Óskar Sveinsson
EinstaklingurHæstaréttarlögmaður og prófessor í lögfræði
Hæstaréttarlögmaður og prófessor í lögfræði — hlutlaus um ESB-aðild.
Yfirlit
Aðeins fullyrðingar sem aðilinn hefur fullyrt, verið vitnað í, eða umorðað eru taldar.
Fullyrðingar (20)
Heimildir vantar Í sambandslögunum 1918 var tekið fram að Ísland væri frjálst og fullvalda ríki. Fullyrt Fullveldi
Í sambandslögunum 1918 var tekið fram að Ísland væri frjálst og fullvalda ríki og 1. desember 1918 í sögubókunum sagður vera fullveldisdagurinn.
Engin heimild í staðreyndagrunninum fjallar beint um sambandslögin frá 1918 eða efni þeirra. Heimildirnar sem fundust (EEA-LEGAL-004, SOV-DATA-021, SOV-LEGAL-012) snúa að EES-samningnum, fullveldishugmyndum og stjórnarskránni en engin nefnir sambandslögin sérstaklega. Þótt fullyrðingin sé vel þekkt staðreynd úr íslenskri sögu er ekki hægt að staðfesta hana á grundvelli þeirra heimilda sem liggja fyrir.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur engar heimildir um sambandslögin 1918 eða íslensku fullveldisbaráttu. Fullyrðingin er almennt viðurkennd söguleg staðreynd en ekki hægt að meta hana á grundvelli fyrirliggjandi heimilda.
Staðfest Í EES-samningaviðræðunum var lögð áhersla á að Ísland og Noregur fengju aðgang að innri markaði ESB án aðildar að sambandinu. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Í samningaviðræðunum um EES var, að því Ísland og Noreg varðar, lögð áhersla á að löndin fengju aðgang að innri markaði ESB án aðildar að sambandinu.
Heimildir staðfesta kjarna fullyrðingarinnar. TRADE-DATA-002 sýnir að Ísland hefur aðgang að innri markaðinum án aðildar í gegnum EES-samninginn. EEA-DATA-010 lýsir EES-samningnum sem leiðinni til aðgangs að innri markaðinum fyrir Ísland, Liechtenstein og Noreg, sem innleiða viðeigandi löggjöf innri markaðarins í landsrétt sinn. EEA-LEGAL-022 staðfestir undanþágurnar — sameiginleg sjávarútvegsstefna, landbúnaðarstefna, tollabandalag o.fl. — sem sýna greinilega að samningurinn var hannaður til markaðsaðgangs án fullrar aðildar. Þetta er í samræmi við fullyrðinguna um áhersluna á aðgang án aðildar.
Samhengi sem vantar
Heimildir lýsa niðurstöðu samningaviðræðnanna en ekki ferlinu sjálfu eða sérstakum kröfum Íslands og Noregs í viðræðunum. Áherslan á markaðsaðgang án aðildar er augljós af niðurstöðunni.
Staðfest Lagaleg gerð EES-samningsins mótaðist af áherslu Íslands og Noregs á að þátttaka á innri markaðinum fæli ekki í sér að sameiginlegar stofnanir fengu vald til að hlutast til um framkvæmd EES-reglna innanlands í meira mæli en stjórnarskrár þessara ríkja heimiluðu. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Lagaleg gerð EES-samningsins mótaðist þannig af áherslu þessara ríkja á að þetta yrði gert með þeim hætti að þátttaka á innri markaði sambandsins fæli ekki í sér að sameiginlegar stofnanir fengu vald til að hlutast til um framkvæmd EES-reglna innanlands í meira mæli en stjórnarskrár þessara ríkja heimiluðu.
Tvístoðakerfi EES-samningsins staðfestir þessa fullyrðingu. EEA-LEGAL-002 sýnir að EFTA-ríkin hafa aðskildar stofnanir (EFTA-dómstóllinn, Eftirlitsstofnun EFTA) sem halda formlegri sjálfstjórn gagnvart ESB-stofnunum. SOV-LEGAL-029 útskýrir aðgreiningu EES og ESB hvað varðar yfirburðaráhrif laga — úrskurðir EFTA-dómstólsins eru leiðbeinandi, ekki bindandi, sem varðveitir formlegt fullveldi Alþingis. EEA-LEGAL-024 staðfestir ennfremur að EFTA-ríkin hafa fyrirvararétt samkvæmt 102. gr. sem ver stjórnarskrárbundna sjálfstjórn. Þetta fyrirkomulag endurspeglar augljóslega þá áherslu sem lýst er í fullyrðingunni.
Samhengi sem vantar
Raunveruleg framkvæmd EES-samningsins rýrir þetta formlega sjálfstæði nokkuð — Ísland hefur aldrei beitt fyrirvararéttinum og íslenskir dómstólar fylgja yfirleitt ráðgefandi álitum EFTA-dómstólsins. EES-PARL-001 sýnir að 35. bókun var ekki innleidd í lög fyrr en 2025, sem þýðir að EES-reglum var ekki tryggður lagalegur forgangsréttur í langann tíma.
Staðfest Ágreiningurinn um EES og stjórnarskrána snýst fyrst og fremst um skýringu á 2. gr. stjórnarskrárinnar. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Snýst ágreiningurinn fyrst og fremst um skýringu á 2. gr. stjórnarskrárinnar sem mælir svo fyrir að Alþingi og forseti Íslands fari saman með löggjafarvaldið, forseti og önnur stjórnarvöld samkvæmt stjórnarskránni, og öðrum landslögum, fari með framkvæmdarvaldið og dómendur fari með dómsvaldið.
Heimildir staðfesta skýrt að 2. gr. stjórnarskrárinnar er miðjan ágreiningsmálsins. SOV-LEGAL-012 bendir á að 2. gr. felur löggjafarvald sameiginlega Alþingi og forseta og að «engin skýr heimild er fyrir hendi til að framselja fullveldi til alþjóðastofnana», þar sem lögfræðingar eru ósammála um hvort stjórnarskrárbreyting sé nauðsynleg. SOV-LEGAL-027 staðfestir þetta nánar og segir 2. gr. fela löggjafarVald, framkvæmdarvald og dómsvald íslenskum stofnunum, ólíkt Danmörku og Noregi sem hafa sérstakar framselingarheimildir. SOV-DATA-002 styður einnig fullyrðinguna og nefnir að stjórnarskráin hafi enga skýra heimild um framsal fullveldis.
Samhengi sem vantar
Fræðileg umræða er fjölbreyttari en fullyrðingin gefur til kynna — sumir lögfræðingar halda því fram að EES-samningurinn feli nú þegar í sér framsal í raun (de facto), sem rýrir skarpskil milli EES og ESB hvað varðar 2. gr. Auk þess er 79. gr. um stjórnarskrárbreytingaferlið einnig veigamikill þáttur í ágreiningnum.
Staðfest Í stjórnarskránni er ekki að finna sérstakt ákvæði sem heimilar að valdi ríkisins sé deilt með öðrum ríkjum eða alþjóðastofnunum. Fullyrt Fullveldi
Því er við að bæta að í stjórnarskránni er ekki að finna sérstakt ákvæði sem heimilar að valdi þessu sé deilt með öðrum ríkjum eða alþjóðastofnunum.
Þrjár heimildir staðfesta þetta ótvírætt. SOV-DATA-002 segir berum orðum að stjórnarskráin «hafi enga skýra heimild um framsal fullveldis til alþjóðastofnana». SOV-LEGAL-027 útskýrir að ólíkt Danmörku (20. gr. Grundvallarlaganna), Noregi (93. gr.) og Svíþjóð (10. kafli, 6. gr.) hafi Ísland enga framselingarheimild í stjórnarskránni. SOV-LEGAL-016 staðfestir hið sama og bendir á samanburð við Frakkland, Þýskaland og Írland sem öll breyttu stjórnarskrám sínum vegna ESB-aðildar.
Samhengi sem vantar
Fræðileg umræða er til um hvort EES-samningurinn feli nú þegar í sér raunverulegt fullveldisframsal þótt formleg stjórnarskrárheimild sé ekki til staðar. Sumir lögfræðingar halda því fram að stjórnarskrárbreyting sé ekki bráðnauðsynleg ef aðildarsamningurinn varðveitir formlegt fullveldi eins og EES-samningurinn gerir.
Að hluta staðfest Í sáttmálanum um ESB og sáttmálanum um starfshætti ESB er talað um að «deila valdi með aðildarríkjunum», sbr. til dæmis 4. gr. sáttmálans um ESB. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Í því sambandi er bent á að í sáttmálanum um ESB og sáttmálanum um starfshætti ESB sem eru grundvallarlög sambandsins er talað um að «deila valdi með aðildarríkjunum», sbr. til dæmis 4. gr. þess fyrrnefnda.
SOV-LEGAL-030 staðfestir valdheimildafyrirkomulag ESB og lýsir skiptu valdi samkvæmt 4. gr. SSES (TFEU), sem nær meðal annars til innri markaðarins, landbúnaðar, umhverfismála og orkumála. Heimildirnar staðfesta þannig kjarnann — að valdi sé «deilt» milli ESB og aðildarríkja. Hins vegar er ekki hægt að sannreyna nákvæma orðalagið «deila valdi með aðildarríkjunum» í íslensku þýðingunni af sáttmálunum á grundvelli heimilda, og ber að geta þess að hugtökin í frumtextanum (enskan) eru «shared competence» og «principle of conferral» — sem er tæknilega frábrugðið orðalaginu «deila valdi».
Samhengi sem vantar
Orðalagið «deila valdi» er einföldun á flóknari lagalegri gerð. Sáttmálarnir tala um «skiptar valdheimildir» (shared competences) þar sem bæði ESB og aðildarríki geta lögfest — en aðildarríki mega aðeins beita valdi sínu þar sem ESB hefur ekki gert það (5. gr. TEU, meginregla um veittar valdheimildir). ESB-lögfræðingar hafa bent á «valdflæði» (competence creep) þar sem ESB-löggjöf takmarkar í raun vald aðildarríkja á sviðum sem formlega eru skipt.
Að hluta staðfest Grunnsáttmálar ESB eru tveir: sáttmálinn um ESB og sáttmálinn um starfshætti ESB. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Grunnsáttmálar ESB eru tveir. Annars vegar sáttmálinn um ESB og hins vegar sáttmálinn um starfshætti ESB.
Fullyrðingin er rétt hvað varðar tvo meginsáttmálana — sáttmálann um ESB (TEU) og sáttmálann um starfshætti ESB (TFEU). SOV-LEGAL-030 vísar beint í TFEU og greinir valdheimildir samkvæmt 2.–6. gr. Fleiri heimildir vísa í báða sáttmálana (t.d. EEA-LEGAL-022 og SOV-LEGAL-031). Þó ber að nefna að stofnsáttmáli Evrópska kjarnorkusambandsins (Euratom) gildir enn sem sjálfstæður lagagrundvöllur, auk þess sem stofnskrá réttinda ESB hefur jafngildi við sáttmálana frá Lissabon-samningnum. Fullyrðingin er þannig ónákvæm ef hún er túlkuð sem tæmandi upptalning.
Samhengi sem vantar
Euratom-sáttmálinn er enn í gildi sem sérstakur lagagrundvöllur ESB. Stofnskrá um grundvallarréttindi ESB öðlaðist lagagildi jafnhliða sáttmálunum með Lissabon-samningnum 2009. Þegar talað er um «grundvallarrétt ESB» þarf einnig að telja dómafordæmi Evrópudómstólsins.
Að hluta staðfest Um valdheimildir ESB er fjallað í 4. og 5. gr. sáttmálans um ESB. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Um valdheimildir sambandsins er fjallað í 4. og 5. gr. fyrrnefnda samningsins.
SOV-LEGAL-030 staðfestir að TFEU (sáttmálinn um starfshætti ESB) skilgreinir þrjár valdheimildaflokka í 2.–6. gr., en fullyrðingin vísar í 4. og 5. gr. sáttmálans um ESB (TEU) sem er rétt að hluta. Samkvæmt 5. gr. TEU er meginreglan um veittar valdheimildir (principle of conferral) skilgreind — ESB hefur eingöngu þær valdheimildir sem aðildarríkin hafa veitt. Aftur á móti fjallar 4. gr. TEU um trúnaðarskyldu og virðingu aðildarríkja, ekki um valdheimildir í tæknilega skilningnum. Ítarlegri upptalning á valdheimildum (óskiptar, skiptar, stuðningsheimildir) er í 3.–6. gr. TFEU, ekki TEU.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin einfaldar valdheimildakerfið. Þótt 5. gr. TEU kveði á um meginregluna um veittar valdheimildir, þá er nákvæm upptalning á sviðum óskipts, skipts og stuðningsvalds í 3.–6. gr. TFEU. Þessi tvískipting milli TEU og TFEU er mikilvæg — meginreglurnar eru í TEU en nánari afmörkun í TFEU.
Staðfest Samkvæmt 3. gr. sáttmálans um starfshætti ESB falla undir óskiptar heimildir sambandsins: tollabandalagið, nauðsynlegar samkeppnisreglur innri markaðarins, peningamálastefna fyrir evruríki, varðveisla líffræðilegra auðlinda hafsins innan ramma sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar og sameiginleg viðskiptastefna. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Samkvæmt 3. gr. sama sáttmála falla undir óskiptar heimildir sambandsins: tollabandalagið, setning nauðsynlegra samkeppnisreglna vegna starfsemi innri markaðarins, peningamálastefna fyrir þau aðildarríki sem hafa evru sem gjaldmiðil, varðveisla líffræðilegra auðlinda hafsins innan ramma sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar og sameiginleg viðskiptastefna.
SOV-LEGAL-030 staðfestir þessa upptalningunni nákvæmlega. Heimildin lýsir óskiptum valdheimildum samkvæmt 3. gr. TFEU og telur upp: tollabandalag, samkeppnisreglur, peningamálastefnu (evrusvæðið), sameiginlega viðskiptastefnu og varðveislu líffræðilegra auðlinda hafsins samkvæmt sameiginlegu sjávarútvegsstefnunni. Þetta samsvarar fullyrðingunni nákvæmlega. EEA-LEGAL-008 og EEA-LEGAL-022 staðfesta einnig óbeint að þessi svið eru utan EES-samningsins, sem styrkir þá niðurstöðu að um sé að ræða óskiptar valdheimildir ESB.
Samhengi sem vantar
SOV-LEGAL-030 bendir á að hin formlega flokkun er ekki alltaf skýr í framkvæmd — löggjöf ESB getur í raun leitt til þess að valdheimildir sem formlega eru «skiptar» verði í reynd «óskiptar» þegar ESB hefur þegar lögfest á viðkomandi sviði.
Staðfest Varðveisla líffræðilegra auðlinda hafsins innan ramma sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar er óskipt valdheimild ESB. Fullyrt Sjávarútvegur
varðveisla líffræðilegra auðlinda hafsins innan ramma sameiginlegu sjávarútvegsstefnunnar
SOV-LEGAL-030 staðfestir þetta ótvírætt: «Exclusive competences (Article 3 TFEU) — where only the EU may legislate — include [...] conservation of marine biological resources under the CFP.» FISH-LEGAL-001 staðfestir jafnframt að sameiginlega sjávarútvegsstefnan (reglugerð 1380/2013) setur heildarafla (TAC) og skiptir kvóta milli aðildarríkja. FISH-DATA-030 nefnir að aðildarríkin haldi sjálfstjórn yfir innri úthlutun kvóta, en yfirheildina — heildaraflann sjálfan — setur ESB. Þetta styrkir enn frekar fullyrðinguna um óskiptar valdheimildir.
Samhengi sem vantar
Þótt varðveisla líffræðilegra auðlinda sé formlega óskipt valdheimild halda aðildarríkin verulegum rétti yfir innri úthlutun kvóta (17. gr. reglugerðar 1380/2013). Sjávarútvegur í víðara skilningi — þ.m.t. strandveiðar, byggðamál og dreifing kvóta innanlands — er skipt valdheimild. Ísland myndi tapa sjálfstjórn yfir heildaraflasetningu en gæti haldið ITQ-kerfinu sínu.
Staðfest Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. sáttmálans um starfshætti ESB taka skiptar valdheimildir meðal annars til innri markaðarins, landbúnaðar og sjávarútvegs, umhverfismála, neytendaverndar, flutningastarfsemi og orkumála. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Í 2. mgr. 4. gr. kemur fram að þetta taki meðal annars til innri markaðarins, landbúnaðar og sjávarútvegs. Enn fremur til umhverfismála, neytendaverndar, flutningastarfsemi og orkumála.
SOV-LEGAL-030 staðfestir upptalninguna á skiptum valdheimildum samkvæmt 4. gr. TFEU: «Shared competences (Article 4 TFEU) — where both EU and member states may legislate, but member states may only act where the EU has not — include internal market, agriculture, environment, transport, energy, and the area of freedom, security and justice.» Fullyrðingin nefnir einnig sjávarútveg og neytendavernd sem heimildirnar staðfesta óbeint — sjávarútvegur á sér skipta heimild í víðara skilningi (þótt varðveisla líffræðilegra auðlinda sé óskipt) og neytendavernd er á upptalningunni í 4. gr. TFEU.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin segir «sjávarútveg» en samkvæmt sáttmálanum er sérstök grein á milli: varðveisla líffræðilegra auðlinda hafsins er óskipt valdheimild (3. gr.) en sjávarútvegur í víðara samhengi (þ.m.t. sjávarútvegsstefnan utan líffræðilegrar varðveislu) er skipt. Þessi greinarmunur skiptir verulegu máli fyrir Ísland.
Staðfest Samkvæmt 6. gr. sáttmálans um starfsemi ESB má ESB styðja við aðgerðir aðildarríkja á sviðum eins og menntunar, heilsuverndar, menningar, ferðaþjónustu, æskulýðsmála, íþróttamála og almannavarna. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Loks er í 6. gr. sáttmálans um starfsemi ESB talað um stuðningsheimildir (supporting competences) sem heimila ESB að styðja við aðgerðir aðildarríkja, svo sem á sviði menntunar, heilsuverndar og bættrar lýðheilsu, menningar, ferðaþjónustu, menntunar, æskulýðsmála, íþróttamála og almannavarna (t.d. viðbrögð við náttúruhamförum).
SOV-LEGAL-030 staðfestir stuðningsheimildirnar: «Supporting competences (Article 6 TFEU) — where the EU may only support member state action — include tourism, culture, education, and civil protection.» Heimildin telur upp fjögur svið sem samsvara fullyrðingunni (ferðaþjónustu, menningu, menntun, almannavarnir). EEA-DATA-019 styður einnig óbeint þessa mynd og sýnir þátttöku Íslands í ESB-áætlunum á þessum sviðum — Erasmus+ (menntun), Creative Europe (menning), EU4Health (heilsuvernd) og almannavarnakerfi ESB — sem staðfestir að þetta eru raunveruleg starfssvið ESB.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin nefnir «sáttmálann um starfsemi ESB» sem er ekki hefðbundið heiti — réttara er «sáttmálinn um starfshætti ESB» (TFEU). Þótt upptalningin sé rétt í meginatriðum nefna heimildir ekki sérstaklega heilsuvernd, æskulýðsmál eða íþróttamál — en þessi svið eru á upptalningunni í 6. gr. TFEU.
Staðfest ESB-aðild fæli í sér víðtækara, skýrara og beinna framsal valdheimilda ríkisins en EES-samningurinn gerir ráð fyrir. Fullyrt Fullveldi
Í stuttu máli er í huga undirritaðs hafið yfir allan vafa að ESB aðild fæli í sér víðtækara, skýrara og beinna framsal valdheimilda ríkisins en EES-samningurinn gerir ráð fyrir.
Heimildir staðfesta þetta á öllum þremur víddum. Hvað varðar víðari valdheimildir: EEA-LEGAL-022 sýnir að ESB-aðild nær til sjávarútvegs, landbúnaðar, tollamála, utanríkis- og öryggismála, refsiréttar og peningamálastefnu sem allt er utan EES. SOV-LEGAL-032 staðfestir að viðskiptastefna færist til ESB. Hvað varðar skýrleika: SOV-LEGAL-029 sýnir að ESB-réttur hefur formlega yfirburðaráhrif (supremacy) og bein réttaráhrif (direct effect), ólíkt EES þar sem úrskurðir EFTA-dómstólsins eru aðeins leiðbeinandi. Hvað varðar beint framsal: reglugerðir ESB gilda beint án innleiðingar (SOV-LEGAL-029). Fullyrðingin er þó skoðun, ekki hrein staðreyndasetning, og nota ber fyrirvara um mismunandi fræðilega túlkun.
Samhengi sem vantar
Sumir fræðimenn halda því fram að EES-samningurinn feli nú þegar í sér raunverulegt framsal vegna þess að Ísland innleiðir 13.000+ lagagerðir án atkvæðisréttar og hefur aldrei beitt fyrirvararéttinum. Munurinn á formlegum og raunverulegum yfirburðaráhrifum er umdeildur — í framkvæmd fylgja íslenskir dómstólar ráðgefandi álitum EFTA-dómstólsins.
Að hluta staðfest Flest aðildarríki ESB hafa gengið í sambandið með því að beita framsalsákvæði sem fyrir var í stjórnarskrá þeirra eða var sett í stjórnarskrá þeirra í tilefni af aðild. Fullyrt Fordæmi
enn má geta þess að flest aðildarríki sambandsins hafa gengið í sambandið með því að beita framsalsákvæði sem fyrir var í stjórnarskrá þeirra eða sett var í stjórnarskrá þeirra í tilefni af aðild
SOV-LEGAL-027 staðfestir samanburðardæmin — Danmörk (20. gr.), Noregur (93. gr.) og Svíþjóð (10. kafli, 6. gr.) hafa framselingarheimildir í stjórnarskrám sínum. SOV-LEGAL-016 nefnir einnig Frakkland (88-1. gr.), Þýskaland (23. gr.) og Írland (29.4. gr.) sem breyttu stjórnarskrám vegna ESB-aðildar. Þótt þessi dæmi styrki kjarnann um framselingarákvæði í mörgum ríkjum, er orðið «flest» erfitt að sannreyna — heimildir nefna sex ríki af 27 en staðfesta ekki nákvæmlega hversu mörg aðildarríki hafa slíkar greinar.
Samhengi sem vantar
Heimildir nefna sex sérstök ríki (Danmörku, Noreg, Svíþjóð, Frakkland, Þýskaland, Írland) en ekki tæmandi lista. Sumar ríkisstjórnarskrár gætu hafa leyft aðild án sérstaks ákvæðis. Ríkin sem gengu í ESB 2004 og síðar þurftu einnig stjórnarskrárbreytingar — en hvort öll hafi sett «framselingarákvæði» í tæknilega skilningnum er ekki staðfest.
Staðfest Samkvæmt grundvallarreglu í sambandsrétti hefur ESB engar valdheimildir aðrar en þær sem runnar eru frá fullvalda aðildarríkjunum. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Í samræmi við útbreiddar hugmyndir um fullveldi ríkja er það grundvallarregla í rétti sambandsins að ESB hefur engar valdheimildir aðrar en þær sem runnar eru frá fullvalda aðildarríkjunum.
Þetta er rétt lýsing á meginreglunni um veittar valdheimildir (principle of conferral). SOV-LEGAL-030 staðfestir: «the principle of conferral (Article 5 TEU) means the EU can only act within the competences conferred upon it by the Treaties.» SOV-LEGAL-027 styður þetta óbeint og lýsir hvernig stjórnarskrár aðildarríkja fela framsalsákvæði sem heimila yfirfærslu valds til ESB — sem staðfestir að vald rennur frá ríkjunum. SOV-LEGAL-029 bætir við vídd um yfirburðaráhrif ESB-réttar en jafnframt takmörkunar samkvæmt Solange-dómum þýska stjórnarskrárdómstólsins.
Samhengi sem vantar
Gagnrýnendur ESB hafa bent á «valdflæði» (competence creep) þar sem ESB víkkar valdheimildir sínar út fyrir upphafleg mörk sáttmálanna í gegnum dómafordæmi Evrópudómstólsins og túlkun á víðtækum ákvæðum eins og 114. gr. TFEU. Þýski stjórnarskrárdómstóllinn (Lisbon-dómurinn) hefur lagt áherslu á takmörk á framsal og «ultra vires» eftirlit.
Staðfest Aðildarríkin fara með þær valdheimildir sínar sem ekki eru veittar sambandinu, samkvæmt meginreglunni um veittar valdheimildir (principle of conferred powers). Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Aðalreglan er sú að aðildarríkin fara með þær valdheimildir sínar sem ekki eru veittar sambandinu, eins og það er orðað. Valdmörk sambandsins ráðast þannig af því sem nefnt er «meginreglan um veittar valdheimildir».
SOV-LEGAL-030 staðfestir meginregluna um veittar valdheimildir nákvæmlega: «the principle of conferral (Article 5 TEU) means the EU can only act within the competences conferred upon it by the Treaties.» Þetta þýðir augljóslega að aðildarríkin halda öllum valdheimildum sem þau hafa ekki framseldi til ESB í sáttmálunum. SOV-LEGAL-027 styður þetta óbeint og undirstrikar hvernig framselingarákvæði í stjórnarskrám einstakra ríkja tilgreina hvaða vald er framselt — sem felur í sér að eftirstöðvar eru hjá aðildarríkunum.
Samhengi sem vantar
Meginreglan um veittar valdheimildir er skýr en í framkvæmd er mörkin á milli ESB-valds og ríkisvalds oft óljós — einkum á sviðum «skipts valds» þar sem ESB-löggjöf getur í raun útilokað aðildarríkin frá að beita eigin valdi. Þetta hefur leitt til langvarandi spennu milli ESB og aðildarríkja.
Staðfest Reglugerðir ESB fá beint lagagildi í aðildarríkjum án milligöngu þjóðþinga eða ráðherra, en tilskipanir þarf að fella í landsrétt. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Í fyrsta lagi hefur aðild í för með sér að stofnanir ESB fá heimild til að setja reglur, meðal annars um innri markaðinn, sem fá beint lagagildi á Íslandi án milligöngu Alþingis eða ráðherra (með almennum stjórnsýslufyrirmælum). Þetta á við þær lagagerðir sambandsins sem nefnast á íslensku reglugerðir (e. regulations). Tilskipanir (e. directives) þarf aftur á móti að fella í landsréttinn með sama hætti og EES-samningurinn gerir ráð fyrir.
SOV-LEGAL-029 staðfestir bein réttaráhrif ESB-réttar (direct effect): «The principle of direct effect (established in Van Gend en Loos, 1963) means that individuals can invoke EU law directly before national courts.» Þetta á sérstaklega við um reglugerðir sem gilda beint og þurfa ekki innleiðingu, ólíkt tilskipunum sem krefjast innleiðingar í landsrétt. EEA-LEGAL-002 styrkir samanburðinn við EES: «EFTA states must adopt EU internal market legislation» — þar sem allar lagagerðir þurfa innleiðingu, bæði reglugerðir og tilskipanir. SOV-LEGAL-013 undirstrikar muninn á EFTA-dómstólnum (ráðgefandi) og Evrópudómstólnum (bindandi), sem er ein birtingarmynd þessa framsals.
Samhengi sem vantar
Vert er að nefna að í ESB hafa ákvarðanir (decisions) líka beint lagagildi gagnvart þeim sem þær beinast að. Auk þess hefur Evrópudómstóllinn útvíkkað bein réttaráhrif tilskipana í ákveðnum tilvikum (lóðrétt bein áhrif gagnvart ríkinu). Fullyrðingin um tilskipanir er rétt en ögn einföldun.
Staðfest Við ESB-aðild fengi Evrópudómstóllinn heimild til að kveða upp forúrskurði um túlkun ESB-reglna sem bindandi yrðu fyrir íslenska dómstóla. Fullyrt Fullveldi
Í öðru lagi fengi Evrópudómstóllinn heimild til að kveða upp forúrskurði um túlkun ESB reglna sem bindandi yrðu fyrir íslenska dómstóla og færi sá dómstóll þá með dómsvald með innlendum dómstólum.
SOV-LEGAL-013 staðfestir muninn á kerfunum nákvæmlega: «EU membership would replace EFTA Court jurisdiction with the CJEU, bringing binding preliminary rulings, direct effect of EU law, and state liability for breaches.» Heimildin nefnir sérstaklega bindandi forúrskurði (preliminary rulings). SOV-LEGAL-029 styður enn frekar og lýsir yfirburðaráhrifum ESB-réttar: «EU membership would formally subordinate Althingi's legislative authority to EU law in areas of EU competence.» Samanburðurinn við EES er skýr — EFTA-dómstóllinn gefur leiðbeinandi álit en Evrópudómstóllinn kveður upp bindandi úrskurði.
Samhengi sem vantar
Í framkvæmd er munurinn milli kerfanna minni en formleg lýsing gefur til kynna — íslenskir dómstólar fylgja yfirleitt ráðgefandi álitum EFTA-dómstólsins. Auk þess hafa þýskir dómstólar (Bundesverfassungsgericht) sett fram takmörk á yfirburðaráhrifum ESB-réttar, sem sýnir að jafnvel innan ESB er sambandið milli landsréttar og ESB-réttar flóknara en einfalt formhyggja gefur til kynna.
Staðfest Samstarf innan ESB er að hluta til yfirþjóðlegt, einkum á sviði innri markaðarins (fjórfrelsisins), samkeppni, ríkisaðstoðar og hugverkaréttinda — sem eru einmitt þau svið sem EES tekur til. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Ástæðan er einkum sú að samstarfið innan ESB er að hluta til yfirþjóðlegt sem kallað er. Þetta gildir einkum á sviði innri markaðarins, þ.e. fjórfrelsisins, samkeppni, ríkisaðstoðar og hugverkaréttinda, en þetta eru einmitt þau svið sem EES tekur til.
EEA-LEGAL-003 staðfestir nákvæmlega umfang EES-samningsins: fjórfrelsin og meðfylgjandi stefnusvið þ.m.t. samkeppni og ríkisaðstoð. EEA-DATA-010 styrkir þetta og sýnir að 70–75% af acquis ESB (mælt í fjölda lagagerða) er innleitt í gegnum EES, þar sem innri markaðurinn er kjarninn. HOUSING-LEGAL-001 staðfestir sérstaklega ríkisaðstoðarreglurnar — Ísland er nú þegar bundið af reglum sem samsvara 107.–109. gr. TFEU. SOV-LEGAL-029 undirstrikar yfirþjóðlegan karakter innri markaðarins með vísun í yfirburðaráhrif og bein réttaráhrif. Fullyrðingin um að þetta séu «einmitt þau svið sem EES tekur til» er rétt.
Samhengi sem vantar
EES tekur einnig til annarra sviða en innri markaðarins í þröngum skilningi — umhverfismál, félagsmál og neytendavernd eru meðfylgjandi stefnusvið innan EES. Hugverkaréttindi eru rétt tilgreind sem EES-svið. Fullyrðingin er þó nokkuð einföldun þar sem ESB er einnig yfirþjóðlegt á sviðum utan EES (t.d. peningamálastefna evrusvæðisins).
Að hluta staðfest Umræðan um fullveldi og EES-samninginn hófst strax og samningurinn fór að taka á sig mynd um og eftir 1990. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Umræðan um fullveldið og EES-samninginn hófst strax og samningurinn fór að taka á sig mynd um og eftir 1990.
Engin heimild fjallar beint um upphaf fullveldisumræðunnar á Íslandi um 1990. Hins vegar styðja fleiri heimildir óbeint við tímarammann: EES-samningurinn tók gildi 1994 og viðræður hófust nokkrum árum áður, sem samrýmist fullyrðingunni um 1990 sem upphaf. EEA-DATA-018 nefnir 2019-skýrslu sem rannsakaði öll lög frá 1992 — sem gefur til kynna að EES-málið hafi verið efst á baugi frá þeim tíma. SOV-LEGAL-027 nefnir Stjórnlaganefnd frá 2011 sem fjallaði um stjórnarskrármálin — en umræðan um fullveldi og EES hófst vitanlega miklu fyrr.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki sögulegar heimildir um íslensku pólitísku umræðuna um fullveldi í tengslum við EES-samninginn á árunum 1990–1994. Tímasetningin er trúleg miðað við gang mála en ekki sannreynd beint.