Bergþór Ólason
StjórnmálafólkÞingmaður (Miðflokkurinn)
Þingmaður (Miðflokkurinn) — andvíg/ur ESB-aðild.
Þingvirkni um ESB-mál
Ræður á Alþingi um ESB- og Evrópumál.
Sjá þingræður →Yfirlit
Aðeins fullyrðingar sem aðilinn hefur fullyrt, verið vitnað í, eða umorðað eru taldar.
Fullyrðingar (16)
Að hluta staðfest Viðreisn hafi verið stofnuð í þeim tilgangi að koma Íslandi í ESB. Fullyrt Flokkastefnur
tilgangur alls bramboltsins frá stofnun Viðreisnar nú innan seilingar – að koma Íslandi í Evrópusambandið
PARTY-DATA-017 staðfestir að ESB-aðild hafi verið kjarnaatriði í stefnuskrá Viðreisnar frá upphafi og stofnyfirlýsing flokksins kallar beint eftir aðildarviðræðum. Þó var flokkurinn ekki stofnaður eingöngu í þeim tilgangi — hann varð til vegna óánægju með efnahagsstefnu Sjálfstæðisflokksins eftir hrunið og nær einnig til fjármálahemils, frjálshyggju og stjórnarskrárbreytinga. ESB-aðild var eitt af lykilverkefnum, ekki eina tilganginn.
Samhengi sem vantar
Stofnendur Viðreisnar höfðu margvíslega hvata — flokkurinn spratt úr Sjálfstæðisflokknum vegna pólitísks ágreinings sem náði lengra en ESB-spurningin (PARTY-DATA-017). Orðalagið «í þeim tilgangi» gefur til kynna einn tilgang; réttara er að ESB-aðild var eitt af helstu stofnmarkmiðum.
ESB-pakkinn er galopinn Vísir
Að hluta staðfest RÚV greindi frá því síðastliðinn föstudag að engar varanlegar undanþágur séu í boði við ESB-aðild. Umorðað EES/ESB-löggjöf
Ríkisútvarpið sagði frá því síðastliðinn föstudag að „engar varanlegar undanþágur séu í boði“
EEA-LEGAL-012 staðfestir meginregluna: frá Lissabon-sáttmálanum (2009) hafa nýju aðildarríkin ekki getað samið um varanlegar undanþágur, og aðild Króatíu (2013) staðfesti þetta. Þó er fullyrðingin of afdráttarlaus. Samkvæmt AGRI-LEGAL-004 fengu Finnar og Svíar heimildir til viðbótarstuðnings við landbúnað á norðurslóðum (142. grein) sem hafa verið viðhaldið í áratugi — þetta er ekki formlega «undanþága» en virkar sem sérlausn. EEA-LEGAL-014 dregur einnig fram muninn á aðlögunartímabilum og undanþágum, og bendir á að langir aðlögunarsamningar geti í reynd líkst undanþágum.
Samhengi sem vantar
Formlega eru engar «varanlegar undanþágur» í boði, en raunin er flóknari. Finnska/sænska landbúnaðarstuðningurinn (142. grein) er dæmi um langvarandi sérlausnir sem ganga nálægt undanþágum. Sumir lagafræðingar benda á að 49. grein sáttmálans leyfi tæknilega hvaða samningsniðurstöðu sem er. Auk þess er óljóst hvaða umfjöllun RÚV var vísað til — heimildir staðfesta almenna reglu en ekki tilvísunina í RÚV-frétt.
ESB-pakkinn er galopinn Vísir
Þarfnast samhengis Aðildarkjör ESB séu þegar þekkt og aðgengileg almenningi — ekkert sé óvænt við þann samning sem Íslandi bíðst. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Það er nefnilega ekkert óvænt við það hvaða samning Íslandi bíðst að loknum aðlögunarviðræðum við ESB. Það liggur fyrir og allir geta kynnt sér það.
Þótt almennur rammi ESB-aðildar sé vel þekktur og aðgengilegur — TRADE-DATA-002, SOV-LEGAL-014 og SOV-LEGAL-012 lýsa grunndrættum aðildarinnar — er fullyrðingin um að „ekkert sé óvænt" við sérstök aðildarkjör Íslands villandi. SOV-LEGAL-006 segir beinlínis að „hvort Ísland gæti samið um sambærilegar undanþágur í aðildarviðræðum er pólitísk spurning með enga tryggða niðurstöðu." EEA-DATA-009 bendir á að umdeildustu kaflarnir (sjávarútvegur, landbúnaður, frjálst flæði fjármagns) voru óleystir þegar viðræðum var frestað 2013 og afstaða ESB kann að hafa hert síðan þá.
Samhengi sem vantar
Almenna regluverkið er þekkt en sérstök aðildarkjör Íslands — einkum varðandi sjávarútveg (kafli 13), landbúnað (kafli 11) og evruna — yrðu háð viðræðum sem hafa ekki enn átt sér stað. EEA-DATA-009 bendir á að framvinda viðræðna fyrir 2013 gildi ekki endilega og suma kafla gæti þurft að hefja að nýju vegna breytinga á löggjöf ESB. Fullyrðingin blandar saman þekkingu á ESB-rammanum og þekkingu á sérstökum aðildarsamningi Íslands, sem er ekki enn til.
ESB-pakkinn er galopinn Vísir
Staðfest Danir fengu undanþágu frá evrunni við aðild að ESB. Fullyrt Fordæmi
Dæmin eru kunnug: Danir fengu undanþágu frá evrunni, Írar sérstöðu á tilteknum sviðum og Álandseyjar takmarkanir á fasteignakaupum útlendinga.
Heimildir staðfesta þetta ótvírætt. Samkvæmt SOV-LEGAL-010 og PREC-HIST-010 tryggði Danmörk sér fjórar undanþágur frá Maastricht-sáttmálanum árið 1992, þar á meðal undanþágu frá evrunni, í kjölfar Edinborgar-samkomulagsins. Þessar undanþágur eru enn í gildi — Danir kusu að afnema varnarundanþáguna 2022 en evruundanþágan var fjarlægð þegar Danir tóku upp evruna 2025 samkvæmt EEA-LEGAL-012.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin nefnir ekki að undanþágur Dana voru veittar við sérstakar aðstæður (höfnun Maastricht-sáttmálans í þjóðaratkvæðagreiðslu 1992) og að ESB hefur síðan verið tregara til að veita nýjum aðildarríkjum sambærilegar undanþágur, einkum eftir stækkunina 2004 (EEA-LEGAL-012).
Minnkandi svigrúm sérlausna í stækkunarferli ESB Miðflokkurinn
Staðfest Írar fengu sérstöðu á tilteknum sviðum við aðild að ESB. Fullyrt Fordæmi
Dæmin eru kunnug: Danir fengu undanþágu frá evrunni, Írar sérstöðu á tilteknum sviðum og Álandseyjar takmarkanir á fasteignakaupum útlendinga.
EEA-LEGAL-012 staðfestir beint að Írland hafi fengið varanlega undanþágu (opt-out) frá tilteknum sviðum réttar- og innanríkismála við ESB-aðild sína. Heimildin nefnir þetta sem dæmi um sögulegar sérstöður sem hafa verið veittar og eru taldar óendurtekjanlegar. SOV-LEGAL-014 vísar jafnframt til þess að Írland sýni að hernaðarhlutleysi samrýmist ESB-aðild, sem er önnur birtingarmynd sérstöðu. Fullyrðingin er studd að meginstefnu.
Samhengi sem vantar
Heimildir tilgreina ekki öll sviðin þar sem Írar fengu sérstöðu — einungis réttar- og innanríkismál og hernaðarhlutleysi eru nefnd. Einnig ber að hafa í huga að EEA-LEGAL-012 undirstrikar að slíkar undanþágur eru taldar óendurtekjanlegar fyrir ný aðildarríki eftir Lissabon-samninginn.
Minnkandi svigrúm sérlausna í stækkunarferli ESB Miðflokkurinn
Að hluta staðfest Árið 2004 gengu tíu ríki í mið- og austur-Evrópu í ESB — stærsta stækkun í sögu sambandsins. Fullyrt Fordæmi
Þegar tíu ríki í mið- og austur-Evrópu gengu í sambandið – stærsta stækkun í sögu þess – tóku stjórnvöld í Brussel meðvitaða ákvörðun um að herða ferlið.
AGRI-DATA-020 staðfestir að tíu ríki gengu í ESB árið 2004 (EU-10) og EEA-LEGAL-012 vísar til þessarar stækkunar sem fordæmis. Fullyrðingin segir hins vegar að öll tíu ríkin hafi verið í mið- og austur-Evrópu, en tveir aðildarríkjanna — Kýpur og Malta — eru Miðjarðarhafsríki, ekki ríki í mið- og austur-Evrópu. Stækkun 2004 var án efa sú stærsta í sögu ESB, en landfræðileg afmörkun fullyrðingarinnar er ónákvæm.
Samhengi sem vantar
Átta ríkjanna voru í mið- og austur-Evrópu (Pólland, Tékkland, Ungverjaland, Slóvakía, Slóvenía, Eistland, Lettland og Litháen) en tvö til viðbótar — Kýpur og Malta — eru ekki í þeim heimshluta. Þessi greinarmunur skiptir máli þegar fullyrðingin er notuð til að undirstrika stækkun sambandsins í austri.
Minnkandi svigrúm sérlausna í stækkunarferli ESB Miðflokkurinn
Staðfest Í kjölfar stækkunarinnar 2004 festist í sessi ný meginregla í ESB-stækkunarferli: umsóknarríki taka regluverkið upp í heild sinni og varanlegar undanþágur eru ekki lengur hluti af aðlögunarferlinu. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
En í aðdraganda stækkunarinnar 2004 festist í sessi ný meginregla: umsóknarríki taka regluverkið upp í heild sinni. Varanlegar undanþágur voru þar með ekki lengur hluti af aðlögunarferlinu.
EEA-LEGAL-012 staðfestir að frá Lissabon-sáttmálanum (2009) geta ný aðildarríki ekki samið um varanlegar undanþágur. Aðild Króatíu 2013 staðfesti þessa meginreglu — engar varanlegar undanþágur voru veittar. Stefan Füle, fyrrverandi framkvæmdastjóri ESB um stækkun, ítrekaði margsinnis að regluverkið yrði tekið upp í heild. EEA-LEGAL-017 og AGRI-LEGAL-004 styðja einnig þessa niðurstöðu.
Samhengi sem vantar
Þó meginreglan sé skýr, hafa sumir lögfræðingar bent á að 49. grein sáttmálans um Evrópusambandið leyfir tæknilega hvaða samningsniðurstöðu sem er. Auk þess geta löng aðlögunartímabil í reynd virkað svipað og undanþágur (EEA-LEGAL-021).
Minnkandi svigrúm sérlausna í stækkunarferli ESB Miðflokkurinn
Staðfest Í stað varanlegra undanþágna komu svonefnd aðlögunartímabil — tímabundin úrræði sem veita nýjum ríkjum nokkur ár til að innleiða reglur. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Í staðinn komu svonefnd aðlögunartímabil – tímabundin úrræði sem veita nýjum ríkjum nokkur ár til að innleiða reglur sem þau eru ekki tilbúin að taka upp samstundis, eða ráða ekki við að gera það.
EEA-LEGAL-014 skilgreinir aðlögunartímabil (transition periods) sem tímabundnar undanþágur, venjulega 3–12 ár, sem leyfa nýjum aðildarríkjum að innleiða regluverkið smám saman. Dæmi eru m.a. 7–12 ára aðlögun á kaupum erlendra aðila á landbúnaðarlandi í Póllandi og öðrum 2004-ríkjum. Samkvæmt EEA-LEGAL-021 eru aðlögunartímabil, tæknilegar breytingar og fjárhagsleg fyrirkomulag þau einu atriði sem hægt er að semja um.
Samhengi sem vantar
Munurinn á löngum aðlögunartímabilum og undanþágum getur verið óljós í reynd. Sum aðlögunartímabil hafa verið framlengd, eins og takmarkanir Króatíu á fasteignakaupum (EEA-LEGAL-014). Lagaleg skylda til fullrar innleiðingar helst þó ávallt.
Minnkandi svigrúm sérlausna í stækkunarferli ESB Miðflokkurinn
Staðfest Regluverkið (acquis communautaire) er brotið niður í 35 samningskafla sem eru opnaðir og lokað eftir að umsóknarríki uppfyllir fyrirfram skilgreind skilyrði. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Regluverkið er brotið niður í 35 samningskafla sem eru opnaðir og svo lokað eftir að umsóknarríki uppfyllir fyrirfram skilgreind skilyrði.
EEA-LEGAL-011 staðfestir að regluverkið er skipulagt í 35 samningskafla vegna aðildarviðræðna, frá frjálsu vöruflæði (kafli 1) til «önnur mál» (kafli 35). Kaflarnir voru útvíkkaðir úr 31 í 35 fyrir aðild Króatíu 2013. EEA-LEGAL-013 lýsir ferlinu: opnunarskilyrði eru sett, kaflar opnaðir, og lokunarskilyrði þarf að uppfylla áður en kafla er lokað til bráðabirgða.
Samhengi sem vantar
Árið 2020 endurskipulagði Framkvæmdastjórn ESB kaflana í sex þemaklasa samkvæmt endurskoðaðri stækkunaraðferðafræði (EEA-LEGAL-019). Kaflarnir eru enn 35 en opnast nú í klösum. Óljóst er hvort þessi nýja aðferðafræði gildi um Ísland ef viðræður hefjast á ný.
Minnkandi svigrúm sérlausna í stækkunarferli ESB Miðflokkurinn
Staðfest Ísland hóf aðildarviðræður við ESB árið 2010. Fullyrt Fullveldi
Þegar Ísland hóf aðildarviðræður árið 2010 var þetta verklag þegar til staðar.
PREC-HIST-004 og EEA-DATA-009 staðfesta báðar að Ísland hóf aðildarviðræður í júlí 2010, undir forystu jafnaðarmannaríkisstjórnar. Umsóknin sjálf var lögð fram 16. júlí 2009 í kjölfar fjármálahrunsins. Viðræðurnar stóðu til 2013 þegar nýkosin miðju-hægri ríkisstjórn fraus þær.
Minnkandi svigrúm sérlausna í stækkunarferli ESB Miðflokkurinn
Staðfest Stækkunarferli ESB eftir 2004 snýst um aðlögun að regluverki, ekki um að semja um reglurnar sjálfar, og engar varanlegar undanþágur eru í boði. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Eftir 2004 snýst það ekki um að semja um reglurnar sjálfar – heldur að aðlagast þeim. Engar varanlegar undanþágur.
Þrjár aðskildar heimildir staðfesta þessa fullyrðingu. EEA-LEGAL-017 lýsir því að aðildarviðræður snúist um «skilyrði og tímaáætlun» en ekki efni reglnanna. EEA-LEGAL-012 staðfestir að frá Lissabon-sáttmálanum hafa ný ríki ekki getað samið um varanlegar undanþágur. Aðild Króatíu 2013 staðfesti þessa reglu í reynd — engar varanlegar undanþágur voru veittar (AGRI-LEGAL-004).
Samhengi sem vantar
Formlega afstaðan um «engar undanþágur» er skýr, en sveigjanleiki í aðlögunartímabilum getur skipt verulegu máli — til dæmis 12 ára frestun Póllands á fasteignakaupum. Sumir fræðimenn telja að nógu löng aðlögunartímabil virki í reynd eins og undanþágur (EEA-LEGAL-021).
Minnkandi svigrúm sérlausna í stækkunarferli ESB Miðflokkurinn
Staðfest Fram að stækkuninni 2004 gátu einstök ríki stundum fengið varanlegar undanþágur frá tilteknum þáttum acquis communautaire. Fullyrt Fordæmi
Fram að því höfðu einstök ríki stundum fengið varanlegar undanþágur frá tilteknum þáttum hins svonefnda acquis communautaire, heildarregluverks sambandsins.
EEA-LEGAL-012 staðfestir að varanlegar undanþágur Dana (evra, varnarmál), Íra (Schengen, refsimál) og Pólverja/Breta (Mannréttindasáttmáll ESB) voru veittar við sérstakar sögulegar aðstæður sem teljast óendurtakanlegar. SOV-LEGAL-006 nefnir sömu undanþágur Dana og Íra. Þessar undanþágur voru veittar fyrir stækkunina 2004 eða á grundvelli sáttmála sem gerðir voru fyrir hana.
Samhengi sem vantar
Varanlegar undanþágur voru undantekningar fremur en regla, jafnvel fyrir 2004. Þær voru tryggðar við sérstakar pólitískar aðstæður, eins og höfnun sáttmála í þjóðaratkvæðagreiðslum. Aðild Króatíu 2013 staðfesti endanlega að tímabil varanlegra undanþágna var á enda (EEA-LEGAL-014).
Minnkandi svigrúm sérlausna í stækkunarferli ESB Miðflokkurinn
Staðfest Ríkisstjórnin setti ekki þingsályktun um ESB í samráðsgátt stjórnvalda. Fullyrt Fullveldi
eftir að hafa sleppt því að setja þingsályktun um ESB í samráðsgátt stjórnvalda
SOV-PARL-005 staðfestir að stjórnarandstaðan hafi gagnrýnt að ekkert formlegt samráð hafi farið fram áður en þingsályktunartillagan var lögð fram, þrátt fyrir reglur um samráð stjórnvalda. Ríkisstjórnin hefði mátt þvi fram að þjóðaratkvæðagreiðslan sjálf væri víðtækara form samráðs en samráðsgáttin. Þó er staðreyndin sú að málið fór ekki í gegnum formlega samráðsgátt.
Samhengi sem vantar
Ríkisstjórnin hefur rökstut að þjóðaratkvæðagreiðslan sjálf sé umfangsmiðmeira samráð en formlega gáttin. Hvort samráðsgáttin sé lögskylda við þingsályktunartillögur er ekki úvítvegis — reglurnar gilda að meginstefnu um lagafrumvörp og reglugerðir.
„Skjólið" í ESB Miðflokkurinn
Að hluta staðfest Ríkisstjórnin sleppt því að ræða og kynna þingsályktunina um ESB fyrir utanríkismálanefnd, sem er lögbundit skylda. Fullyrt Fullveldi
sleppt því að ræða og kynna málið fyrir utanríkismálanefnd, lögbundið sem það er
SOV-PARL-005 staðfestir að utanríkisráðherra mætti ekki á fund utanríkismálanefndar til að ræða málið áður en þingsályktunartillagan var lögð fram. SOV-LEGAL-019 lýsir 24. gr. þingskapa sem kveður á um að ríkisstjórn beri ávallt að leggja «meiri háttar utanríkismál» fyrir nefndina. Þó er það ágreiningurá hvort þingsályktunartillaga teljist «utanríkismál» í skilningi greinarinnar — ríkisstjórnin hefur haldið því fram að þetta sé þingmannaákvörðun, ekki stjórnaraðgerð. Lögfræðingar eru ósammála um túlkunina samkvæmt SOV-LEGAL-028.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin segir að þetta sé «lögbundið» en lögfræðilega ágreiningurinn er raunverulegur: 24. gr. þingskapa talar um «meiri háttar utanríkismál» en skilgreinir ekki hvort þingsályktunartillaga falli þar undir. Ríkisstjórnin telur að greinin eigi ekki við hér. Þetta er íóleyst lögfræðilegt ágreiningsmál, ekki aðeins pólitískt.
„Skjólið" í ESB Miðflokkurinn
Staðfest Þingsályktun um ESB-viðræður var ekki nefnd í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Fullyrt Fullveldi
sleppt því að nefna málið í þingmálaskrá
Bergþór Ólason staðfesti þetta beint í þingræðu 9. mars 2026: «Þetta er ekki í þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar.» SOV-PARL-005 styrkir þetta óbeint með lýsingu á andmælum stjórnarandstöðu við ferli málsins, þar á meðal að ríkisstjórnin hafi hækkað á málinu í gegnum þinglega meðferð. Engar heimildir stangast á við þessa fullyrðingu.
Samhengi sem vantar
Þingmálaskrá er áætlunarskjál sem ríkisstjórn leggur fram í upphafi þings, en hún er ekki tæmandi — ríkisstjórn getur lagt fram mál sem koma ekki á skránni. Málið var hluti af stjórnarsáttmálanum frá desember 2024 þótt það hafi ekki verið skráð á þingmálaskrá.
„Skjólið" í ESB Miðflokkurinn
Að hluta staðfest Ísland hefur í 30 ár nýtt kosti EES-samningsins í stað þess að sækja um ESB-aðild. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
eftir að hafa í 30 ár horft til þess að nýta kostina í gegnum aðildina að EES samningnum
EES-samningurinn tók gildi 1. janúar 1994, svo Ísland hefur í raun nýtt hans í rúmlega 32 ár — tímatalan er í stoðu. EEA-DATA-011 staðfestir umfangsmikla aðild Íslands að innri markaðnum gegnum EES. Hins vegar er fullyrðingin villandi að því leyti að Ísland sótti raunverulega um ESB-aðild árið 2009 og aðildarviðræður stóðu yfir til 2013 — svo ekki var eingilst «horft til EES» allt tímabilið. EEA-LEGAL-020 lýsir hvernig 11 af 27 samningskafölum voru bruðnir lokaðir á þessu tímabili.
Samhengi sem vantar
Ísland sótti um ESB-aðild árið 2009 og aðildarviðræður stóðu til 2013, svo fullyrðingin um að Ísland hafi í 30 ár «nýtt EES í stað ESB» er ofeinfaldun. Einnig nær EES-samningurinn ekki til sjávarútvegs, landbúnaðar, gjaldmiðills eða utanríkisstefnu — þannig að «kostirnir» sem EES veitir eru takmarkari en full ESB-aðild mundi veita.
„Skjólið" í ESB Miðflokkurinn