Innleiðingarblekkingin
Raddir í greininni
Niðurstöður
Að hluta staðfest Innleiðingarblekkingin talði með gerðir sem flest ESB-ríki innleiddu ekki heldur, þar á meðal lagalegar ákvarðanir um niðurgreiðslur til einstakra bænda í einstaka aðildarríkjum. EES/ESB-löggjöf
m.a. mikinn fjölda gerða sem flest ESB ríki innleiddu ekki heldur, (sem dæmi þarf oft lagalega ákvörðun hjá Evrópusambandinu t.d. þegar ákveðið er að niðurgreiða einstaka búvörur til einstakra bænda í einstaka aðildarríkjum)
Fullyrðing: Innleiðingarblekkingin talði með gerðir sem flest ESB-ríki innleiddu ekki heldur, þar á meðal lagalegar ákvarðanir um niðurgreiðslur til einstakra bænda í einstaka aðildarríkjum.
Heimildir staðfesta undirliggjandi röksemd fullyrðingarinnar: EEA-LEGAL-008 og EEA-LEGAL-003 sýna að sameiginleg landbúnaðarstefna ESB fellur utan EES-samningsins, og EEA-DATA-001 bendir á að stór hluti ESB-gerða séu tæknilegar gerðir eins og landbúnaðarverðbreytingar sem «inflate the apparent legislative burden». Þetta styður röksemdarfærslu um að margar ESB-gerðir, einkum á landbúnaðarsviðinu, eigi ekki við öll aðildarríki. Hins vegar vantar beina heimild um aðferðafræði «innleiðingarblekkingarinnar» til að staðfesta nákvæmlega hvaða gerðir voru taldar með.
Samhengi sem vantar
Röksemdin er eðlisfræðilega trúverðug — ESB gefur árlega út fjölda gerða sem varða einstök aðildarríki, til dæmis landbúnaðarákvarðanir. Þó vantar frumheimild um hvernig þessar gerðir voru taldar í «innleiðingarblekkingunni» og hvort samanburðurinn við innleiðingu annarra ESB-ríkja sé réttmætur.
Að hluta staðfest Innleiðingarblekkingin vantalði hundruð, ef ekki þúsundir gerða sem innleiddar höfðu verið á annan hátt en í gegnum EES-samninginn. EES/ESB-löggjöf
vantaldi hundruð ef ekki þúsundir gerða sem innleiddar höfðu verið á annan hátt en í gegnum EES samninginn
Fullyrðing: Innleiðingarblekkingin vantalði hundruð, ef ekki þúsundir gerða sem innleiddar höfðu verið á annan hátt en í gegnum EES-samninginn.
Heimildir styðja að Ísland innleiðir ESB-löggjöf á fleiri leiðum en eingöngu í gegnum EES-samninginn. ETS-DATA-003 og ETS-LEGAL-001 staðfesta þátttöku í ETS-kerfinu í gegnum viðauka XX EES-samningsins, og ENERGY-LEGAL-001 sýnir sérstaka aðlögun orkumála. SOV-DATA-004 nefnir 3.000–5.000 viðbótargerðir sem lenda utan EES — sem bendir til þess að umfangið gæti verið umtalsvert. Fullyrðingin um «hundruð ef ekki þúsundir» gæti átt við en staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki nákvæma talningu á gerðum sem innleiddar voru utan hefðbundinnar EES-leiðar á umræddu tímabili.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin vísar til ákveðins skjals og þess hvernig talning gerða fór fram. Heimildir staðfesta almenna grunninn — ESB-löggjöf er innleidd á fleiri leiðum en einungis í gegnum sameiginlegu EES-nefndina — en tiltækar heimildir gefa ekki nákvæma tölu á þeim gerðum sem kunna að hafa verið vantaldar.
Að hluta staðfest Samkvæmt innleiðingarblekkingunni hafði Ísland innleitt um 6,5% af gerðum ESB. EES/ESB-löggjöf
Í innleiðingarblekkingunni, sem hefur nú verið dregin fram í umræðuna á ný, er talað um að Ísland hafi innleitt um 6,5% af slíkum gerðum
Fullyrðing: Samkvæmt innleiðingarblekkingunni hafði Ísland innleitt um 6,5% af gerðum ESB.
EEA-DATA-017 veitir næstu samanburðartölu: skýrsla utanríkisráðuneytisins frá 2018 (Gengið til góðs) sýndi 13,4% hlutfall (9.028 af 67.158 gerðum) á tímabilinu 1994–2016, með lægsta árlega hlutfallið 5,6% árið 2000. Talan 6,5% er ekki beinlínis staðfest í tiltækum heimildum, en hún er innan þess bils sem mælt hefur verið á einstökum árum. Hugsanlegt er að «innleiðingarblekkingin» frá 2004 hafi notað aðra aðferðafræði eða annað tímabil en skýrslan frá 2018, sem myndi skýra lægra hlutfallið.
Samhengi sem vantar
Frumheimildin (svar utanríkisráðuneytisins við fyrirspurn frá 2004) er ekki í staðreyndagrunni. Talan 6,5% gæti átt við annað tímabil eða aðra aðferðafræði en 13,4% talan í Gengið til góðs-skýrslunni. EEA-DATA-017 bendir á að árlegt hlutfall hafi verið allt frá 5,6% upp í 43,9% — þannig er 6,5% nálægt lágmarkinu.
Að hluta staðfest Ísland, utan ESB en í EES, hafði innleitt tæplega 86% af þeim gerðum sem Svíþjóð sem ESB-aðildarríki hafði innleitt. EES/ESB-löggjöf
Útfrá þeirri niðurstöðu mátti hinsvegar sjá að Ísland, utan Evrópusambandsins en í EES, hafði innleitt tæplega 86% af þeim gerðum sem Svíþjóð sem aðildarríki hafði innleitt.
Fullyrðing: Ísland, utan ESB en í EES, hafði innleitt tæplega 86% af þeim gerðum sem Svíþjóð sem ESB-aðildarríki hafði innleitt.
EEA-LEGAL-001 og EEA-DATA-010 staðfesta að Ísland innleiðir um 70–75% af löggjöf innri markaðar ESB og EEA-DATA-006 nefnir um 13.000 innleiddar gerðir. Ef Svíþjóð sem aðildarríki innleiðir svipaða prósentu af heildargerðum og Ísland innleiðir megnið af þeim sömu (auk gerða utan EES), þá er 86% hlutfallið hugsanlegt. Hins vegar er nákvæm tala — tæplega 86% — ekki staðfest í neinum tiltækum heimildum og byggir á samanburði úr óstaðfestum rannsóknum (Eiríkur Bergmann og Fredrik Sterzel).
Samhengi sem vantar
Talan 86% kemur úr samanburði tveggja rannsókna sem báðar vantar í staðreyndagrunn. Aðferðafræðin skiptir hér sköpum — ef bæði Ísland og Svíþjóð innleiða lágt hlutfall heildargerða ESB gæti hlutfallslegur samanburður gefið háa tölu, jafnvel þótt alger munur sé verulegur. Einnig ber að hafa í huga að tímabilið (líklega fram til 2009) er gamalt og staðan hefur breyst.
Að hluta staðfest Ísland innleiðir sem EES-ríki megnið af þeim gerðum sem snerta innri markað ESB. EES/ESB-löggjöf
Eftir stendur að Ísland innleiðir, sem EES ríki, megnið af þeim gerðum sem snerta innri markað Evrópusambandsins.
Fullyrðing: Ísland innleiðir sem EES-ríki megnið af þeim gerðum sem snerta innri markað ESB.
EES-samningurinn nær til um 75% af löggjöf innri markaðarins samkvæmt EEA-LEGAL-001 og EEA-DATA-006. Þetta er stór hluti en alls ekki allur regluverki ESB — EEA-DATA-017 sýnir að Ísland innleiddi aðeins 13,4% af heildarregluverki sambandsins á árunum 1994–2016. Stór málefnasvið eins og landbúnaður, sjávarútvegur, tollasamband, utanríkisstefna og réttarmál falla utan EES.
Samhengi sem vantar
Munurinn á 70–75% innri markaðarins og 13,4% heildarregluverksins er lykilatriði. Aðferðafræði skiptir máli: EEA-DATA-017 telur allar bindandi gerðir ESB (þar á meðal á sviðum utan EES) en EEA-LEGAL-001 mælir aðeins innleiðingu innan gildissviðs EES. Margar innleiddar gerðir eru tæknilegar og hafa takmarkaða stefnumótunarþýðingu.
Að hluta staðfest ESB sjálft telur að Ísland innleiði sem EES-ríki um 75–80% af gerðum ESB. EES/ESB-löggjöf
Evrópusambandið sjálft telur að þetta séu um 75-80% af þeim gerðum.
Fullyrðing: ESB sjálft telur að Ísland innleiði sem EES-ríki um 75–80% af gerðum ESB.
EEA-LEGAL-001 staðfestir um 70% innleiðingu innri markaðarlöggjafar og EEA-DATA-010 nefnir 70–75%. Tölurnar eru þó frá Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) og EFTA-skrifstofunni, ekki frá ESB sjálfu. Fullyrðingin er of há — 75–80% er yfir efri mörkum þess bils sem heimildir gefa til kynna (60–75%) og fullyrðingin eignar ESB sjálfu þessar tölur, en heimildir benda til EFTA-stofnana sem uppsprettu. Munurinn á 70% og 80% skiptir máli í umræðunni.
Samhengi sem vantar
Heimildin sem fullyrðingin vísar í — mat ESB sjálfs — er ekki staðfest. EEA-DATA-017 sýnir að þegar allar ESB-gerðir eru taldar (ekki aðeins innri markaðurinn) er hlutfallið einungis 13,4%. Tölurnar 70–75% eiga við um innri markaðinn en fullyrðingin notar «af gerðum ESB» sem er víðtækara. Fullyrðingin ofmetur bæði töluna og eignar hana röngum aðila.
Að hluta staðfest Ísland hefur á engu stigi máls haft aðild að gerð þeirra reglna sem það innleiðir sem EES-ríki. Fullveldi
við Íslendingar erum hinsvegar í þeirri stöðu að þurfa að taka upp reglur sem við höfum á engu stigi máls haft aðild að að búa til.
Fullyrðing: Ísland hefur á engu stigi máls haft aðild að gerð þeirra reglna sem það innleiðir sem EES-ríki.
TRADE-COMP-006 og EEA-LEGAL-002 staðfesta grunninn: EES-ríki hafa engan atkvæðisrétt í Ráðherraráði ESB né Evrópuþinginu. Fullyrðingin er þó of víðtæk þegar hún segir «á engu stigi máls». EEA-LEGAL-002 nefnir sérstaklega að EFTA-ríki taka þátt í «decision-shaping» í gegnum sérfræðinganefndir og samráð samkvæmt 99.–101. grein EES-samningsins. EEA-DATA-011 undirstrikar að þrátt fyrir lélegt ákvörðunarvald taka sérfræðingar Íslands þátt í hundruðum starfshópa ESB á undirbúningsstigi.
Samhengi sem vantar
Ísland á þátt í mótun reglna í gegnum sérfræðinganefndir og starfshópa ESB á undirbúningsstigi (decision-shaping), þótt það hafi engan formlegan atkvæðisrétt (decision-making). Orðalagið «á engu stigi máls» sleppur þessu blæbrigði. Noregur hefur auk þess beitt synjunarvaldi samkvæmt 102. grein EES-samningsins, sem sýnir að EES-ríki hafa ákveðna möguleika þótt Ísland hafi aldrei nýtt sér þann rétt.
Að hluta staðfest Norskur ríkisstjórnarskýrslur hafa komist að því að staða Noregs sem EES-ríkis, þar sem það tekur upp reglur sem það á ekki aðild að gerð, er óþægileg. EES/ESB-löggjöf
eins og ítrekað hefur komið fram t.d. í skýrslum norsku ríkisstjórnarinnar um EES, en Noregur er í sömu stöðu og Ísland hvað þetta varðar.
Fullyrðing: Norskur ríkisstjórnarskýrslur hafa komist að því að staða Noregs sem EES-ríkis, þar sem það tekur upp reglur sem það á ekki aðild að gerð, er óþægileg.
Heimildir styðja grunninn: EEA-LEGAL-002 staðfestir að EES/EFTA-ríki taka upp reglur án atkvæðisréttar, og EEA-DATA-021 vitnar í Jens Stoltenberg sem sagði að munurinn á því að vera innan og utan ESB væri meiri en margir Norðmenn héldu. Einnig sýnir EEA-DATA-011 að Noregur hefur beitt 102. grein EES-samningsins, sem bendir til þrýstings vegna innleiðingar. Hins vegar vantar beina tilvísun í norsk ríkisstjórnarskjöl, svo sem NOU-skýrslur, og fullyrðingin er víðtæk í orðalagi.
Samhengi sem vantar
Þekktasta norska skýrslan um þetta efni er NOU 2012:2 (Utenfor og innenfor) en hún er ekki í staðreyndagrunni. Orðið «óþægileg» er túlkun greinarhöfundar — norsk stjórnvöld hafa notað varkárari orðalag. Stoltenberg-tilvitnunin í EEA-DATA-021 er víða notuð en er gömul og endurspeglar ekki endilega núverandi stefnu.
Að hluta staðfest Noregur er í sömu stöðu og Ísland varðandi innleiðingu ESB-reglna án þátttöku í gerð þeirra. EES/ESB-löggjöf
Noregur er í sömu stöðu og Ísland hvað þetta varðar.
Fullyrðing: Noregur er í sömu stöðu og Ísland varðandi innleiðingu ESB-reglna án þátttöku í gerð þeirra.
Noregur og Ísland deila svipaðri stöðu sem EES/EFTA-ríki sem innleiða löggjöf innri markaðarins án atkvæðisréttar í ráðherraráði eða Evrópuþinginu, eins og EEA-LEGAL-002 staðfestir. Bæði ríkin taka þátt í sérfræðinefndum ESB á undirbúningsstigi en hafa ekki ákvörðunarvald. Þó eru verulegir munir á stöðu landanna: Noregur er með mun stærra efnahagskerfi byggt á jarðefnaeldsneyti (PREC-HIST-002) og stærri landbúnaðargeira í algildum tölum (AGRI-COMP-001). Fullyrðingin er of einföld — löndin eru í «sömu stöðu» hvað varðar formlegt EES-fyrirkomulag, en raunveruleg áhrif þess eru ólík vegna mismunandi efnahagslegra aðstæðna.
Samhengi sem vantar
Þrátt fyrir svipað formlegt fyrirkomulag er hagræn staða Noregs gjörólík — olíuauður (ríkissjóður á um 1.700 milljarða evra) veitir Noregi allt annað viðnám gegn ytri áföllum. EEA-DATA-024 bendir einnig á að flestar ESB-gerðir á Íslandi eru innleiddar með reglugerðum (framkvæmdavaldi) frekar en með löggjöf Alþingis, sem takmarkar þingeftirlit í framkvæmd. Munurinn á formlegri og raunverulegri stöðu er verulegur.