Eðlismunur á EES og ESB
Raddir í greininni
Niðurstöður
Að hluta staðfest Fullyrðingar um að Ísland sé að mestu leyti í Evrópusambandinu nú þegar — stundum talað um 75% eða jafnvel meira — standast ekki þegar litið er til þess sem full aðild að ESB felur í sér. EES/ESB-löggjöf
Fullyrðingar um að Ísland sé "að mestu leyti í Evrópusambandinu nú þegar", stundum talað um 75% eða jafnvel meira, standast ekki þegar litið er til þess sem full aðild að ESB felur í sér.
Fullyrðing: Fullyrðingar um að Ísland sé að mestu leyti í Evrópusambandinu nú þegar — stundum talað um 75% eða jafnvel meira — standast ekki þegar litið er til þess sem full aðild að ESB felur í sér.
Heimildir staðfesta að 70–75% talan vísar til fjölda lagagerða innri markaðarins sem teknar hafa verið upp í EES-samninginn, ekki til heildarsviðs ESB-aðildar. EEA-DATA-010 bendir skýrt á að þessi tala sé nálgun sem fer eftir mæliaðferð — ef mælt er eftir stefnusviðum nær EES-samningurinn til mun minni hluta, þar sem heil svið eins og sjávarútvegur, landbúnaður, gjaldmiðill, utanríkisstefna og réttarvörsla eru utan hans. Fullyrðingin er því rétt í meginatriðum en felur í sér álitsmat um hvernig «standast ekki» skuli skiljast, og heimildir styðja ekki fyllilega afgerandi niðurstöðu þar sem munurinn á EES og ESB er víða á gráu svæði.
Samhengi sem vantar
Heimildir benda á að landamærin milli «EES-viðeigandi» og «utan EES» séu ekki alltaf skýr — ýmsar reglur utan formlegra EES-sviða eru teknar upp vegna tengingar við innri markaðinn. Þá er 70–75% talan miðuð við fjölda lagagerða, ekki stefnusvið, sem gefur of bjartsýna mynd af skörun EES og ESB.
Staðfest EES-samningurinn nær til innri markaðar Evrópusambandsins og þeirra reglna sem nauðsynlegar eru til að tryggja fjórfrelsið: frjálsa för vöru, þjónustu, fjármagns og fólks. EES/ESB-löggjöf
EES-samningurinn nær til innri markaðar Evrópusambandsins og þeirra reglna sem nauðsynlegar eru til að tryggja fjórfrelsið: frjálsa för vöru, þjónustu, fjármagns og fólks.
Fullyrðing: EES-samningurinn nær til innri markaðar Evrópusambandsins og þeirra reglna sem nauðsynlegar eru til að tryggja fjórfrelsið: frjálsa för vöru, þjónustu, fjármagns og fólks.
EES-samningurinn nær ótvírætt til innri markaðar ESB og fjórfrelsisins. EEA-LEGAL-003 staðfestir beint: samningurinn nær yfir frjálsa för vöru, þjónustu, fjármagns og fólks ásamt stoðstefnum eins og samkeppnisreglum og ríkisaðstoðarstefnu. EEA-LEGAL-022 og EEA-DATA-010 styrkja þetta enn frekar og tilgreina hvaða svið falla utan samningsins. Fullyrðingin er nákvæm og heimildir staðfesta hana án verulegra fyrirvara.
Samhengi sem vantar
EEA-LEGAL-022 bendir á að mörkin milli «EES-tengds» og «undanskilins» séu ekki alltaf skýr — hluti löggjafar á undanskildum sviðum er innleiddur ef hún hefur áhrif á innri markaðinn. Þetta breytir ekki gildi fullyrðingarinnar en gefur víðara samhengi.
Staðfest EES-samningurinn felur ekki í sér þátttöku í tollabandalagi Evrópusambandsins. EES/ESB-löggjöf
Samningurinn felur til dæmis ekki í sér þátttöku í tollabandalagi Evrópusambandsins.
Fullyrðing: EES-samningurinn felur ekki í sér þátttöku í tollabandalagi Evrópusambandsins.
TRADE-DATA-040 staðfestir beinlínis að EES-aðild feli ekki í sér aðild að tollabandalagi ESB — EES/EFTA-ríki setja sín eigin ytri gjaldskrá og semja eigin viðskiptasamninga. EEA-LEGAL-003 telur tollabandalagsútilokunina meðal meginskilyrða EES-samningsins og EEA-LEGAL-022 ítrekar sama atriði. Þetta er skýrt lagalegt ákvæði sem heimildir staðfesta án verulegra fyrirvara.
Samhengi sem vantar
Þótt EES-ríki séu utan tollabandalagsins þurfa þau að uppfylla upprunareglur til að njóta tollfrelsis á innri markaðnum, sem bætir umsýslubyrði miðað við fulla tollabandalagaðild. Samkvæmt TRADE-DATA-040 missa EES-ríki jafnframt af sameiginlegum samningsstyrk ESB gagnvart þriðju ríkjum.
Staðfest Ísland heldur sjálfstæðri viðskiptastefnu gagnvart þriðju ríkjum og gerir eigin fríverslunarsamninga, meðal annars á vettvangi EFTA eða beint við ríki á borð við Kína. Viðskipti
Ísland heldur því sjálfstæðri viðskiptastefnu gagnvart þriðju ríkjum og gerir eigin fríverslunarsamninga, meðal annars á vettvangi EFTA eða beint við ríki á borð við Kína.
Fullyrðing: Ísland heldur sjálfstæðri viðskiptastefnu gagnvart þriðju ríkjum og gerir eigin fríverslunarsamninga, meðal annars á vettvangi EFTA eða beint við ríki á borð við Kína.
SOV-LEGAL-032 staðfestir að Ísland semur viðskiptasamninga bæði innan EFTA (31 fríverslunarsamningur við 43 ríki) og tvíhliða. TRADE-DATA-021 nefnir sérstaklega fríverslunarsamning Íslands og Kína frá 2013 — fyrsta tvíhliða fríverslunarsamning Íslands við Asíuríki. EEA-LEGAL-022 staðfestir að tollabandalag og sameiginleg viðskiptastefna falla utan EES-samningsins.
Samhengi sem vantar
TRADE-DATA-021 bendir á að fríverslunarsamningurinn við Kína hafi haft takmarkaðar viðskiptalegar afleiðingar hingað til. Þá nær sjálfstæð viðskiptastefna Íslands ekki til innri markaðarreglna, sem settar eru á vettvangi EES.
Staðfest Við fulla aðild Íslands að ESB myndi heimild til að gera sjálfstæða viðskiptasamninga hyrfa. Viðskipti
Sú heimild hyrfi við fulla aðild að sambandinu.
Fullyrðing: Við fulla aðild Íslands að ESB myndi heimild til að gera sjálfstæða viðskiptasamninga hyrfa.
SOV-LEGAL-032 staðfestir að sameiginleg viðskiptastefna ESB (207. gr. TFEU) og tollabandalagið (28. gr. TFEU) falla undir einkaréttarsvið sambandsins og Ísland myndi missa heimildir til sjálfstæðra viðskiptasamninga. TRADE-DATA-021 nefnir sérstaklega að fríverslunarsamningurinn við Kína myndi falla brott. Þó myndi Ísland njóta viðskiptasamningsnets ESB við yfir 70 ríki og hafa atkvæðisrétt í viðskiptastefnunefnd ráðsins.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin sleppur því að Ísland fengi á móti aðgang að víðtæku fríverslunarsamningsneti ESB (70+ ríki) og rödd í mótun viðskiptastefnunnar, þótt sem eitt af 28+ aðildarríkjum. Nettóáhrifin fara eftir því hvort ESB-samningarnir veita betri eða verri kjör en núverandi EFTA-samningar.
Staðfest Stofnanarammi EES byggist á tveggja stoða skipan þar sem EFTA-ríkin lúta eftirliti Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) og ágreiningsmál fara fyrir EFTA-dómstólinn. EES/ESB-löggjöf
Stofnanarammi EES byggist á svonefndri tveggja stoða skipan. EFTA-ríkin lúta eftirliti Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) og ágreiningsmál fara fyrir EFTA-dómstólinn.
Fullyrðing: Stofnanarammi EES byggist á tveggja stoða skipan þar sem EFTA-ríkin lúta eftirliti Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) og ágreiningsmál fara fyrir EFTA-dómstólinn.
EEA-LEGAL-005 staðfestir að EFTA-dómstóllinn dæmir ágreiningsmál EFTA-ríkjanna innan EES og er sérstakur frá Evrópudómstólnum. EEA-LEGAL-009 lýsir hlutverki ESA sem eftirlitsaðila sem endurspeglar hlutverk Framkvæmdastjórnar ESB — ESA getur höfðað brotamál og framfylgt reglum um ríkisaðstoð. SOV-LEGAL-013 staðfestir tveggja stoða skipanina og nefnir að EFTA-dómstóllinn hafi þrjá dómara.
Samhengi sem vantar
Úrskurðir EFTA-dómstólsins eru ráðgefandi en ekki bindandi fyrir landsrétt, ólíkt dómum Evrópudómstólsins. ESA hefur verulega færri starfsmenn (~80) en Framkvæmdastjórnin, sem sumir telja leiða til vægari framfylgdar.
Að hluta staðfest EES-samningurinn breytir ekki stjórnskipulegri stöðu ríkisins né felur í sér almennt framsal lagasetningar eða dómsvalds til yfirþjóðlegra stofnana. Fullveldi
Samningurinn felur þannig í sér skuldbindingar um innleiðingu tiltekinna reglna ESB, en hann breytir ekki stjórnskipulegri stöðu ríkisins né felur í sér almennt framsal lagasetningar eða dómsvalds til yfirþjóðlegra stofnana.
Fullyrðing: EES-samningurinn breytir ekki stjórnskipulegri stöðu ríkisins né felur í sér almennt framsal lagasetningar eða dómsvalds til yfirþjóðlegra stofnana.
SOV-DATA-002 og SOV-LEGAL-027 staðfesta að íslensk stjórnarskrá inniheldur enga heimild til framsals fullveldis til alþjóðastofnana og að ESB-aðild myndi krefjast stjórnarskrárbreytingar. Tveggja stoða skipan EES-samningsins varðveitir formlegt fullveldi — EFTA-dómstóllinn gefur ráðgefandi álit, ekki bindandi dóma. Hins vegar bendir EEA-DATA-011 á að Ísland hafi innleitt yfir 13.000 ESB-lagagerðir án atkvæðisréttar, sem sumir fræðimenn telja fela í sér raunverulegt framsal valdheimilda. SOV-LEGAL-027 nefnir fræðilega umræðu um hvort EES-samningurinn feli nú þegar í sér raunframsal.
Samhengi sem vantar
Fræðimenn eru ósammála um hvort EES-samningurinn feli í raun í sér framsal á valdheimildum, þótt formlega sé þar ekki um yfirþjóðlegt vald að ræða. Ísland hefur aldrei beitt synjunarrétti (102. gr.) og innleitt yfir 13.000 lagagerðir — sum sjónarmið telja þetta «raunframsal» þótt formlegt fullveldi sé varðveitt.
Staðfest Aðild að ESB felur í sér aðild að stofnanakerfi sem fer með sjálfstætt lagasetningarvald á tilteknum sviðum. Fullveldi
Aðild að Evrópusambandinu felur í sér aðild að stofnanakerfi sem fer með sjálfstætt lagasetningarvald á tilteknum sviðum.
Fullyrðing: Aðild að ESB felur í sér aðild að stofnanakerfi sem fer með sjálfstætt lagasetningarvald á tilteknum sviðum.
SOV-LEGAL-030 lýsir þremur flokkum valdheimilda ESB: einkaréttarsviðum (tollabandalag, samkeppni, peningastefna evrusvæðisins, viðskiptastefna, verndun sjávarauðlinda), sameiginlegum sviðum og stuðningssviðum. Á einkaréttarsviðunum fer sambandið eitt með lagasetningarvald. SOV-LEGAL-027 staðfestir að ESB-aðild krefst framsals valdheimilda sem íslensk stjórnarskrá veitir ekki heimild til án breytinga. SOV-LEGAL-012 undirstrikar að 2. grein stjórnarskrárinnar felur löggjafarvald í hendur Alþingis og forseta.
Samhengi sem vantar
Valdheimildir ESB eru afmarkaðar af veitingarreglunni (5. gr. TEU) og meðalhófsreglunni. Þá geta aðildarríki dregið sig úr sambandinu samkvæmt 50. greinu. Einkaréttarsviðin eru færri en sameiginleg svið og stuðningssvið, þar sem aðildarríki halda meiri stjórn.
Staðfest Aðildarríki ESB eru bundin af reglum sem samþykktar eru í Ráðinu og Evrópuþinginu, hvort sem þau studdu þær eða ekki. Fullveldi
Aðildarríkin taka þátt í lagasetningu í Ráðinu og Evrópuþinginu, en eru jafnframt bundin af þeim reglum sem þar eru samþykktar, hvort sem þau studdu þær eða ekki.
Fullyrðing: Aðildarríki ESB eru bundin af reglum sem samþykktar eru í Ráðinu og Evrópuþinginu, hvort sem þau studdu þær eða ekki.
SOV-LEGAL-013 staðfestir að dómar Evrópudómstólsins hafa bein réttaráhrif og forgang, sem þýðir að aðildarríki eru bundin af regluverki ESB óháð eigin afstöðu. SOV-LEGAL-030 lýsir einkaréttarsviðum og sameiginlegum sviðum þar sem ESB setur reglur sem gilda í öllum aðildarríkjum. Meðalhófsreglan (SOV-LEGAL-015) og synjunarheimild þjóðþinga (gula-spjaldið) veita visst skjól, en í reynd hafa þjóðþing nánast aldrei getað stöðvað lagasetningu á ESB-vettvangi.
Samhengi sem vantar
Meðalhófsreglan og gula-/appelsínugula-spjaldskerfið veita formleg úrræði, en meðalhófsreglan hefur sjaldan verið beitt — aðeins þrjú gul spjöld hafa verið gefin út frá Lissabon-samningnum og ekkert appelsínugult spjald. Aðildarríki geta einnig samið um undanþágur eða sótt um aukna samvinnu.
Staðfest Reglugerðir ESB hafa bein réttaráhrif og ganga framar landsrétti á þeim sviðum sem falla undir réttarskipan sambandsins, samkvæmt forgangsreglu ESB-réttar eins og hún hefur mótast í dómaframkvæmd Evrópudómstólsins. EES/ESB-löggjöf
Reglugerðir ESB hafa bein réttaráhrif og ganga, samkvæmt viðurkenndri forgangsreglu ESB-réttar eins og hún hefur mótast í dómaframkvæmd Evrópudómstólsins, framar landsrétti á þeim sviðum sem falla undir réttarskipan sambandsins.
Fullyrðing: Reglugerðir ESB hafa bein réttaráhrif og ganga framar landsrétti á þeim sviðum sem falla undir réttarskipan sambandsins, samkvæmt forgangsreglu ESB-réttar eins og hún hefur mótast í dómaframkvæmd Evrópudómstólsins.
SOV-LEGAL-029 staðfestir bæði forgangsregluna (Costa v ENEL, 1964) og regluna um bein réttaráhrif (Van Gend en Loos, 1963) og nefnir þær sérstaklega sem grundvallarreglur ESB-réttar sem myndu fela í sér eigindlega breytingu frá EES-samningnum. SOV-LEGAL-013 útskýrir að dómar Evrópudómstólsins hafa bein réttaráhrif og forgang, ólíkt ráðgefandi álitum EFTA-dómstólsins.
Samhengi sem vantar
Samband forgangsreglunnar og þjóðarstjórnarskráa er enn umdeilt — stjórnlagadómstóll Þýskalands (Bundesverfassungsgericht) hefur í Solange-dómunum og Lissabon-dóminum sett takmörk á forgang ESB-réttar gagnvart þýsku stjórnarskránni. Á Íslandi væri þetta nýr veruleiki þar sem forgangs- og bein-réttaráhrifareglur gilda ekki formlega innan EES.
Staðfest ESB-aðild felur í sér þátttöku í tollabandalagi og sameiginlegri viðskiptastefnu, og aðildarríki framselja samningsvald á því sviði til sambandsins. Viðskipti
Aðild felur einnig í sér þátttöku í tollabandalagi og sameiginlegri viðskiptastefnu. Aðildarríki framselja samningsvald á því sviði til sambandsins og geta ekki gert sjálfstæða viðskiptasamninga við þriðju ríki.
Fullyrðing: ESB-aðild felur í sér þátttöku í tollabandalagi og sameiginlegri viðskiptastefnu, og aðildarríki framselja samningsvald á því sviði til sambandsins.
SOV-LEGAL-032 staðfestir að sameiginleg viðskiptastefna (207. gr. TFEU) og tollabandalagið (28. gr. TFEU) séu á einkaréttarsviði ESB. SOV-LEGAL-030 flokkar tollabandalag og sameiginlega viðskiptastefnu meðal einkaréttarsviða samkvæmt 3. gr. TFEU, þar sem eingöngu ESB má setja lög. TRADE-DATA-021 nefnir sérstaklega tap á sjálfstæðum viðskiptasamningum (t.d. Ísland-Kína samningurinn frá 2013).
Samhengi sem vantar
Ísland fengi á móti aðgang að víðtæku viðskiptasamningsneti ESB (70+ lönd) og rödd í mótun viðskiptastefnunnar í gegnum viðskiptastefnunefnd ráðsins, þótt sem eitt af 28+ ríkjum.
Staðfest Aðildarríki ESB geta ekki gert sjálfstæða viðskiptasamninga við þriðju ríki. Viðskipti
Aðildarríki framselja samningsvald á því sviði til sambandsins og geta ekki gert sjálfstæða viðskiptasamninga við þriðju ríki.
Fullyrðing: Aðildarríki ESB geta ekki gert sjálfstæða viðskiptasamninga við þriðju ríki.
SOV-LEGAL-030 staðfestir að sameiginleg viðskiptastefna sé á einkaréttarsviði ESB samkvæmt 3. gr. TFEU — aðeins sambandið má setja reglur á þessu sviði. SOV-LEGAL-032 nefnir beinlínis að Ísland myndi missa möguleika á sjálfstæðum viðskiptasamningum. TRADE-COMP-006 staðfestir jafnframt að ESB-viðskiptasamningar (t.d. við Mercosur, Kanada, Japan) nái ekki til EES/EFTA-ríkja, sem sýnir aðgreiningu ESB og EFTA á þessu sviði.
Samhengi sem vantar
Þótt aðildarríki geti ekki gert sjálfstæða viðskiptasamninga á sviði sameiginlegrar viðskiptastefnu, halda þau sjálfstæðum tvíhliða samningum á öðrum sviðum (t.d. fjárfestingarvernd, menningarmál). Aðildarríki hafa einnig rödd í ráðherraráðinu þegar ESB semur viðskiptasamninga.
Staðfest Við aðild að ESB verður Evrópudómstóllinn æðsta túlkunarvald ESB-réttar og reglur sambandsins ganga framar landsrétti samkvæmt forgangsreglunni. Fullveldi
Við aðild að ESB verður Evrópudómstóllinn hins vegar æðsta túlkunarvald ESB-réttar. Reglur sambandsins ganga þá framar landsrétti samkvæmt forgangsreglunni.
Fullyrðing: Við aðild að ESB verður Evrópudómstóllinn æðsta túlkunarvald ESB-réttar og reglur sambandsins ganga framar landsrétti samkvæmt forgangsreglunni.
SOV-LEGAL-013 staðfestir að ESB-aðild myndi skipta EFTA-dómstólnum út fyrir Evrópudómstólinn sem æðsta dómsvald, og færa bindandi forúrskurði, bein réttaráhrif og ríkisábyrgð. SOV-LEGAL-029 vísar í grundvallardóma Costa v ENEL (1964) um forgang ESB-réttar og Van Gend en Loos (1963) um bein réttaráhrif. Þetta myndi fela í sér eigindlega breytingu frá núverandi EES-skipan þar sem EFTA-dómstóllinn gefur ráðgefandi álit.
Samhengi sem vantar
Nokkrir stjórnlagadómstólar í ESB-ríkjum (einkum þýski Bundesverfassungsgericht) hafa sett takmörk á forgang ESB-réttar gagnvart þjóðarstjórnarskrám. Sambandið milli forgangsreglunnar og fullveldis aðildarríkja er því enn lifandi lagaleg umræða.
Að hluta staðfest ESB-réttarskipanin byggist á yfirþjóðlegri réttarskipan en ekki hefðbundnum alþjóðasamningi. EES/ESB-löggjöf
Sú skipan byggist á yfirþjóðlegri réttarskipan en ekki hefðbundnum alþjóðasamningi.
Fullyrðing: ESB-réttarskipanin byggist á yfirþjóðlegri réttarskipan en ekki hefðbundnum alþjóðasamningi.
SOV-LEGAL-029 nefnir meginreglur um bein réttaráhrif og forgang ESB-réttar sem eru einkenni yfirþjóðlegrar réttarskipunar, ólíkt hefðbundnum alþjóðasamningum. SOV-LEGAL-013 lýsir muninum á bindandi dómum Evrópudómstólsins og ráðgefandi álitum EFTA-dómstólsins, sem undirstrikar yfirþjóðlegan karakter ESB-réttarins. Hins vegar eru heimildir ekki með beina fullyrðingu um að ESB sé yfirþjóðlegt kerfi en ekki alþjóðasamningur — sumir fræðimenn sjá ESB sem tvöfalda stofnun sem byggist bæði á alþjóðasamningum (sáttmálum) og yfirþjóðlegum þáttum.
Samhengi sem vantar
ESB-sáttmálarnir eru í eðli sínu alþjóðasamningar sem stofna yfirþjóðlegt kerfi — munurinn er ekki eins skarpur og fullyrðingin gefur til kynna. Sumir fræðimenn lýsa ESB sem «sui generis» kerfi sem er hvorki eingöngu yfirþjóðlegt né eingöngu alþjóðasamningur. Heimildirnar fjalla meira um einstakar meginreglur en réttarfræðilega flokkun kerfisins í heild.
Að hluta staðfest Munurinn á EES og ESB er eðlismunur, ekki stigsmunur — samanburður sem lýsir EES sem «nánast aðild» hylur hvort um er að ræða alþjóðasamning eða aðild að yfirþjóðlegu stjórnskipulagi. EES/ESB-löggjöf
Munurinn á EES og ESB er eðlismunur, ekki stigsmunur. Að halda öðru fram er að gera lítið úr stjórnskipulegum veruleika málsins.
Fullyrðing: Munurinn á EES og ESB er eðlismunur, ekki stigsmunur — samanburður sem lýsir EES sem «nánast aðild» hylur hvort um er að ræða alþjóðasamning eða aðild að yfirþjóðlegu stjórnskipulagi.
Heimildir styðja að grundvallarmunur sé á milli EES og ESB á formlega sviðinu. SOV-LEGAL-029 undirstrikar að bein réttaráhrif og forgangsregla ESB-réttar gildi ekki í EES-samningnum. SOV-LEGAL-013 bendir á að úrskurðir EFTA-dómstólsins séu ráðgefandi en ekki bindandi ólíkt dómum Evrópudómstólsins. Þetta styður sjónarmiðið um eðlismun. Á hinn bóginn bendir EEA-LEGAL-022 á að landamæri EES og ESB séu oft óskýr í framkvæmd — Ísland innleiðir meira af ESB-regluverki en formleg útilokun gefur til kynna. EEA-DATA-010 nefnir að 70–75% af regluverkinu séu sameiginleg. Álitsmat um hvort þetta sé «eðlismunur» eða «stigsmunur» er pólitísk-fræðileg spurning sem heimildir svara ekki fullkomlega.
Samhengi sem vantar
Sumir fræðimenn líta á EES sem «nánast-aðild» vegna þess að Ísland innleiðir meginþorra innri markaðarreglna án atkvæðisréttar — þetta er varað við í EEA-DATA-010 og EEA-DATA-011 sem «rétt í þrengri skilningi» en villandi í víðtækari skilningi. Fullyrðingin er álitsmat sem sumir fræðimenn deila um, ekki algild staðreynd. Hvort munurinn sé «eðlismunur» eða «stigsmunur» fer eftir sjónarhorni.