Búið að kíkja, búið að fá undanþágur og búið að semja
Raddir í greininni
Niðurstöður
Óstutt Samkvæmt skoðanakönnunum er meirihluti þjóðarinnar andvígur ESB-aðild Íslands. Kannanir
Samkvæmt skoðanakönnunum er meirihluti þjóðarinnar andvígur því að Ísland gangi í Evrópusambandið.
Fullyrðing: Samkvæmt skoðanakönnunum er meirihluti þjóðarinnar andvígur ESB-aðild Íslands.
Heimildir sýna ekki meirihluta andvígan ESB-aðild heldur nánast jafna skiptingu. POLL-DATA-014 mælir 42% fylgi og 42% andstöðu með um 16% óákveðna, og POLL-DATA-021 staðfestir sömu 42/42-skiptingu á sjálfri aðildarspurningunni. Þar sem munurinn er innan vikmarka stenst fullyrðingin um meirihluta andstöðu ekki — andstaðan er ekki meiri en stuðningurinn samkvæmt nýjustu gögnum.
Samhengi sem vantar
Gallup-könnunin (POLL-DATA-014) tekur fram að 42/42-skiptingin sé innan vikmarka. POLL-DATA-002 bendir á að andstaða sé sterkust meðal eldri kjósenda, íbúa á landsbyggðinni og fólks í sjávarútvegi og landbúnaði, en það jafngildir ekki meirihluta þjóðarinnar. Netkannanir Gallup kunna að vanmeta eldri og dreifbýlli kjósendur sem eru fremur ESB-andvígir, en það breytir ekki heildarniðurstöðunni um nánast jafnt fylgi.
Að hluta staðfest Í skoðanakönnunum er jafnara á metunum þegar spurt er hvort eigi að hefja viðræður og kanna hvort Ísland geti fengið sérmeðferð og varanlegar undanþágur. Kannanir
Jafnara er hins vegar á metunum þegar spurt er hvort eigi að kíkja í pakkann, sjá hvort Íslendingar geti fengið sérmeðferð, varanlegar undanþágur frá laga- og regluverki ESB umfram það sem önnur ríki fái.
Fullyrðing: Í skoðanakönnunum er jafnara á metunum þegar spurt er hvort eigi að hefja viðræður og kanna hvort Ísland geti fengið sérmeðferð og varanlegar undanþágur.
Heimildir staðfesta að stuðningur mælist hærri þegar spurt er um viðræður fremur en beina aðild. POLL-DATA-021 sýnir að um 52% styðja áframhaldandi viðræður en aðeins 42% styðja aðild, og POLL-DATA-022 staðfestir að skilyrtar fjölþrepa spurningar (t.d. um vernd sjávarútvegs) mælast 8–12 prósentustigum hærri en óskilyrtar. Orðalagið «jafnara á metunum» á því stoð, en fullyrðingin tengir þetta sérstaklega við spurningar um varanlegar undanþágur umfram önnur ríki, sem engin tiltekin könnun í gögnunum mælir beint.
Samhengi sem vantar
POLL-DATA-022 áréttar að orðalag spurninga hafi afgerandi áhrif og að mismunandi prósentutölur séu nálganir. Gögnin mæla bilið milli «viðræðna» og «aðildar», en engin könnun í grunninum spyr beinlínis um varanlegar undanþágur «umfram það sem önnur ríki fái» — sá hluti fullyrðingarinnar er því túlkun fremur en bein mæling. POLL-DATA-010 bendir á að bindandi atkvæðagreiðsluspurningin sjálf noti beina aðildarframsetningu sem mælist jafnan lægra.
Staðfest Forsætisráðherra og utanríkisráðherra Íslands undirrituðu aðildarumsókn til ESB hinn 16. júlí 2009. Fullveldi
bréfi sem forsætisráðherra og utanríkisráðherra undirrituðu hinn 16. júlí árið 2009 en þar segir: "The Government of Iceland has the honour to present hereby … the application of the Republic of Iceland for membership of the European Union"
Fullyrðing: Forsætisráðherra og utanríkisráðherra Íslands undirrituðu aðildarumsókn til ESB hinn 16. júlí 2009.
Heimildir staðfesta dagsetninguna og umsóknina ótvírætt. SOV-PARL-006 segir að Alþingi hafi samþykkt þingsályktun 1/137 hinn 16. júlí 2009 með 33 atkvæðum gegn 28 og falið ríkisstjórninni að leggja fram umsóknina. SOV-PARL-011 staðfestir enn fremur að framkvæmdastjórn ESB líti svo á að umsóknin frá 16. júlí 2009 sé enn í gildi, og fyrra mat fullyrðingabankans tilgreinir að umsóknin hafi verið lögð fram undir ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur.
Samhengi sem vantar
Heimildir grunnsins staðfesta dagsetninguna og að ríkisstjórnin hafi lagt fram umsóknina, en tilgreina ekki sjálfa undirskrift forsætis- og utanríkisráðherra á bréfinu orðrétt. Fyrra mat bankans (öryggi 0,98) byggði þó á heimildum sem nafngreina ráðherrana, og engin heimild dregur dagsetninguna eða umsóknina í efa.
Staðfest Alþingi samþykkti fyrirvara fyrir samningamenn Íslands í aðdraganda inngöngu. Fullveldi
samþykkti Alþingi jafnframt fyrirvara til brúks fyrir "samningamenn" Íslands að ræða í Brussel í aðdraganda inngöngu Íslands.
Fullyrðing: Alþingi samþykkti fyrirvara fyrir samningamenn Íslands í aðdraganda inngöngu.
SOV-PARL-006 staðfestir þetta beint: nefndarálit utanríkismálanefndar (þingskjal 249/137) sem fylgdi umsókninni setti fram tiltekna fyrirvara og samningsmarkmið, einkum um yfirráð yfir fiskveiðiauðlindinni innan 200 mílna lögsögunnar, innlend yfirráð yfir vatns- og orkuauðlindum og vernd hefðbundins landbúnaðar. Þessir fyrirvarar voru skráðir í þingsályktunina sem Alþingi samþykkti 16. júlí 2009.
Samhengi sem vantar
SOV-PARL-006 tekur skýrt fram að fyrirvararnir hafi verið pólitísk markmið skráð í þingsályktun og nefndarálit — ekki formlegar undanþágur sem samið var um við ESB. Erfiðu kaflarnir (sjávarútvegur, landbúnaður) voru aldrei opnaðir áður en viðræður voru lagðar á hilluna 2013, og fyrirvararnir voru aldrei lagðir fram sem bindandi forsendur í viðræðunum.
Að hluta staðfest Evrópusambandið hafnaði fyrirvarum Íslands um leið og þeir voru settir fram en lýsti sig reiðubúið að semja um aðlögunarhraða á ýmsum sviðum. Fullveldi
Þessum fyrirvörum hafnaði Evrópusambandið jafnharðan og þeir voru settir fram en lýsti sig reiðubúið að semja um aðlögunarhraða á ýmsum sviðum.
Fullyrðing: Evrópusambandið hafnaði fyrirvarum Íslands um leið og þeir voru settir fram en lýsti sig reiðubúið að semja um aðlögunarhraða á ýmsum sviðum.
Seinni hluti fullyrðingarinnar á trausta stoð en fyrri hlutinn ekki. EEA-LEGAL-017 og EEA-LEGAL-021 staðfesta að ESB semji ekki um regluverkið sjálft heldur um tímasetningu og aðlögunartímabil, sem styður að sambandið hafi verið reiðubúið að ræða aðlögunarhraða. Engin heimild styður hins vegar að ESB hafi «hafnað fyrirvörunum jafnharðan og þeir voru settir fram» — SOV-PARL-009 sýnir þvert á móti að fiskveiði- og landbúnaðarkaflarnir voru aldrei opnaðir og Ísland lagði aldrei fram afstöðu í þeim áður en viðræður stöðvuðust 2013.
Samhengi sem vantar
SOV-PARL-006 áréttar að fyrirvararnir hafi aldrei verið lagðir fram sem formleg samningsmarkmið við ESB, svo erfitt er að tala um beina höfnun. EEA-LEGAL-021 tekur fram að greinarmunurinn á því að «semja um reglurnar» og «semja um hvenær þær taki gildi» geti verið ýktur — nægilega langt aðlögunartímabil geti í reynd virkað eins og undanþága. POLITICAL-DATA-016 staðfestir afstöðu ESB um að varanlegar undanþágur séu ekki í boði, en það er ekki sama og að hafna tilteknum íslenskum fyrirvörum.
Víðtæk samstaða Spá ESB-aðild myndi þýða að Ísland yrði að hlíta auðlindastefnu sambandsins, sameiginlegri sjávarútvegsstefnu, sameiginlegri utanríkisstefnu, sameiginlegri viðskiptastefnu og tollapólitík. Fullveldi
Gengjum við í ESB myndum við verða að hlíta auðlindastefnu sambandsins, sjávarútvegsstefnunni, sameiginlegri utanríkisstefnu, sameiginlegri viðskiptastefnu og tollapólitík.
Fullyrðing: ESB-aðild myndi þýða að Ísland yrði að hlíta auðlindastefnu sambandsins, sameiginlegri sjávarútvegsstefnu, sameiginlegri utanríkisstefnu, sameiginlegri viðskiptastefnu og tollapólitík.
Heimildir staðfesta að ESB-aðild myndi færa þessa málaflokka undir sameiginlega stefnu sambandsins. SOV-LEGAL-014 segir að aðild kæmi Íslandi inn í sameiginlega utanríkis- og öryggisstefnu (CFSP), SOV-LEGAL-032 staðfestir að viðskiptastefna og tollapólitík færðust til ESB samkvæmt 207. og 28. gr. sáttmálans, og EEA-LEGAL-022 ásamt FISH-LEGAL-002 staðfesta að sameiginleg sjávarútvegsstefna næði yfir 200 mílna lögsögu Íslands. Fyrra mat bankans var sömuleiðis stuðningur (öryggi 0,76).
Samhengi sem vantar
Mikilvægir fyrirvarar fylgja. SOV-LEGAL-014 áréttar að ákvarðanir í CFSP krefjist einróma samþykkis ríkjanna, svo Ísland gæti beitt neitunarvaldi á einstakar utanríkisstefnumótanir, og að varnarsamstarf sé valfrjálst — Írland, Austurríki og Malta sýna að hlutleysi samrýmist aðild. SOV-LEGAL-032 tekur fram að Ísland fengi rödd í viðskiptastefnu ESB sem eitt af 28 ríkjum og að áhrif yfirtöku ráðist af því hvort samningar ESB séu hagstæðari en núverandi EFTA-samningar. Aðlögunartímabil og sérlausnir gætu mildað yfirtökuna á einstökum sviðum.
Að hluta staðfest Danmörk fékk undanþágu varðandi sumarbústaði á Jótlandi árið 1973 við aðild að ESB. Fordæmi
fá undanþágur að hætti Dana árið 1973, fyrir rúmlega hálfri öld, varðandi sumarbústaði á Jótlandi
Fullyrðing: Danmörk fékk undanþágu varðandi sumarbústaði á Jótlandi árið 1973 við aðild að ESB.
Kjarni fullyrðingarinnar er réttur en útfærslan ónákvæm. PREC-LEGAL-006 staðfestir að aðildarsamningur Danmerkur frá 1972 hafi falið í sér varanlega undanþágu — yfirlýsingu nr. 17 — sem heimilar kröfu um fimm ára búsetu í Danmörku fyrir kaup á sumarhúsi. Undanþágan er hins vegar landsbundin og á ekki sérstaklega við Jótland, og hún er frávik frá frjálsu flæði fjármagns. Ártalið 1973 vísar til gildistöku aðildar (samningurinn var undirritaður 22. janúar 1972), svo það stenst nokkurn veginn.
Samhengi sem vantar
PREC-LEGAL-006 tekur fram að undanþágan sé frá frjálsu flæði fjármagns en ekki frjálsri för fólks, og að hún gildi um alla Danmörku — ekki einvörðungu Jótland eins og fullyrðingin gefur til kynna. Undanþágan er varanleg og tryggð í aðildarsamningnum sjálfum, ólíkt tímabundnum aðlögunarákvæðum.
Að hluta staðfest Malta fékk undanþágu um fimm hundruð tonna túnfiskkvóta við ESB-aðild. Fordæmi
Maltverja löngu síðar með fimm hundruð tonna túnfiskkvóta sinn. Að vísu ekki varanlegan kvóta en mikilvæga aðlögun engu að síður.
Fullyrðing: Malta fékk undanþágu um fimm hundruð tonna túnfiskkvóta við ESB-aðild.
Heimildir staðfesta að Malta hafi samið um sérlausnir í sjávarútvegi en hin tiltekna tala stenst ekki prófun. PREC-LEGAL-007 segir að aðildarsamningur Möltu frá 2003 hafi tryggt maltneskum sjómönnum í reynd einkaaðgang að heimamiðum innan 25 sjómílna, og PREC-HIST-020 nefnir fiskveiðistjórnunarsvæði í reglugerð EB nr. 813/2004. Engin heimild í grunninum staðfestir hins vegar «fimm hundruð tonna túnfiskkvóta» — sú nákvæma tala er óstaðfest þótt sérmeðferð Möltu í sjávarútvegi sé vel skjalfest.
Samhengi sem vantar
Heimildir lýsa 25 sjómílna aðgangi og fiskveiðistjórnunarsvæði Möltu en tilgreina hvergi túnfiskkvóta upp á 500 tonn. PREC-LEGAL-007 tekur fram að 25 mílna aðgangurinn hafi stöðu grunnsáttmálaréttar (varanlegur í eðli sínu), sem stangast nokkuð á við lýsingu fullyrðingarinnar á tímabundinni aðlögun. Sérlausnir Möltu eru raunverulegt fordæmi en hagkerfi hennar er ólíkt því íslenska — Malta hafði engan umtalsverðan sjávarútveg að verja.
Staðfest EES-samningurinn frá 1994 veitir Íslandi aðgang að innri markaðnum með fjórfrelsinu og heimild til tvíhliða viðskiptasamninga. EES/ESB-löggjöf
Er þarna ekki komin lýsingin á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, EES, frá 1994? Að sjálfsögðu er þetta hann, sjávarútvegsstefnan, heimild til að banna innflutning á lifandi sýklaberum, mótun utanríkisstefnu á eigin forsendum, stóllinn við samningaborð hjá Alþjóðaviðskiptastofnuninni, heimild til tvíhliða viðskiptasamninga og síðan fjórfrelsið á innri markaði.
Fullyrðing: EES-samningurinn frá 1994 veitir Íslandi aðgang að innri markaðnum með fjórfrelsinu og heimild til tvíhliða viðskiptasamninga.
Heimildir staðfesta báða þætti fullyrðingarinnar. EEA-DATA-010 og EEA-LEGAL-022 sýna að EES-samningurinn frá 1994 veiti Íslandi aðgang að innri markaðnum á grundvelli fjórfrelsisins — frjáls för vöru, fólks, þjónustu og fjármagns. TRADE-DATA-040 staðfestir að EES-ríki standi utan tollabandalags ESB og semji sjálf um eigin tvíhliða viðskiptasamninga við þriðju ríki, sem styður heimildina til tvíhliða viðskiptasamninga.
Samhengi sem vantar
EEA-DATA-010 áréttar að aðgangurinn nái yfir um 70–75% af regluverki ESB að umfangi en undanskilji heila málaflokka — landbúnað, sjávarútveg, tollabandalag, gjaldmiðil, utanríkis- og varnarmál. EEA-DATA-011 bendir á að Ísland hafi innleitt um 13.000 ESB-lagagerðir án atkvæðisréttar um þær, sem sumir kalla lýðræðishalla EES-samstarfsins. Aðgangurinn er því raunverulegur en fylgir kvöð um innleiðingu reglna sem Ísland á ekki aðild að mótun á.
Staðfest EES-samningurinn inniheldur undanþágu frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB. Sjávarútvegur
Er þarna ekki komin lýsingin á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, EES, frá 1994? Að sjálfsögðu er þetta hann, sjávarútvegsstefnan
Fullyrðing: EES-samningurinn inniheldur undanþágu frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB.
Heimildir staðfesta ótvírætt að sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB falli utan EES-samningsins. EEA-LEGAL-008 og EEA-LEGAL-003 telja sjávarútvegsstefnuna sérstaklega meðal þeirra málaflokka sem samningurinn undanskilur, og EEA-LEGAL-022 áréttar að Ísland haldi fullum yfirráðum yfir 200 sjómílna efnahagslögsögu sinni og fiskveiðistjórn. Ísland stendur því utan sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu á grundvelli EES.
Samhengi sem vantar
Réttara er að tala um að sjávarútvegsstefnan sé undanskilin gildissviði EES fremur en að um eiginlega samningsbundna undanþágu sé að ræða — heilir málaflokkar voru einfaldlega aldrei hluti samningsins. EEA-LEGAL-008 tekur fram að mörkin milli þess sem fellur innan og utan EES séu ekki alltaf skýr, einkum varðandi fylgistefnur. FISH-LEGAL-002 minnir á að ESB-aðild myndi hins vegar færa lögsöguna undir sjávarútvegsstefnuna.
Að hluta staðfest EES-samningurinn þrengir að lýðræðinu og dómsvaldinu á Íslandi þrátt fyrir bókun 35. EES/ESB-löggjöf
EES-samningurinn þrengir að mínu mati um of að lýðræðinu á Íslandi og dómsvaldinu einnig þrátt fyrir bókun 35.
Fullyrðing: EES-samningurinn þrengir að lýðræðinu og dómsvaldinu á Íslandi þrátt fyrir bókun 35.
Þetta er álit sem á sér málefnalega stoð en er umdeilt. EEA-DATA-011 staðfestir að EES-samningurinn feli í sér lýðræðishalla — Ísland hafi innleitt um 13.000 ESB-lagagerðir frá stofnunum sem það á enga fulltrúa í, og hafi aðeins «mótunarhlutverk» en ekki ákvörðunarvald. EEA-PARL-001 sýnir að innleiðing bókunar 35 var sjálf umdeild og að stjórnarandstaðan taldi hana fela í sér frekara framsal fullveldis, en það styrkir ekki fullyrðinguna um að bókunin dugi ekki til.
Samhengi sem vantar
EEA-DATA-011 áréttar að lýðræðishallarökin séu stundum ofmælt: EES undanskilur stóra málaflokka (landbúnað, sjávarútveg, toll, skatta, utanríkis- og dómsmál) þar sem Ísland heldur fullu fullveldi. EEA-DATA-023 bendir á að ESB-reglur hafi ekki bein réttaráhrif á Íslandi — þær verði ekki bindandi nema þær séu formlega teknar upp í íslensk lög. EEA-PARL-001 tekur fram að utanríkisráðherra hafi lýst bókun 35 sem vernd réttinda einstaklinga og fyrirtækja, ekki framsali fullveldis, og að Alþingi haldi rétti sínum til að setja lög gegn EES-reglum kjósi það það beinlínis.
Staðfest Viðreisn krefst þess að gengið verði enn lengra en EES-samningurinn í samþættingu við ESB með innlimun í Evrópusambandið. Flokkastefnur
þegar Viðreisn, peningafrjálshyggjudeild stjórnmálanna, heimtar nú að gengið verði enn lengra og markaðslögmálin lögbundin með innlimun Íslands í Evrópusambandið
Fullyrðing: Viðreisn krefst þess að gengið verði enn lengra en EES-samningurinn í samþættingu við ESB með innlimun í Evrópusambandið.
Heimildir staðfesta efnislegan kjarna fullyrðingarinnar um afstöðu Viðreisnar. PARTY-DATA-017 segir að ESB-aðild hafi verið kjarnastefna Viðreisnar frá stofnun og að stofnstefnuskráin kalli beinlínis eftir því að Ísland ljúki aðildarviðræðum og fullri aðild. POL-DATA-001 og POLITICAL-DATA-004 staðfesta enn fremur að Viðreisn sé annar tveggja flokka á Alþingi sem styðji ESB-aðild formlega. Full aðild gengur eðli máls samkvæmt lengra en EES-samningurinn.
Samhengi sem vantar
Heimildir staðfesta stefnu Viðreisnar um fulla ESB-aðild en gildishlaðin orð fullyrðingarinnar — «peningafrjálshyggjudeild» og «innlimun» — eru pólitísk retórík sem fellur utan staðreyndamats. PARTY-DATA-017 tekur fram að stefnuskrá Viðreisnar nái yfir fleiri markmið en aðild eina, þ.á m. ríkisfjármálaaga og stjórnarskrárbreytingar, svo flokkurinn var ekki stofnaður í þeim eina tilgangi að ná aðild.
Staðfest Inngöngusinnar í ríkisstjórn og á Alþingi líta svo á að núverandi viðræður séu framhald af viðræðum frá 2009. Flokkastefnur
Inngöngusinnar í ríkisstjórn og á Alþingi leggja áherslu á að hér sé um framhaldsviðræður að ræða frá 2009
Fullyrðing: Inngöngusinnar í ríkisstjórn og á Alþingi líta svo á að núverandi viðræður séu framhald af viðræðum frá 2009.
Heimildir staðfesta þessa afstöðu ESB-sinna. SOV-PARL-004 sýnir að Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir hafi þegar 2023 fært rök fyrir því að þjóðin hefði verið svipt réttinum til að ljúka ferlinu sem hófst með umsókninni 2009, og að Logi Einarsson hafi notað sömu framsetningu 2022. SOV-PARL-001 staðfestir að utanríkisráðherra hafi sagt umsóknina frá 2009 enn í gildi og að viðræður gætu hafist að nýju, og SOV-PARL-011 staðfestir að framkvæmdastjórn ESB líti svo á að viðræður myndu halda áfram frá fyrri stöðu fremur en sem ný umsókn.
Samhengi sem vantar
SOV-PARL-011 áréttar að óvíst sé hvort viðræður héldu áfram innan ramma frá 2009 eða krefðust nýs umboðs frá ráðinu, og að regluverkið sem gilti við endurupptöku yrði útgáfan eftir 2013 — kaflar sem Ísland hafði bráðabirgðalokað þyrftu endurskoðun. SOV-PARL-003 sýnir að stjórnarandstaðan deilir ekki þessari túlkun og telur að um nýja vegferð sé að ræða, en það breytir ekki því hvernig ESB-sinnar setja málið fram.