EES-samningurinn skapar verulegan lýðræðishalla þar sem Ísland hefur innleitt um 13.000 lagagerðir ESB án atkvæðisréttar. Ísland hefur aldrei beitt neitunarvaldi sínu samkvæmt 102. grein, en Noregur hefur gert það nokkrum sinnum (m.a. varðandi þriðju póstþjónustutilskipunina og AIFM-tilskipunina). Full ESB-aðild myndi veita atkvæðisrétt í ráðherraráði, 6+ þingsæti í Evrópuþinginu og framkvæmdastjóra.
Enska frumtextinn
Iceland's participation in the EU single market through the EEA Agreement creates a significant democratic deficit. As of 2025, the EEA Agreement has incorporated approximately 13,000 EU legal acts into Icelandic law. These acts were adopted by the EU Council and European Parliament — institutions in which Iceland has no representation. The EEA Joint Committee incorporates approximately 300–500 new EU acts per year. While the EEA EFTA states have a formal 'decision-shaping' role, they have no 'decision-making' power. Iceland has never exercised its Article 102 'right of reservation' to veto any of the ~13,000 incorporated acts. Norway, by contrast, has invoked Article 102 reservations on several occasions (including the Third Postal Directive and the AIFM Directive), though most were eventually resolved. Full EU membership would replace this 'legislation without representation' with formal voting rights: a Council vote, 6+ European Parliament seats, and a European Commissioner.
Heimild
EFTA Secretariat — EEA Decision-Shaping; Althingi European Affairs Committee annual reports; Frosti Sigurjónsson, 'Iceland and the EEA: Policy Without Voice' (2023)
Skrifstofa EFTA annast EES-samstarfið. Nefnd Alþingis um Evrópumál fjallar um EES-mál. Frosti Sigurjónsson rannsakaði lýðræðishalla EES-fyrirkomulagsins í fræðigrein árið 2023.
Skoða heimild ↗Fyrirvarar
Rökin um lýðræðishalla eru stundum ofmetin. EES-samningurinn útilokar stóra málaflokka þar sem Ísland heldur fullu fullveldi. Ef Ísland gengi í ESB fengi það atkvæðisrétt en lög ESB næðu þá einnig yfir undanskilda málaflokka. Notkun Noregs á 102. grein sýnir að neitunarvaldið er til staðar, jafnvel þótt Ísland hafi kosið að nýta það ekki.
Notuð í greiningum (23)
Að hafna viðræðum er að hafna upplýsingum Vísir
- Að hluta staðfest Styður Ísland situr ekki við borðið þegar reglur ESB eru mótaðar þrátt fyrir að taka þær upp í landslög.
Davíð Þór Björgvinsson: Víðtækt samkomulag um stjórnarskrárbreytingu DV
- Staðfest Styður Í EES-samningnum eru þingmenn að kvarta yfir því að þeir séu bara «stimpilpúðar» fyrir ESB þegar þeir samþykkja reglur.
Eðlismunur á EES og ESB Heimssýn
- Að hluta staðfest Andmælir EES-samningurinn breytir ekki stjórnskipulegri stöðu ríkisins né felur í sér almennt framsal lagasetningar eða dómsvalds til yfirþjóðlegra stofnana.
Er þetta boðlegt fyrir fullvalda þjóð? Vísir
- Að hluta staðfest Styður EES-ríkin eiga aðgang að nefndum Framkvæmdastjórnarinnar á undirbúningsstigi en án atkvæðisréttar.
- Staðfest Styður EES-ríkin hafa takmarkaðan mótunarrétt í löggjafarferli ESB og engan ákvörðunarrétt.
- Að hluta staðfest Styður Með auknum völdum Evrópuþingsins í löggjafarferlinu hefur aðkoma EES-ríkjanna orðið flóknari og veikst nokkuð frá tilkomu EES-samningsins árið 1992.
Erum við í ofbeldissambandi við ESB? Vísir
- Að hluta staðfest Styður Í EES er allt vald á innri markaðnum hjá ESB en pólitískt vald EES-ríkjanna þriggja er takmarkað þegar eitthvað bjátar á.
Evrópusambandið fylgi hótunum sínum ekki eftir Morgunblaðið
- Að hluta staðfest Andmælir Evrópusambandið er klúbbur 27 fullvalda ríkja
Gerðir samningar sviknir af ESB Vísir
- Að hluta staðfest Styður Á sviðum sem falla undir einkavaldsvið ESB gildir meirihlutaregla, sem þýðir að einstakt aðildarríki getur ekki stöðvað ákvörðun sem meirihluti styður.
Hálfsannleikur og ósannindi Magnúsar Árna Skjaldar Magnússonar Vísir
- Staðfest Styður Ísland situr ekki við borðið þegar ESB-reglur sem gilda um EES eru mótaðar.
Hversu mikið af regluverki Evrópusambandsins hefur verið tekið upp í íslenskan rétt? Vísir
- Að hluta staðfest Styður Í nefndaráliti meirihluta utanríkismálanefndar var komist að þeirri niðurstöðu að EES-samningurinn bryti ekki í bága við stjórnarskrá Íslands þar sem valdið sem alþjóðastofnunum er ætlað er vel afmarkað.
Innleiðingarblekkingin Vísir
- Að hluta staðfest Styður Ísland hefur á engu stigi máls haft aðild að gerð þeirra reglna sem það innleiðir sem EES-ríki.
- Að hluta staðfest Andmælir Ísland hefur á engu stigi máls haft aðild að gerð þeirra reglna sem það innleiðir sem EES-ríki.
- Að hluta staðfest Styður Norskur ríkisstjórnarskýrslur hafa komist að því að staða Noregs sem EES-ríkis, þar sem það tekur upp reglur sem það á ekki aðild að gerð, er óþægileg.
INNLIMUNARSINNA SVARAÐ (Endurbirt blogg frá 22.8.2025) Blog.is
- Að hluta staðfest Styður Ísland hefur ekki nokkur áhrif á löggjöf ESB sem það tekur yfir vegna EES-samningsins.
Ísland á heima í ESB DV
- Þarfnast samhengis Styður Um 90% allra tilskipana og reglna ESB eru teknar upp á Íslandi án þess að Ísland taki þátt í sköpun þeirra.
Já eða Nei - Tilraun til að ramma inn umræðuna Vísir
- Að hluta staðfest Styður Innan EES-samningsins hefur Ísland ekki aðkomu að mótun reglna innri markaðsins.
Netpakki Evrópusambandsins Blog.is
- Að hluta staðfest Styður Höfundur spáir því að Alþingi Íslands muni innleiða lög um stafræna þjónustu (DSA) án mótbára og gagnrýni, líkt og gert var með fjölmiðlalögin.
Raunveruleg svik við fullveldi þjóðarinnar Vísir
- Staðfest Styður EES-samningurinn veitir Íslandi ekki atkvæðarétt í löggjafarvinnunni hjá ESB.
Segir baráttuna um Ísland hefjast á flokksráðsþingi Morgunblaðið
- Þarfnast samhengis Andmælir Innganga í Evrópusambandið myndi leiða til þess að ókjörnir embættismenn í Brussel taki ákvarðanir um málefni Íslands.
Sex ástæður til að segja já við ESB-viðræðum Vísir
- Staðfest Styður Ísland tekur upp reglur ESB án þess að hafa bein atkvæðarétt þar sem ákvarðanirnar eru teknar.
Sigmundur Ernir skrifar: Svona eykst sjálfstæði Íslands með ESB-aðild DV
- Að hluta staðfest Styður Ísland þiggur stóran hluta af regluverki sínu frá ESB án þess að hafa raunveruleg áhrif á tilurð þess og mótun.
- Staðfest Styður Ísland hefur ekki sama formlega atkvæðisrétt og aðildarríki ESB þegar kemur að endanlegri lagasetningu og stefnumótun.
- Að hluta staðfest Styður Með ESB-aðild myndi Ísland tilnefna einn framkvæmdastjóra í framkvæmdastjórn ESB.
- Að hluta staðfest Styður Núverandi skipan framkvæmdastjórnar ESB gerir ráð fyrir einum framkvæmdastjóra frá hverju aðildarríki.
- Að hluta staðfest Styður Reglur Evrópuþingsins tryggja að ekkert aðildarríki hefur færri en sex sæti.
- Að hluta staðfest Styður Kýpur, Malta og Lúxemborg hafa sex fulltrúa á Evrópuþinginu.
- Að hluta staðfest Styður ESB-aðild Íslands myndi styrkja sjálfstæði landsins fremur en draga úr því.
Skiptir máli hvort Jens Garðar sé á þingi? Vísir
- Að hluta staðfest Styður Frá 1994 hefur Ísland aðlagast reglum Evrópusambandsins án þess að hafa fulltrúa við borðið sem semur þær reglur.
- Að hluta staðfest Styður Evrópuþingið skiptist í flokka og kjörnir fulltrúar frá hverju landi starfa í flokkum þvert á landamæri.
- Að hluta staðfest Styður Íslendingar hafa í dag engin áhrif á evrópska löggjöf þar sem þeir eru utan ESB.
„Skjólið" í ESB Miðflokkurinn
- Að hluta staðfest Styður Ísland hefur í 30 ár nýtt kosti EES-samningsins í stað þess að sækja um ESB-aðild.
Smáríki og stóra borðið – Viðtal við danskan Evrópuþingmann Evrópustraumar
- Að hluta staðfest Styður Norðmenn geta með EES-samningnum aðeins innleitt það sem ESB skrifar en hafa ekkert um málin að segja.
Þrír hópar sem myndu hagnast mest á aðild Íslands að Evrópusambandinu Vísir
- Að hluta staðfest Styður Íslendingar hafa lítil sem engin áhrif á mótun þeirra reglna sem gilda á innri markaðnum í gegnum EES-samninginn.
Umsögn um þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu Blog.is
- Að hluta staðfest Styður ESB-aðild felur í sér framsal ríkisvalds og bindandi ákvarðanir, á meðan EES-þátttaka er viðskiptasamningur.