Gylfi Magnússon: Eini raunhæfi kosturinn er ESB og evra
Raddir í greininni
Niðurstöður
Að hluta staðfest Eini raunhæfi kosturinn að taka upp annan gjaldmiðil er að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru Gjaldmiðill
eini raunhæfi kosturinn annar en að hafa bara krónuna áfram er að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru
Fullyrðing: Eini raunhæfi kosturinn að taka upp annan gjaldmiðil er að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru
Nýir ESB-aðildarríki skuldbinda sig til evruupptöku samkvæmt SOV-LEGAL-004, og ESB-aðild er eina formlega leiðin að evrunni. CURR-DATA-005 staðfestir að Maastricht-viðmiðin krefjast ERM II-þátttöku og uppfyllingar á samleitniviðmiðum. Hins vegar er einhliða evruupptaka (e. euroisation) fræðilega möguleg án ESB-aðildar — Kósóvó og Svartfjallaland nota evruna einhliða — og Svíþjóð hefur forðast evruupptöku innan ESB í áratugi (SOV-LEGAL-004).
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin nefnir ekki möguleikann á einhliða gjaldmiðlanotkun (dollarisation/euroisation) sem fræðilega valkost, þótt sá valkostur hafi verulega annmarka. Þá er ekki nefnt að Svíþjóð hefur komist hjá evruupptöku innan ESB í yfir tvo áratugi.
Að hluta staðfest Íslenska krónan er ekki gjaldgeng utan landsteinanna Gjaldmiðill
krónan er ekki gjaldgeng utan landsteinanna
Fullyrðing: Íslenska krónan er ekki gjaldgeng utan landsteinanna
Fullyrðingin er í grófum dráttum rétt en of einföld. Krónan er gjaldmiðill smáríkis með um 400.000 íbúa og þrjá viðskiptavaka (CURR-DATA-012), sem takmarkar verulega notagildi hennar á alþjóðavettvangi. CURR-DATA-001 og CURRENCY-DATA-016 lýsa gengisstöðugleysinu — krónan tapaði um 50% gagnvart evru í hruninu 2008 og gjaldeyrishöft voru í gildi frá 2008 til 2017. Hins vegar er orðalagið «ekki gjaldgeng utan landsteinanna» of aftrátt; krónan er tæknilega skiptanleg á gjaldeyrismarkaði og er notuð í alþjóðlegum viðskiptum, þótt markaðurinn sé mjög grunnur og lausafjárstaðan slæm.
Samhengi sem vantar
Engin heimild staðfestir beint að krónan sé «ekki gjaldgeng» erlendis — heimildir fjalla um gengisstöðuleysi og smæð markaðarins. CURR-DATA-012 nefnir að eingöngu þrír viðskiptavakar ákvarða gengi krónunnar, sem sýnir þröngan markað, en þetta er ekki sama og að krónan sé «ekki gjaldgeng». Ýmsar erlendar gjaldeyrisskiptiþjónustur bjóða upp á krónuviðskipti, þótt álag sé oft hátt.
Að hluta staðfest Ísland nýtur mikils velvilja innan ESB Viðskipti
við njótum auðvitað ekki bara þess að vera með þennan samning, heldur líka töluverðs velvilja
Fullyrðing: Ísland nýtur mikils velvilja innan ESB
TRADE-DATA-022 staðfestir að framkvæmdastjórn ESB gaf mjög jákvæða umsögn um umsókn Íslands 2010 og taldi landið «auðveldan» umsækjanda vegna samræmis við regluverkið í gegnum EES. Ísland nýtur Schengen-aðildar (EEA-LEGAL-004) og hefur víðtæk viðskiptatengsl. Þó bendir TRADE-DATA-022 einnig á að Ísland hefur aldrei verið í forgangi hjá ESB og að núverandi stækkun beinist að Vestur-Balkan, Úkraínu og Moldóvu.
Samhengi sem vantar
Velvilji er ekki það sama og forgangsröðun. ESB myndi taka á móti Íslandi en leitar þess ekki eftir — það ber að greina á milli. Stækkun ESB beinist nú að öðrum svæðum og stofnanageta ESB til frekari stækkunar er takmörkuð.
Nokkur stoð Spá Ólíklegt er að ESB myndi grípa til aðgerða sem beinlínis eru ætlaðar til að klekkja á Íslendingum eða Norðmönnum Viðskipti
það er erfitt að sjá fyrir sér að að það verði gripið til einhverra aðgerða sem beinlínis eru ætlaðar til þess að klekkja á Íslendingum eða Norðmönnum
Fullyrðing: Ólíklegt er að ESB myndi grípa til aðgerða sem beinlínis eru ætlaðar til að klekkja á Íslendingum eða Norðmönnum
TRADE-DATA-022 sýnir að ESB hefur alla tíð verið jákvætt í garð Íslands og að hagsmunir sambandsins af Íslandi eru takmarkaðir en raunverulegir. Engar heimildir benda til markvissar mismununar gegn EES-ríkjunum. Þó ber fullyrðingin eins og alger trygging, sem heimildir geta ekki staðfest — stefnumótunarferlið innan ESB getur haft neikvæðar hliðarverkanir á Ísland án þess að um markvissan ásetning sé að ræða.
Samhengi sem vantar
EES-ríki eru ekki aðilar að ákvarðanatökuferlum ESB og geta orðið fyrir óbeinum áhrifum af ákvörðunum sem ekki eru beinlínis beittar gegn þeim. Járnblendistollarnir sem nefndir eru í fullyrðingu 20 sýna einmitt dæmi um slíkt — aðgerðir sem höfðu neikvæð áhrif á Ísland þótt þær væru ekki beint ætlaðar til þess.
Að hluta staðfest Það er gríðarlegur kostnaður, beinn viðskiptakostnaður, sem felst í því að vera með gjaldmiðil sem er ekki gjaldgengur utan landsteinanna Gjaldmiðill
það er gríðarlegur kostnaður, bara beinn viðskiptakostnaður, sem felst í því að vera með gjaldmiðil sem að sem er ekki gjaldgengur utan landsteinanna
Fullyrðing: Það er gríðarlegur kostnaður, beinn viðskiptakostnaður, sem felst í því að vera með gjaldmiðil sem er ekki gjaldgengur utan landsteinanna
CURR-DATA-006 staðfestir raunverulegan kostnað: gjaldeyrisforðinn kostar áætlaðar 30–50 milljarða króna árlega í vaxtamun. Sjávarútvegsfyrirtæki bera gjaldeyrisáhættu þar sem tekjur eru í evrum en kostnaður í krónum (FISH-DATA-027). Orðalagið «gríðarlegur» er þó matskennt — kostnaðurinn er raunverulegur en erfitt að fullyrða hann sé «gríðarlegur» án samanburðar við heildarhagkerfið.
Samhengi sem vantar
Gjaldeyrisforðinn þjónar einnig sem tryggingarsjóður gegn fjármálaáföllum og er ekki eingöngu kostnaður. Sjálfstæð gengisstefna hefur líka kosti — gengislækkun 2008–2009 flýtti efnahagsbata samkvæmt heimildum (TRADE-DATA-007). Ónákvæmt er að segja «gríðarlegan» kostnað án þess að bera saman við heildarávinning sjálfstæðs gjaldmiðils.
Staðfest Gjaldmiðillinn er talinn vera stór orsakavaldur þess að vextir eru miklu hærri á Íslandi en í nágrannalöndunum Gjaldmiðill
það eru mjög margir sem halda því fram að það sé gjaldmiðillinn sem sé stór orsakavaldur þess hvað vextir eru miklu hærri á Íslandi
Fullyrðing: Gjaldmiðillinn er talinn vera stór orsakavaldur þess að vextir eru miklu hærri á Íslandi en í nágrannalöndunum
CURR-DATA-004 og CURRENCY-DATA-015 staðfesta að stýrivextir Seðlabankans hafa að meðaltali verið um 5 prósentustigum hærri en hjá Seðlabanka Evrópu á tímabilinu 2000–2025. Vaxtamunurinn endurspeglar meðal annars verðbólguálag og gjaldmiðlaáhættuálag sem tengist krónunni. Húsnæðislánsvextir eru sömuleiðis mun hærri (HOUS-DATA-005). Fullyrðingin er varlega orðuð — «talinn vera» — sem gefur rými fyrir fræðilegan ágreining.
Samhengi sem vantar
Hærri vextir skýrast ekki eingöngu af gjaldmiðlinum heldur einnig af verðbólgu, litlum fjármagnsmarkaði og hagsveiflum. Raunvaxtamunur (að teknu tilliti til verðbólgu) er minni en nafnvaxtamunur. Evruupptaka myndi heldur ekki sjálfkrafa tryggja ECB-vaxtastig ef áhættustyrkur Íslands væri metinn hár (CURRENCY-DATA-015).
Að hluta staðfest Seðlabankinn þarf að hreyfa sig í stærri og ákveðnari skrefum þegar hann er að berjast við verðbólgu vegna þess að krónan er sjálfstæð Gjaldmiðill
að Seðlabankinn þurfi að að hreyfa sig í stærri og ákveðnari skrefum þegar að hann er að berjast við við verðbólgu
Fullyrðing: Seðlabankinn þarf að hreyfa sig í stærri og ákveðnari skrefum þegar hann er að berjast við verðbólgu vegna þess að krónan er sjálfstæð
CURR-DATA-004 sýnir að Seðlabankinn hefur hækkað stýrivexti upp í 9,25% og síðan lækkað um 2 prósentustig — verulegar breytingar miðað við ECB. Gengissveiflur (CURRENCY-DATA-016) og verðbólguálag (TRADE-COMP-004) samræmast þessari fullyrðingu. Meðalvextir Seðlabankans hafa verið um 6,5% samanborið við 1,5% hjá ECB, sem bendir til stærri vaxtahreyfinga. Þó tengja heimildir þetta ekki eingöngu við sjálfstæðan gjaldmiðil — smæð efnahagslífsins og skipulag vinnumarkaðar skipta líka máli.
Samhengi sem vantar
Verðbólga á Íslandi endurspeglar einnig launaþróun og innflutningsverð, ekki eingöngu gjaldmiðilinn. Smæð hagkerfisins og fáir aðilar á fjármagnsmarkaði hafa áhrif á peningastefnuna óháð gjaldmiðilsfyrirkomulagi.
Staðfest Ísland hefur gengið miklu verr en Danmörk að halda verðlagi og gengi stöðugu síðan krónan kvaddi þá dönsku Gjaldmiðill
þann tíma hefur okkur gengið miklu verr heldur en Dönum, ef við notum það nú bara sem mælikvarða, að halda verðlagi og gengi stöðugu
Fullyrðing: Ísland hefur gengið miklu verr en Danmörk að halda verðlagi og gengi stöðugu síðan krónan kvaddi þá dönsku
TRADE-COMP-004 sýnir að sveiflur íslensku krónunnar gagnvart evru hafa verið 10–12% á ársgrundvelli á tímabilinu 2010–2024, samanborið við nálægt núlli hjá evrusvæðisríkjum og 4–6% hjá dönsku krónunni sem er bundin evrunni. Verðbólga á Íslandi hefur verið um 4,5% á meðaltali á sama tímabili, samanborið við 2,5% á evrusvæðinu. CURRENCY-DATA-016 lýsir þremur meiriháttar kreppuskeiðum krónunnar frá árinu 2000, og CURRENCY-DATA-014 staðfestir mun meiri sveiflur í vergri landsframleiðslu á Íslandi en í Danmörku (17,1 prósentustiga svið á móti 9,4).
Samhengi sem vantar
Danmörk heldur fastgengisstefnu gagnvart evru (ERM II) sem takmarkar peningastefnusjálfstæði hennar verulega — samanburðurinn er því milli sjálfstæðrar krónu og krónu sem er í reynd bundin evru. Gengissveiflur krónunnar hjálpuðu einnig við efnahagsbata eftir 2008 — sveigjanleikinn er bæði veikleiki og styrkur. Hvenær «krónan kvaddi þá dönsku» er ekki tilgreint nákvæmlega í heimildum.
Staðfest Vextir eru hærri á Íslandi og virðast þurfa að vera hærri vegna þess að traust á krónunni er takmarkað Gjaldmiðill
traustið á henni er ekki meira en svo að að vextir eru og virðast þurfa að vera eitthvað hærri hér og að það þurfi að taka svolítið harkalegri vaxtaákvarðanir
Fullyrðing: Vextir eru hærri á Íslandi og virðast þurfa að vera hærri vegna þess að traust á krónunni er takmarkað
CURRENCY-DATA-015 og CURR-DATA-004 staðfesta báðar að stýrivextir Seðlabankans hafa stöðugt verið umtalsvert hærri en ECB-vextir, meðaltal um 6,5% á móti 1,5%. Vaxtamunurinn endurspeglar verðbólguálag og gjaldmiðlaáhættuálag — takmarkað traust á smáum gjaldmiðli. CURRENCY-DATA-014 sýnir meiri hagsveiflusveiflur á Íslandi en í Danmörku. Skoðanakannanir benda til þess að ESB-stuðningur aukist samhliða efnahagslegum erfiðleikum (POLL-DATA-009), sem óbeint styður ímynd krónunnar sem veikleika.
Samhengi sem vantar
Hærri vextir skýrast ekki eingöngu af vantrausti á krónu heldur einnig af hárri verðbólgu og litlum fjármagnsmarkaði. Evruupptaka myndi ekki sjálfkrafa tryggja lága vexti ef íslenskt fjármálakerfi væri talið áhættusamt (CURRENCY-DATA-015).
Að hluta staðfest Skýringin á veikleika krónunnar hefur almennt verið agaleysi í íslenskri hagstjórn, bæði í ríkisfjármálum og peningamálum, og í ákvörðunum um kaup og kjör á vinnumarkaði Gjaldmiðill
skýringin hafi svona almennt bara verið agaleysi í íslenskri hagstjórn, bæði í ríkisfjármálum og peningamálum, og líka í ákvörðunum um kaup og kjör á vinnumarkaði
Fullyrðing: Skýringin á veikleika krónunnar hefur almennt verið agaleysi í íslenskri hagstjórn, bæði í ríkisfjármálum og peningamálum, og í ákvörðunum um kaup og kjör á vinnumarkaði
CURR-DATA-001 lýsir bankahruninu 2008 sem fól í sér óhóflegan vöxt bankakerfisins og ófullnægjandi eftirlit — sem samræmist «agaleysi» í hagstjórn. Gengissveiflur og verðbólgusaga (CURRENCY-DATA-016, SOV-LEGAL-005) benda til vandamála í efnahagsstjórn. Þó er þetta einföldun: Veikleiki krónunnar stafar líka af smæð hagkerfisins, fábreyttu útflutningskerfi og ytri áföllum sem liggja utan aga hagstjórnenda.
Samhengi sem vantar
Smæð hagkerfisins og fábreytt útflutningskerfi (sjávarútvegur, ál, ferðaþjónusta) gera krónuna viðkvæma óháð agaleysi. Ytri áföll á borð við heimsfaraldurinn 2020 og eldgos hafa einnig áhrif sem ekki tengjast innlendri hagstjórn. Viðskiptajöfnuður (TRADE-DATA-008) hefur batnað frá 2013, sem bendir til aukinna aga.
Nokkur stoð Spá Ef Ísland tæki upp evruna þyrfti að vera með miklu harðari stjórn á ríkisfjármálum, launaákvörðunum á vinnumarkaði og fleiru Gjaldmiðill
ef við tækjum upp evruna þá þyrftum við að vera með miklu harðari stjórn á ýmsu, ekki bara peningamálum, sem færu nú svolítið úr okkar höndum, heldur yfir í ríkisfjármálin og launaákvarðanir um kaup og kjör á vinnumarkaði
Fullyrðing: Ef Ísland tæki upp evruna þyrfti að vera með miklu harðari stjórn á ríkisfjármálum, launaákvörðunum á vinnumarkaði og fleiru
Heimildir staðfesta að evruaðild krefst uppfyllingar Maastricht-skilyrða: skuldir undir 60% af VLF, halli undir 3%, verðbólga og vextir innan ákveðinna marka (CURR-DATA-005, CURR-DATA-017). Þetta felur ótvírætt í sér «harðari stjórn á ríkisfjármálum». Fullyrðingin nefnir þó einnig «launaákvarðanir á vinnumarkaði» en ekkert í heimildunum fjallar beint um takmarkanir á launastefnu eða kjarasamningum. Þessi hluti fullyrðingarinnar er ósannaður af fyrirliggjandi gögnum, þótt óbeint megi færa rök fyrir honum — án gengislækkunar sem hagstjórnartækis þrengist svigrúm til launahækkana.
Samhengi sem vantar
Heimildir fjalla ekki beint um áhrif evruaðildar á launaákvarðanir eða kjarasamningskerfi. CURR-DATA-005 bendir á að tímalína evruupptöku sé löng (Króatía 10 ár, Búlgaría 19 ár) og Ísland þyrfti fyrst að uppfylla öll skilyrðin. ERM II-tímabilið (a.m.k. 2 ár með föstu gengi) myndi skapa viðkvæma aðlögun þar sem spákaupmenn gætu beitt þrýstingi á krónuna. Ísland uppfyllir nú ekki verðbólgu- eða vaxtaskilyrðin.
Nokkur stoð Spá Peningamál færu úr höndum Íslands við upptöku evru yfir í Evrópska seðlabankann Gjaldmiðill
ekki bara peningamálum, sem færu nú svolítið úr okkar höndum
Fullyrðing: Peningamál færu úr höndum Íslands við upptöku evru yfir í Evrópska seðlabankann
Grunnhugmyndin er rétt — við upptöku evru myndi peningastefna Íslands flytjast til Evrópska seðlabankans. CURR-DATA-012 staðfestir að 21 af 27 aðildarríkjum hafa tekið upp evru. Þó er fullyrðingin of einföld þar sem hún gerir ráð fyrir sjálfvirkri evruupptöku. Samkvæmt CURR-DATA-011 er evruupptaka ekki sjálfkrafa heldur háð samleitniviðmiðum, og tíminn frá aðild til evruupptöku getur verið mjög langur — Búlgaría þurfti 19 ár. Svíþjóð hefur í reynd komist hjá evru frá 2003 án refsinga. Danmörk semdi um formlega undanþágu.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin vantar mikilvægan tímaþátt. Peningamál færast ekki «úr höndum Íslands» við ESB-aðild heldur fyrst við evruupptöku, sem gæti orðið áratugi eftir aðild. Nýjum aðildarríkjum er skylt að stefna að evruupptöku en enginn tímafrestur er framfylgjanlegur — fordæmi Svíþjóðar sýnir að hægt er að fresta upptöku um óákveðinn tíma.
Staðfest Það hefur bæði kosti og galla að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru Gjaldmiðill
það hefur síðan bæði kosti og galla. Auðvitað má rífast um Evrópusambandsaðildina út frá alls konar sjónarhornum
Fullyrðing: Það hefur bæði kosti og galla að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru
Fjölmargar heimildir staðfesta að ESB-aðild hefur bæði kosti og galla. PREC-HIST-018 lýsir reynslu Finna sem «broadly positive» en nefnir líka takmörkuð aðlögunarúrræði. PREC-HIST-011 sýnir blandaða reynslu Króatíu — markaðsaðgang og fjármögnun en einnig brottflutning. Gjaldmiðilsumræðan sjálf endurspeglar þessa togstreitu: lægri vextir og stöðugleiki (CURR-DATA-004) á móti tapi á sjálfstæðri peningastefnu (SOV-LEGAL-005).
Að hluta staðfest Það hefur töluverða kosti að vera með stóran og stöðugan gjaldmiðil Gjaldmiðill
þá hefur það óneitanlega töluverða kosti að vera með stóran og stöðugan gjaldmiðil
Fullyrðing: Það hefur töluverða kosti að vera með stóran og stöðugan gjaldmiðil
Heimildir staðfesta að stór og stöðugur gjaldmiðill hefur ákveðna kosti — CURR-DATA-018 sýnir að Króatía losnaði við gjaldeyrisáhættu og bætti lánshæfismat eftir upptöku evru, og CURR-DATA-006 bendir á verulegan kostnað við að halda sjálfstæðum gjaldeyrisforða (áætlaður á 30–50 milljarða króna á ári). Þó eru verulegir fyrirvarar: samkvæmt CURRENCY-DATA-019 uppfyllir Ísland ekki viðmið Mundells um hagstætt myntsvæði, og Stiglitz hefur bent á að evrusvæðið þvingi aðlögun í gegnum atvinnuleysi frekar en gengisleiðréttingar. SOV-LEGAL-005 undirstrikar að Ísland myndi missa sjálfstæða peningamálastefnu — gengissveiflur krónunnar hafa verið vandamál, en sveigjanleiki hennar getur líka verið aðlögunartæki í kreppu.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin er almenn og víð — kostir stórs gjaldmiðils eru háðir aðstæðum hvers ríkis. Króatía hafði bundið gengi kúnunnar í áratugi fyrir evruaðild, ólíkt Íslandi. Ísland hefur lítinn og sérhæfðan hagkerfi sem verður fyrir sértækum áföllum sem evrusvæðið deilir ekki. Auk þess er tapað sjálfstæði peningamálastefnu verulegur gallinn sem fullyrðingin nefnir ekki.
Staðfest Það hefur stundum kosti að vera með lítinn og sveigjanlegan gjaldmiðil Gjaldmiðill
það hefur líka stundum kosti að vera með lítinn og sveigjanlegan gjaldmiðil
Fullyrðing: Það hefur stundum kosti að vera með lítinn og sveigjanlegan gjaldmiðil
CURRENCY-DATA-016 staðfestir að sveigjanleiki krónunnar hjálpaði efnahagsbata eftir 2008 — Ísland náði sér hraðar en jaðarríki evrusvæðisins sem gátu ekki lækkað gengi. SOV-LEGAL-005 nefnir að sveigjanleiki sé mikilvægt aðlögunartæki. CURRENCY-DATA-014 sýnir að Ísland hefur náð hærri meðalvexti en önnur Norðurlönd, þótt sveiflurnar séu meiri — sem bendir til kostanna við sveigjanleikann.
Samhengi sem vantar
Sveigjanleikinn kemur með verulegum kostnaði: gengissveiflur, verðbólguáhætta og hærri vextir. CURRENCY-DATA-019 bendir til þess að Ísland sé of lítið fyrir sjálfstæðan gjaldmiðil samkvæmt OCA-fræðunum — sveigjanleikinn getur líka magnað sveiflur og skapað óstöðugleika.
Að hluta staðfest Íslenska krónan hefur verið samfelld sorgarsaga Gjaldmiðill
Sjálfstæð íslensk króna hefur verið samfelld sorgarsaga
Fullyrðing: Íslenska krónan hefur verið samfelld sorgarsaga
Verðbólgusagan er erfið: þrjár alvarlegar gengiskreppur frá 2000 (CURRENCY-DATA-016), meðalgengissveiflur 10–12% á ári (TRADE-COMP-004), og gjaldeyrishöft 2008–2017 (CURR-DATA-002). Hins vegar er «samfelld sorgarsaga» ofmælt — Ísland hefur náð 3% meðalvexti VLF (CURRENCY-DATA-009), sem er hæst á Norðurlöndum, og krónan hefur gegnt hlutverki sjálfvirks stöðugleikans. Matsorðið «sorgarsaga» gefur einhliða mynd af flókinni sögu.
Samhengi sem vantar
Þrátt fyrir gengissveiflur hefur landsframleiðsla á mann á Íslandi vaxið verulega og er nú meðal þeirra hæstu í Evrópu (CURRENCY-DATA-006, CURRENCY-DATA-012). Krónan hefur gegnt hlutverki öryggisventils í kreppum. «Sorgarsaga» er gildishlaðið mat, ekki hlutlaus lýsing.
Nokkur stoð Spá Hættan er á að þegar búið er að taka eitt skref í þá átt að þrengja EES-réttindi, taki menn fleiri skref EES/ESB-löggjöf
það er alltaf hættan á að þegar búið er að taka eitt skref, að þá taki menn fleiri
Fullyrðing: Hættan er á að þegar búið er að taka eitt skref í þá átt að þrengja EES-réttindi, taki menn fleiri skref
SOV-LEGAL-031 lýsir aukinni samþættingu ESB (enhanced cooperation) sem sýnir stighækkandi samþættingarferli. EEA-LEGAL-017 undirstrikar að regluverkið (acquis) er óumsamlegt í aðildarviðræðum — sem gæti endurspeglast í þrengingu EES-réttinda. EEA-LEGAL-012 staðfestir að ný aðildarríki fá ekki varanlegar undanþágur. Þó er þetta skoðun um framtíðarþróun sem heimildir geta ekki staðfest beint — «hallarplanið» er kenning, ekki sönnuð staðreynd.
Samhengi sem vantar
Meginreglan um dreifræði valdstigs (subsidiarity) veitir formlega vernd gegn valdaflutningstilhneigingu (SOV-LEGAL-015), þótt hún hafi verið notuð lítið í reynd. EES-samningurinn hefur verið í gildi í yfir 30 ár án þess að grundvallarákvæði hafi verið þrengd — en EES-aðilar hafa lítið um framtíð samningsins að segja.