
POLITICAL-DATA-011 nefnir að 2024-samsteypa Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins er fyrsta ríkisstjórnin sem skuldbindur sig beinlínis til þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi aðildarviðræður. Þetta sýnir mun á því sem 2009-ríkisstjórnin lofaði (atkvæðagreiðsla um endanlegan samning) og því sem 2024-ríkisstjórnin lofar (atkvæðagreiðsla um hvort halda áfram viðræðum).
Ný samtök um andstöðu gegn Evrópusambandinu Bændablaðið
Að hluta staðfest Aðildarviðræðurnar við ESB komust aldrei að niðurstöðu vegna þess að samningamenn Íslands og ESB þorðu ekki að opna þá málaflokka sem vitað var að myndu skapa vandkvæði — sjávarútveg og landbúnað. Umorðað Fordæmi
Sem reyndar varð aldrei komist að vegna þess að hvorki samningamenn okkar né ESB þorðu að opna þá málaflokka sem vitað var að brjóta myndu á, sem voru auðvitað sjávarútvegur- og landbúnaðarmál.
Rétt er að viðræðurnar komust aldrei að niðurstöðu og að sjávarútvegur (kafli 13) og landbúnaður (kafli 11) voru aldrei opnaðir (EEA-DATA-009, AGRI-LEGAL-003, PREC-DATA-037). Þó er fullyrðingin of einföld í orsökum. AGRI-DATA-018 og SOV-DATA-023 benda til þess að innri pólitískar deilur á Íslandi hafi átt stóran þátt — Ísland lagði til dæmis aldrei fram samningastöðu í landbúnaðarmálum. Viðræðunum var síðan frestað af pólitískum ástæðum eftir kosningarnar 2013, ekki vegna þess eins að erfiðustu kaflarnir voru óopnaðir. Fleiri kaflar en sjávarútvegur og landbúnaður voru aldrei opnaðir — m.a. svæðisstefna (kafli 22) og fjárlög (kafli 33).
Samhengi sem vantar
Viðræðunum var frestað vegna kosningaúrslita 2013 og nýrrar miðhægri-ríkisstjórnar, ekki eingöngu vegna óopnaðra kafla. AGRI-DATA-018 nefnir 6–8 kafla sem aldrei voru opnaðir, ekki aðeins tvo. EEA-DATA-014 bendir á að Hagfræðistofnun HÍ komst að þeirri niðurstöðu að raunveruleg niðurstaða í sjávarútvegi og landbúnaði hefði aðeins fengist í gegnum raunverulegar viðræður.
Ný samtök um andstöðu gegn Evrópusambandinu Bændablaðið
Að hluta staðfest Þrýstingur á að koma Íslandi inn í ESB hefur lengi verið nokkur og hefur gengið þvert á bakka á síðustu 20 árum. Fullyrt Flokkastefnur
Þrýstingur á að koma Íslandi inn í Evrópusambandið hefur lengi verið nokkur, einkum frá öflum sem virðast hafa litla trú á að Íslendingar ráði við það verkefni að vera fullvalda þjóð. Um þverbak hefur þó keyrt með hann á síðustu 20 árum
Heimildir staðfesta að ESB-stuðningur hefur sveiflast verulega í tvo áratugi. POLL-DATA-004 sýnir stuðning frá ~55% (2009) niður í ~25% (2013) og aftur upp í ~45% (2025). POLL-DATA-009 tengir sveiflurnar við efnahagsástand — hærri stuðningur í kreppu, minni í bataskeiðum. POL-DATA-006 staðfestir þverpólitískan stuðning og andstöðu sem gengur þvert á flokkalínur. Fullyrðingin um «þverbak» á sér nokkra stoð í langtíma-þróuninni þar sem stuðningur var í lægð á tímabilinu 2013–2022, en síðan hefur stuðningur aukist aftur og nálgast nú 45%. Orðalagið «þvert á bakka» er þó of afdráttarlaust — stuðningurinn hefur ekki minnkað stöðugt heldur sveiflast eftir aðstæðum.
Samhengi sem vantar
POLL-DATA-001 sýnir að stuðningur hefur verið í vexti frá 2022 og nálgast 45% — þetta stangast á við myndina af viðvarandi «þverbaki». Þjóðaratkvæðagreiðslan 2026 er sjálf vísbending um að ESB-stuðningur er nú nægilega sterkur til að knýja fram formlega kosningu. POLL-DATA-010 bendir einnig á að spurningaorðalag hefur veruleg áhrif á mældan stuðning (allt að 10 prósentustigum).
Ný samtök um andstöðu gegn Evrópusambandinu Bændablaðið
Óstutt Samkvæmt skoðanakönnunum er meirihluti þjóðarinnar andvígur ESB-aðild Íslands. Fullyrt Kannanir
Samkvæmt skoðanakönnunum er meirihluti þjóðarinnar andvígur því að Ísland gangi í Evrópusambandið.
Heimildir sýna ekki meirihluta andvígan ESB-aðild heldur nánast jafna skiptingu. POLL-DATA-014 mælir 42% fylgi og 42% andstöðu með um 16% óákveðna, og POLL-DATA-021 staðfestir sömu 42/42-skiptingu á sjálfri aðildarspurningunni. Þar sem munurinn er innan vikmarka stenst fullyrðingin um meirihluta andstöðu ekki — andstaðan er ekki meiri en stuðningurinn samkvæmt nýjustu gögnum.
Samhengi sem vantar
Gallup-könnunin (POLL-DATA-014) tekur fram að 42/42-skiptingin sé innan vikmarka. POLL-DATA-002 bendir á að andstaða sé sterkust meðal eldri kjósenda, íbúa á landsbyggðinni og fólks í sjávarútvegi og landbúnaði, en það jafngildir ekki meirihluta þjóðarinnar. Netkannanir Gallup kunna að vanmeta eldri og dreifbýlli kjósendur sem eru fremur ESB-andvígir, en það breytir ekki heildarniðurstöðunni um nánast jafnt fylgi.
Búið að kíkja, búið að fá undanþágur og búið að semja Morgunblaðið
Að hluta staðfest Í skoðanakönnunum er jafnara á metunum þegar spurt er hvort eigi að hefja viðræður og kanna hvort Ísland geti fengið sérmeðferð og varanlegar undanþágur. Fullyrt Kannanir
Jafnara er hins vegar á metunum þegar spurt er hvort eigi að kíkja í pakkann, sjá hvort Íslendingar geti fengið sérmeðferð, varanlegar undanþágur frá laga- og regluverki ESB umfram það sem önnur ríki fái.
Heimildir staðfesta að stuðningur mælist hærri þegar spurt er um viðræður fremur en beina aðild. POLL-DATA-021 sýnir að um 52% styðja áframhaldandi viðræður en aðeins 42% styðja aðild, og POLL-DATA-022 staðfestir að skilyrtar fjölþrepa spurningar (t.d. um vernd sjávarútvegs) mælast 8–12 prósentustigum hærri en óskilyrtar. Orðalagið «jafnara á metunum» á því stoð, en fullyrðingin tengir þetta sérstaklega við spurningar um varanlegar undanþágur umfram önnur ríki, sem engin tiltekin könnun í gögnunum mælir beint.
Samhengi sem vantar
POLL-DATA-022 áréttar að orðalag spurninga hafi afgerandi áhrif og að mismunandi prósentutölur séu nálganir. Gögnin mæla bilið milli «viðræðna» og «aðildar», en engin könnun í grunninum spyr beinlínis um varanlegar undanþágur «umfram það sem önnur ríki fái» — sá hluti fullyrðingarinnar er því túlkun fremur en bein mæling. POLL-DATA-010 bendir á að bindandi atkvæðagreiðsluspurningin sjálf noti beina aðildarframsetningu sem mælist jafnan lægra.
Búið að kíkja, búið að fá undanþágur og búið að semja Morgunblaðið
Staðfest ESB-aðild myndi þýða að Ísland yrði að hlíta auðlindastefnu sambandsins, sameiginlegri sjávarútvegsstefnu, sameiginlegri utanríkisstefnu, sameiginlegri viðskiptastefnu og tollapólitík. Fullyrt Fullveldi
Gengjum við í ESB myndum við verða að hlíta auðlindastefnu sambandsins, sjávarútvegsstefnunni, sameiginlegri utanríkisstefnu, sameiginlegri viðskiptastefnu og tollapólitík.
Heimildir staðfesta að ESB-aðild myndi færa þessa málaflokka undir sameiginlega stefnu sambandsins. SOV-LEGAL-014 segir að aðild kæmi Íslandi inn í sameiginlega utanríkis- og öryggisstefnu (CFSP), SOV-LEGAL-032 staðfestir að viðskiptastefna og tollapólitík færðust til ESB samkvæmt 207. og 28. gr. sáttmálans, og EEA-LEGAL-022 ásamt FISH-LEGAL-002 staðfesta að sameiginleg sjávarútvegsstefna næði yfir 200 mílna lögsögu Íslands. Fyrra mat bankans var sömuleiðis stuðningur (öryggi 0,76).
Samhengi sem vantar
Mikilvægir fyrirvarar fylgja. SOV-LEGAL-014 áréttar að ákvarðanir í CFSP krefjist einróma samþykkis ríkjanna, svo Ísland gæti beitt neitunarvaldi á einstakar utanríkisstefnumótanir, og að varnarsamstarf sé valfrjálst — Írland, Austurríki og Malta sýna að hlutleysi samrýmist aðild. SOV-LEGAL-032 tekur fram að Ísland fengi rödd í viðskiptastefnu ESB sem eitt af 28 ríkjum og að áhrif yfirtöku ráðist af því hvort samningar ESB séu hagstæðari en núverandi EFTA-samningar. Aðlögunartímabil og sérlausnir gætu mildað yfirtökuna á einstökum sviðum.
Búið að kíkja, búið að fá undanþágur og búið að semja Morgunblaðið
Staðfest EES-samningurinn frá 1994 veitir Íslandi aðgang að innri markaðnum með fjórfrelsinu og heimild til tvíhliða viðskiptasamninga. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Er þarna ekki komin lýsingin á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, EES, frá 1994? Að sjálfsögðu er þetta hann, sjávarútvegsstefnan, heimild til að banna innflutning á lifandi sýklaberum, mótun utanríkisstefnu á eigin forsendum, stóllinn við samningaborð hjá Alþjóðaviðskiptastofnuninni, heimild til tvíhliða viðskiptasamninga og síðan fjórfrelsið á innri markaði.
Heimildir staðfesta báða þætti fullyrðingarinnar. EEA-DATA-010 og EEA-LEGAL-022 sýna að EES-samningurinn frá 1994 veiti Íslandi aðgang að innri markaðnum á grundvelli fjórfrelsisins — frjáls för vöru, fólks, þjónustu og fjármagns. TRADE-DATA-040 staðfestir að EES-ríki standi utan tollabandalags ESB og semji sjálf um eigin tvíhliða viðskiptasamninga við þriðju ríki, sem styður heimildina til tvíhliða viðskiptasamninga.
Samhengi sem vantar
EEA-DATA-010 áréttar að aðgangurinn nái yfir um 70–75% af regluverki ESB að umfangi en undanskilji heila málaflokka — landbúnað, sjávarútveg, tollabandalag, gjaldmiðil, utanríkis- og varnarmál. EEA-DATA-011 bendir á að Ísland hafi innleitt um 13.000 ESB-lagagerðir án atkvæðisréttar um þær, sem sumir kalla lýðræðishalla EES-samstarfsins. Aðgangurinn er því raunverulegur en fylgir kvöð um innleiðingu reglna sem Ísland á ekki aðild að mótun á.
Búið að kíkja, búið að fá undanþágur og búið að semja Morgunblaðið
Staðfest EES-samningurinn inniheldur undanþágu frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB. Fullyrt Sjávarútvegur
Er þarna ekki komin lýsingin á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, EES, frá 1994? Að sjálfsögðu er þetta hann, sjávarútvegsstefnan
Heimildir staðfesta ótvírætt að sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB falli utan EES-samningsins. EEA-LEGAL-008 og EEA-LEGAL-003 telja sjávarútvegsstefnuna sérstaklega meðal þeirra málaflokka sem samningurinn undanskilur, og EEA-LEGAL-022 áréttar að Ísland haldi fullum yfirráðum yfir 200 sjómílna efnahagslögsögu sinni og fiskveiðistjórn. Ísland stendur því utan sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu á grundvelli EES.
Samhengi sem vantar
Réttara er að tala um að sjávarútvegsstefnan sé undanskilin gildissviði EES fremur en að um eiginlega samningsbundna undanþágu sé að ræða — heilir málaflokkar voru einfaldlega aldrei hluti samningsins. EEA-LEGAL-008 tekur fram að mörkin milli þess sem fellur innan og utan EES séu ekki alltaf skýr, einkum varðandi fylgistefnur. FISH-LEGAL-002 minnir á að ESB-aðild myndi hins vegar færa lögsöguna undir sjávarútvegsstefnuna.
Búið að kíkja, búið að fá undanþágur og búið að semja Morgunblaðið
Að hluta staðfest EES-samningurinn þrengir að lýðræðinu og dómsvaldinu á Íslandi þrátt fyrir bókun 35. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
EES-samningurinn þrengir að mínu mati um of að lýðræðinu á Íslandi og dómsvaldinu einnig þrátt fyrir bókun 35.
Þetta er álit sem á sér málefnalega stoð en er umdeilt. EEA-DATA-011 staðfestir að EES-samningurinn feli í sér lýðræðishalla — Ísland hafi innleitt um 13.000 ESB-lagagerðir frá stofnunum sem það á enga fulltrúa í, og hafi aðeins «mótunarhlutverk» en ekki ákvörðunarvald. EEA-PARL-001 sýnir að innleiðing bókunar 35 var sjálf umdeild og að stjórnarandstaðan taldi hana fela í sér frekara framsal fullveldis, en það styrkir ekki fullyrðinguna um að bókunin dugi ekki til.
Samhengi sem vantar
EEA-DATA-011 áréttar að lýðræðishallarökin séu stundum ofmælt: EES undanskilur stóra málaflokka (landbúnað, sjávarútveg, toll, skatta, utanríkis- og dómsmál) þar sem Ísland heldur fullu fullveldi. EEA-DATA-023 bendir á að ESB-reglur hafi ekki bein réttaráhrif á Íslandi — þær verði ekki bindandi nema þær séu formlega teknar upp í íslensk lög. EEA-PARL-001 tekur fram að utanríkisráðherra hafi lýst bókun 35 sem vernd réttinda einstaklinga og fyrirtækja, ekki framsali fullveldis, og að Alþingi haldi rétti sínum til að setja lög gegn EES-reglum kjósi það það beinlínis.
Búið að kíkja, búið að fá undanþágur og búið að semja Morgunblaðið