Stefán Már Stefánsson
EinstaklingurPrófessor
Prófessor — hlutlaus um ESB-aðild.
Yfirlit
Aðeins fullyrðingar sem aðilinn hefur fullyrt, verið vitnað í, eða umorðað eru taldar.
Fullyrðingar (15)
Að hluta staðfest Engin ríki hafa fengið varanlegar undanþágur frá sameiginlegri fiskveiðistefnu eða sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB. Umorðað Sjávarútvegur
Hann bendir á að engin ríki hafi fengið varanlegar undanþágur frá sameiginlegri fiskveiðistefnu eða sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB.
AGRI-LEGAL-004 staðfestir skýrt að ekkert aðildarríki hafi fengið varanlega undanþágu frá sameiginlegri landbúnaðarstefnu. Hvað sjávarútveg varðar, staðfesta heimildir einnig að engar formlegar undanþágur hafi verið veittar (EEA-LEGAL-012). Þó bera heimildir einnig vitni um viðvarandi sérkjör sem eru í reynd hálfvaranleg: Finnland og Svíþjóð hafa fengið viðbótarstuðning við norðlægan landbúnað sem hefur verið endurnýjaður stöðugt síðan 1995 (AGRI-LEGAL-004). Munurinn á «varanlegri undanþágu» og «viðbótarstuðningi sem endurnýjast óendanlega» er lagalega mikilvægur en virkni þeirra er svipuð.
Samhengi sem vantar
Finnskur og sænskur viðbótarstuðningur við norðlægan landbúnað er tæknilega ekki «undanþága» heldur viðbót, en hefur verið endurnýjaður stöðugt í yfir 30 ár og virkar sem varanleg sérlausn. Danmörk hefur formlegar undanþágur á öðrum sviðum (evra, innanríkismál), sem sýnir að varanleg frávik eru til — þótt ekkert slíkt sé á sviði fiskveiða eða landbúnaðar.
Að hluta staðfest Fiskveiðar og landbúnaður falla að mestu undir einkarétt lagasetningar ESB, sem aðeins er hægt að breyta með breytingu á sáttmálum sambandsins. Umorðað Sjávarútvegur
Þetta sé vegna þess að þessir málaflokkar falla að mestu undir einkarétt lagasetningar ESB, sem aðeins er hægt að breyta með breytingu á sáttmálum sambandsins.
SOV-LEGAL-030 útskýrir skiptingu valdheimilda ESB: verndun sjávarauðlinda innan sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar er einkaréttur ESB (3. grein TFEU). Landbúnaður er hins vegar sameiginleg valdheimild (4. grein TFEU), þar sem bæði ESB og aðildarríki geta sett lög — þótt ESB-löggjöf gangi framar. Fullyrðingin er rétt um sjávarútveg en rangt um landbúnað sem «einkarétt». Hvað varðar sáttmálabreytingu — einkaréttur ESB á sjávarútvegi er í sáttmálanum og þarf sáttmálabreytingu til að breyta, sem er rétt.
Samhengi sem vantar
Landbúnaður er sameiginleg valdheimild samkvæmt 4. grein TFEU, ekki einkaréttur eins og fullyrðingin segir. Verndun sjávarauðlinda er einkaréttur, en önnur svið sjávarútvegs geta verið sameiginleg valdheimild. Fullyrðingin einfaldar flóknari mynd valdaskiptingarinnar.
Að hluta staðfest Dæmi úr aðildarsamningum Finna, Svía og Austurríkis sýna að tímabundnar undanþágur renni út innan fárra ára. Umorðað Fordæmi
Dæmi úr aðildarsamningum Finna, Svía og Austurríkis sýni að slíkar undanþágur séu tímabundnar og renni út innan fárra ára.
Aðlögunartímabil eru sannarlega tímabundin samkvæmt heimildum (EEA-LEGAL-014). Hins vegar er niðurstaðan flóknari en fullyrðingin gefur til kynna. Finnland og Svíþjóð (1995) fengu heimild til viðbótarstuðnings við norðlænan landbúnað sem hefur verið endurnýjaður stöðugt í yfir 30 ár — þetta «rennur» ekki út í reynd (AGRI-LEGAL-004, AGRI-DATA-016). Pólland fékk 12 ára aðlögunartíma á landkaupum — sem er fjarri «fáum árum» (EEA-LEGAL-014). Austurríki fékk umferðartakmarkanir sem runnu út 2004 (EEA-LEGAL-023). Fullyrðingin er rétt um formleg aðlögunartímabil en vantar dæmi um hálfvaranleg sérkjör sem hafa ekki runnið út.
Samhengi sem vantar
Finnskur og sænskur landbúnaðarstuðningur hefur verið endurnýjaður stöðugt síðan 1995 og er í gildi til 2027, allt að 574,5 milljónum evra á ári. Þetta er í reynd varanlegt sérkjör þótt það sé formlega tímabundið. Pólskur 12 ára aðlögunartími á landkaupum bendir líka til þess að «fá ár» sé of þröng lýsing.
Að hluta staðfest Breytingar á reglum ESB til hagsbóta fyrir ný aðildarríki, eins og í tilviki Möltu í sjávarútvegi, geta síðar verið felldar niður eða breytt af sambandinu einhliða. Umorðað Sjávarútvegur
Stefán Már bendir jafnframt á að breytingar á reglum ESB til hagsbóta fyrir ný aðildarríki (t.d. Möltu í sjávarútvegi) verði hluti af ESB-rétti og geti síðar verið felldar niður eða breytt af sambandinu einhliða.
Grundvallarreglan er studd af heimildum: ESB-löggjöf er breytanleg af stofnunum sambandsins með hefðbundnu lagasetningarferli. EEA-LEGAL-021 og EEA-LEGAL-017 staðfesta að umsækjandi «tekur við regluverkinu eins og það er» — og þar með einnig þeirri áhættu að reglur breytist síðar. Varðandi Möltu sérstaklega — heimildir nefna yfirlýsingu um hlutleysi í aðildarsamningi Möltu (EEA-LEGAL-023, Declaration 3) en ekki sérstaka fiskveiðiskilmála. Fullyrðingin er rétt í meginatriðum — afleiddur ESB-réttur er breytanlegur einhliða af stofnunum ESB — en dæmið um Möltu og sjávarútveg er ekki staðfest.
Samhengi sem vantar
Ekkert í tiltækum heimildum nefnir sérstaka sjávarútvegsskilmála Möltu sem dæmi um breytanlegar aðildarreglur. Möltu-dæmið í EEA-LEGAL-023 varðar hlutleysisyfirlýsingu, ekki sjávarútveg. Sérkjör sem eru skráð í aðildarsamning (frumlegan ESB-rétt) krefjast sáttmálabreytingar til að fella niður — annað mál er afleidd löggjöf.
Að hluta staðfest Varanlegar undanþágur á sviði sjávarútvegs eða landbúnaðar eru í reynd útilokaðar nema með breytingu á grunnsáttmálum ESB — sem krefðist samþykkis allra aðildarríkja. Umorðað Sjávarútvegur
Stefán Már sýnir með lagalegum rökum að varanlegar undanþágur á þessum sviðum séu í reynd útilokaðar nema með breytingu á grunnsáttmálum ESB — sem væri fordæmalaust og krefðist samþykkis allra aðildarríkja.
Heimildir styðja vel meginregluna um að varanlegar undanþágur séu útilokaðar. EEA-LEGAL-012 staðfestir eftir-Lissabon regluna og AGRI-LEGAL-004 sýnir að ekkert ríki hafi fengið varanlega undanþágu frá landbúnaðarstefnunni. Hins vegar bendir EEA-LEGAL-023 á að nokkur ríki hafi náð varanlegum eða hálfvaranlegum sérkjörum í gegnum aðildarsamningsviðbætur — ekki eingöngu gegnum sáttmálabreytingar. Sumir fræðimenn halda fram að 49. grein TEU leyfi í raun hvaða samningsniðurstöðu sem er, án sáttmálabreytingar. Fullyrðingin gengur of langt með því að segja að aðildarsamningur geti ekki innihaldið varanlega skilmála nema gegnum sáttmálabreytingu — Danmörk fékk varanlegar undanþágur 1992 án eiginlegrar sáttmálabreytingar, gegnum Edinburgh-samkomulagið.
Samhengi sem vantar
EEA-LEGAL-023 sýnir að varanleg sérkjör hafa verið samin í aðildarsamningum og bókunum án eiginlegrar breytingar á grunnsáttmálum ESB. Edinburgh-samkomulagið 1992 (dönsku undanþágurnar) var pólitískt samkomulag, ekki sáttmálabreyting. Fullyrðingin um að «einungis sáttmálabreyting» geti veitt varanlegar undanþágur er of þröng túlkun á lagalegu rammanum.
Að hluta staðfest Þegar EES-samningurinn var lögfestur með lögum nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið var samhliða því tekin upp sérstök lögskýringarregla í 3. gr. laganna. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Þegar EES-samningurinn var lögfestur með lögum nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið var samhliða því tekin upp sérstök lögskýringarregla í 3. gr. laganna.
EEA-PARL-001 vísar óbeint til lögskýringarreglunnar þar sem rætt er um innleiðingu bókunar 35 og nýja forgangsreglu sem bætt er við lög nr. 2/1993. Þetta gefur til kynna að lög nr. 2/1993 séu til og tengjast EES-samningnum. Hins vegar staðfesta heimildir ekki sérstaklega að 3. gr. laganna hafi innihaldið lögskýringarreglu frá upphafi. Enginn beinn texti úr 3. gr. er í staðreyndagrunninum.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki texta laga nr. 2/1993 né lýsingu á inntaki 3. gr. laganna. Fullyrðingin er trúverðug í samhengi EES-umræðunnar en ekki hægt að sannreyna nákvæmlega án beins lagaheimilds.
Að hluta staðfest Íslenskir dómstólar hafa ítrekað beitt lögskýringarreglunni í 3. gr. laga nr. 2/1993, en í dómaframkvæmd hefur einnig komið fram að slíkri lögskýringu eru viss takmörk sett. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Dómstólar hafa ítrekað beitt þeirri reglu, en í dómaframkvæmd hefur einnig komið fram að slíkri lögskýringu eru viss takmörk sett.
EEA-PARL-001 nefnir dóm Hæstaréttar í máli 24/2023 (fæðingarorlofsdómurinn) sem staðfesti að bókun 35 hefði ekki verið rétt innleidd, sem gefur til kynna að dómstólar hafi fjallað um EES-lögskýringu og takmörk hennar. Þetta styður óbeint báða hluta fullyrðingarinnar — bæði beitingu og takmörk. Engar heimildir sýna þó tiltekna dóma þar sem dómstólar beita 3. gr. laga nr. 2/1993 ítrekað, né dóma sem skilgreina takmörkin nákvæmlega.
Samhengi sem vantar
Einn dómur (mál 24/2023) er nefndur í heimildum en ekki fjöldi annarra dóma. Til að staðfesta «ítrekað» þyrftu heimildir um fleiri dóma þar sem reglunni er beitt. Takmörk lögskýringarinnar eru ekki skilgreind í fyrirliggjandi heimildum.
Staðfest Samkvæmt bókun 35 við EES-samninginn skuldbinda EFTA-ríkin sig til að setja, ef þörf krefur, lagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi þegar kemur til áreksturs á milli EES-reglna og annarra settra laga. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Vegna tilvika þar sem getur komið til árekstra á milli EES-reglna sem komnar eru til framkvæmdar og annarra settra laga, skuldbinda EFTA-ríkin sig til að setja, ef þörf krefur, lagaákvæði þess efnis að EES-reglur gildi í þeim tilvikum.
EEA-PARL-001 staðfestir kjarna fullyrðingarinnar: frumvarp utanríkisráðherra um innleiðingu bókunar 35 fjallar einmitt um forgangsreglu þar sem rétt innleiddar EES-skuldbindingar gangi framar ósamrýmanlegum innlendum lögum. Bókunin kveður á um þessa skyldu EFTA-ríkjanna. SOV-LEGAL-029 útskýrir aðgreiningu milli EES-fyrirkomulags og ESB-réttar — í EES-kerfinu er ekki formleg yfirráðaregla heldur skuldbinding til innleiðingar. Fullyrðingin er bein umorðun á efni bókunar 35.
Samhengi sem vantar
Bókunin kveður á um forgangsreglu en varðveitir formlegt löggjafarvald Alþingis — Alþingi getur meðvitað löggjafað gegn EES-reglum ef það kýs. Þessi fyrirvari er lykilþáttur í umræðunni en kemur ekki fram í fullyrðingunni.
Staðfest Bókun 35 við EES-samninginn miðar að því að ná einsleitni laga á Evrópska efnahagssvæðinu án þess að samningsaðilar þurfi að framselja löggjafarvald til stofnana Evrópska efnahagssvæðisins. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Þar eð með samningi þessum er stefnt að einsleitu Evrópsku efnahagssvæði sem byggist á sameiginlegum reglum, án þess að samningsaðila sé gert að framselja löggjafarvald til stofnana Evrópska efnahagssvæðisins
EEA-PARL-001 staðfestir að bókun 35 við EES-samninginn felur í sér takmarkaða forgangsreglu þar sem EES-skuldbindingar víkja aðeins til hliðar andstæðum lögum, án þess að löggjafarvald sé framselt til EES-stofnana. Utanríkisráðherra lýsti þessu sem verndun réttinda einstaklinga og fyrirtækja «án fullveldisframhanda». Frumvarpið sem lagt var fram í september 2025 fylgir norska fyrirmyndinni og tryggir að Alþingi haldi fullu valdi til að setja lög sem ganga gegn EES-reglum ef það kýs sérstaklega að gera svo. TRADE-COMP-006 styður einnig þessa mynd og lýsir tvísúlukerfi EES sem varðveitir fullveldi EFTA-ríkja.
Samhengi sem vantar
Frumvarpið vakti deilur — andstæðingar töldu innleiðingu bókunar 35 fela í sér smáhygli fullveldisframsal. Hæstiréttur staðfesti í dómi 24/2023 að bókunin hefði ekki verið innleidd í íslenskan rétt til þessa, sem sýnir bil milli markmiðs bókunarinnar og framkvæmdarinnar.
Að hluta staðfest Bókun 35 gildir ekki um stjórnskipunarlög ríkisins og hefur þannig ekki áhrif á stöðu innleiddra EES-reglna samkvæmt íslenskri stjórnarskrá. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Nú er það svo að bókun 35 gildir ekki um stjórnskipunarlög ríkisins og er það m.a. staðfest í greinargerð þeirri sem fylgir framlögðu frumvarpi. Bókun 35 hefur þannig ekki áhrif á stöðu innleiddra EES-reglna samkvæmt íslenskri stjórnarskrá.
EEA-PARL-001 staðfestir að frumvarpið varðveitir löggjafarvald Alþingis og er takmarkað við almenn lög — ekki stjórnarskrárákvæði. SOV-LEGAL-029 útskýrir muninn á EES og ESB: í ESB-rétti gengur ESB-réttur framar jafnvel stjórnarskrárákvæðum (Costa v ENEL), en EES-réttur hefur ekki slíkt formlegt yfirráð. Þetta styður þá fullyrðingu að bókun 35 snúi ekki að stjórnarskrá. Hins vegar staðfesta heimildir ekki beinlínis að «bókun 35 gildir ekki um stjórnskipunarlög» — þetta er lagaleg túlkun sem ekki er staðfest með beinum texta úr bókuninni sjálfri.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki texta bókunar 35 sjálfrar né greinargerð frumvarpsins. Fullyrðingin byggir á túlkun sem kemur fram í greinargerð en er ekki staðfest með beinu heimildaefni í grunninum. Fræðimenn eru ekki sammála um hve langt EES-skuldbindingar ná gagnvart stjórnarskrá — SOV-LEGAL-027 bendir á fræðilega umræðu um hvort EES-samningurinn sjálfur feli í sér fullveldisframsal.
Að hluta staðfest Skuldbindingin samkvæmt bókun 35 raskar ekki rétthæð stjórnarskrárákvæða að neinu leyti. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Með öðrum orðum raskar skuldbindingin samkvæmt bókuninni ekki rétthæð stjórnarskrárákvæða að neinu leyti.
SOV-LEGAL-029 staðfestir að EES-réttur hefur ekki formlegt yfirráð yfir innlendum lögum ólíkt ESB-rétti — EFTA-dómstóllinn gefur ráðgefandi álit en dómar hans eru ekki bindandi. Þetta styður að bókun 35 raski ekki formlega rétthæð stjórnarskrárinnar. EEA-PARL-001 sýnir einnig að frumvarpið varðveitir löggjafarvald Alþingis. Hins vegar benda heimildir á fræðilega umræðu um hvort EES-samningurinn feli í raun í sér «raunhæft fullveldisframsal» — SOV-LEGAL-027 greinir frá ágreiningi fræðimanna um þetta efni.
Samhengi sem vantar
Orðalagið «að neinu leyti» er afdráttarlaust og fræðilega umdeilt. SOV-LEGAL-027 bendir á að sumir fræðimenn telja EES-samninginn sjálfan fela í sér raunverulegt fullveldisframsal jafnvel þótt formlega sé því mótmælt. Fullyrðingin er lagaleg túlkun sem ekki er samhljóða meðal stjórnskipunarfræðinga.
Staðfest Við gerð EES-samningsins kom ekki til greina að veita EES-reglum forgang með líkum hætti og reglur ESB njóta innan Evrópusambandsins. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Því til viðbótar má minna á að ekki kom til greina að veita EES-reglum forgang við gerð samningsins með líkum hætti og innan ESB og er fyrri hluti bókunar 35 staðfesting þess.
SOV-LEGAL-029 staðfestir greinilega að yfirráðaregla ESB-réttar (Costa v ENEL) gildir ekki í EES-kerfinu — EES-réttur hefur ekki formlegt yfirráð yfir innlendum lögum og EFTA-dómstóllinn gefur ráðgefandi álit frekar en bindandi úrskurði. EEA-LEGAL-002 og EEA-DATA-010 styrkja þetta: EES-samningurinn var hannaður með tveggja stoða kerfi sérstaklega til að varðveita fullveldi EFTA-ríkjanna. Þessi grundvallaraðgreining á milli ESB-yfirráða og EES-fyrirkomulags er vel staðfest í heimildum.
Samhengi sem vantar
Þrátt fyrir formlegan mun bendir EEA-DATA-011 á að Ísland innleiði í reynd allar EES-reglur án neitkunar og hafi aldrei nýtt synjunarréttinn. Sumir fræðimenn telja muninn á formlegri og raunverulegri sjálfstæðu löggjöf minni en hann virðist á blaði.
Að hluta staðfest Það er álitamál hvort löggjafinn geti eftir gildandi stjórnarskrá búið til «ofurlög» sem gangi framar öllum öðrum lögum á víðtæku sviði og sett þau almennu lög stalli ofar en öll önnur almenn lög, á milli almennra laga og stjórnarskrár. Fullyrt Fullveldi
Í þessari stöðu er í fyrsta lagi álitamál hvort löggjafinn geti eftir gildandi stjórnarskrá búið til "ofurlög" sem gangi fyrir öllum öðrum lögum á víðtæku sviði, jafnt eldri sem yngri og án nokkurs tillits til almennra reglna um skýringu réttarheimilda, og sett þau almennu lög stalli ofar en öll önnur almenn lög, í einhverju tómarúmi á milli almennra laga og stjórnarskrár.
SOV-LEGAL-029 staðfestir að yfirráðaregla ESB-réttar (Costa v ENEL) gildir ekki í EES-kerfinu og EES-réttur hefur ekki formlegt yfirráð yfir innlendum lögum. SOV-LEGAL-012 og SOV-LEGAL-027 sýna að íslensk stjórnarskrá inniheldur ekkert ákvæði um framsal löggjafarvalds til alþjóðastofnana og 2. gr. felur Alþingi og forseta löggjafarvaldið. Þetta styður að stjórnskipulegt álitamál sé til staðar. Fullyrðingin er lagaleg skoðun sem rökstudd er af heimildaefni um takmarkanir 2. gr. stjórnarskrárinnar, en enginn dómstóll hefur úrskurðað beint um þetta.
Samhengi sem vantar
Fræðimenn eru ekki sammála um hvort forgangsreglan myndi jafngilda «ofurlögum» — sumir telja hana eðlilega framkvæmd EES-skuldbindinga innan stjórnarskrárrammans. Heimildir staðfesta að spurningin er óleyst hjá dómstólum. Samanburður við önnur EES-ríki (Noregur hefur sambærilega forgangsreglu) gæti veitt samhengi sem vantar.
Að hluta staðfest Það er álitamál hvort EES-regla sem ryður burt ósamrýmanlegu ákvæði íslenskrar löggjafar á víðtæku sviði standist íslenskar stjórnskipunarreglur, þar sem fyrirsjáanleiki er oft ekki mikinn. Fullyrt Fullveldi
Í öðru lagi er álitamál hvort EESregla sem ryður burt ósamrýmanlegu ákvæði íslenskrar löggjafar á víðtæku sviði, þar sem fyrirsjáanleiki er oft ekki mikinn, standist íslenskar stjórnskipunarreglur.
SOV-LEGAL-029 staðfestir grundvallarmuninn á EES og ESB hvað varðar yfirráð laga — EES-réttur hefur ekki formlegt yfirráð, sem gerir víðtæka forgangsreglu stjórnskipulega umdeilanlega. SOV-DATA-004 bendir á að EES nær yfir um 13.000 lagagerðir og EEA-DATA-007 sýnir innleiðingarskort. Þetta styður áhyggjuna um fyrirsjáanleika. Fullyrðingin er lagalegt álitamál — ekki staðhæfing — og heimildir styðja að slíkar álitamálaspurningar séu réttmætar innan stjórnskipunarfræðinnar.
Samhengi sem vantar
Norska forgangsreglan (EES-lög § 2) hefur verið í gildi frá 1992 án þess að hafa verið talin brjóta í bága við norsku stjórnarskrána. Þetta fordæmi vantar í umræðuna og gæti veikt rökin um að sambærileg regla á Íslandi stangist á við stjórnarskrá. Þó eru stjórnarskrárhefðir Íslands og Noregs ólíkar.
Að hluta staðfest Veiting lögum sem stafa frá erlendu réttarkerfi forgangs í umtalsverðum mæli með lagareglum gæti falið í sér framsal löggjafarvalds sem væri andstætt fyrirmælum 2. gr. stjórnarskrárinnar. Fullyrt Fullveldi
Ef veita á lögum sem stafa frá erlendu réttarkerfi forgang í umtalsverðum mæli með lagareglum kynni slíkt að fela í sér framsal löggjafarvalds sem væri andstætt fyrirmælum 2. gr. stjórnarskrárinnar.
SOV-LEGAL-027 og SOV-LEGAL-012 staðfesta að 2. gr. stjórnarskrárinnar felur löggjafarvald í hendur Alþingis og forseta og inniheldur enga heimild til framsals til alþjóðastofnana. SOV-LEGAL-029 útskýrir að ESB-aðild myndi formlega undirskipa löggjafarvald Alþingis ESB-rétti á sviðum ESB-valds — og sama rök gætu átt við um víðtæka forgangsreglu fyrir EES-reglur. Ríkur stuðningur er fyrir rökunum sem fullyrðingin byggir á, en fræðimenn greinir á um hvort forgangsreglan sé «framsal» eða eðlileg framkvæmd þjóðréttarskuldbindinga.
Samhengi sem vantar
Sumir fræðimenn telja að EES-samningurinn feli þegar í sér raunverulegt fullveldisframsal og forgangsregla myndi eingöngu lögfesta það sem nú þegar á sér stað í framkvæmd. Frumvarpið (EEA-PARL-001) varðveitir beinlínis rétt Alþingis til að löggjafa gegn EES-reglum ef það kýs meðvitað, sem dregur úr styrk «framsalsrökanna». Dómstólar hafa ekki úrskurðað um þetta.