Dagur B. Eggertsson: Bændur gætu orðið fremstir í stuðningsliði Evrópusambandsaðildar

Króatar voru samferða okkur að hluta til í aðildarumsóknarferli í upphafi

Fullyrðing: Króatía sótti um aðild að ESB um svipað leyti og Ísland.

Fullyrðingin segir að Króatía hafi sótt um aðild «um svipað leyti og Ísland», en þetta er aðeins að hluta rétt. Króatía sótti formlega um ESB-aðild árið 2003 og aðildarviðræður hófust 2005. Ísland sótti um árið 2009 og viðræður hófust 2010. Munurinn er sex ár — tæplega «um svipað leyti». PREC-HIST-011 staðfestir að aðildarferli Króatíu tók um áratug og lauk með inngöngu 1. júlí 2013, en það hófst mun fyrr en ferli Íslands.

Það var alveg 70% af þeirra lánum sem var í evrum

Fullyrðing: Um 70% lána Króata voru þegar í evrum áður en evran var tekin upp formlega.

CURR-DATA-018 vísar í ræðu seðlabankastjóra Króatíu, Boris Vujčić, á BIS í janúar 2024 þar sem hann sagði að erlent gjaldmiðilstilfært skuldahlutfall hefði fallið úr um 70% niður í minna en 1% eftir evruupptöku. Hins vegar fjallar þessi tala um heildarskuldir í erlendri mynt, ekki sérstaklega um lánasamninga við einstaklinga. Heimildir staðfesta meginpunktinn — að umtalsverður hluti skulda hafi verið í evrum áður — en nákvæm túlkun «um 70% lána» er ónákvæm gagnvart heimild sem talar um «foreign-currency-denominated debt».

áður en evran er tekin upp að þá fær Króatía skjól af Evrópska seðlabankanum í svokölluðu ERM II kerfi

Fullyrðing: Áður en evran var tekin upp fékk Króatía skjól Evrópska seðlabankans í ERM II kerfinu.

Heimildir staðfesta að Króatía tók upp evruna 1. janúar 2023, og CURR-DATA-018 lýsir verulegum ávinningi í formi minni gjaldmiðlaáhættu og bætts lánshæfismats. Hins vegar er fullyrðingin um skjól Evrópska seðlabankans í ERM II kerfinu ekki beinlínis staðfest í heimildum. Engin heimild lýsir sérstaklega ERM II þátttöku Króatíu eða hvernig hún veitti skjól. Heimildir vísa til þess að kúnan var fest við evruna í áratugi (CURR-DATA-018, PREC-DATA-019) en nefna ekki ERM II beint sem verndarkerfi.

stöðugleikinn á banka- og á fjármálamarkaði jókst

Fullyrðing: Stöðugleiki á banka- og fjármálamarkaði jókst í Króatíu eftir upptöku evrunnar.

CURR-DATA-018 og PREC-DATA-019 sýna að evruupptaka jók stöðugleika fjármálamarkaða Króatíu: gjaldmiðlaáhætta hvarf, erlendar skuldir féllu úr 70% í minna en 1%, og lánshæfismat batnaði úr BB í BBB+. PREC-DATA-020 staðfestir að lánavextir lækkuðu og samruninn við evrusvæðið flýttist. Hins vegar benda heimildir á að króatíska kúnan hafi verið fasttengd evrunni í tvo áratugi áður og því hafi aðlögunin verið minni en hún yrði fyrir frjálsa fljótandi krónu Íslands.

Króatar eru nefnilega með mjög stóran hluta sínu hagkerfi byggðan á ferðaþjónustu, um 20%, og þessi mikilvæga atvinnugrein hjá þeim nýtur mjög góðs af þessu

Fullyrðing: Ferðaþjónusta í Króatíu nýtur mjög góðs af evruna og er um 20% af hagkerfi landsins.

Hluti fullyrðingarinnar er studdur: PREC-DATA-019 staðfestir að ferðaþjónusta sé um 20% af landsframleiðslu Króatíu og hafi notið góðs af afnámi gjaldeyrisskipta fyrir gesti af evrusvæðinu. Hins vegar segir heimildin að ferðaþjónustan «hafi notið góðs» (benefited) af evruupptökunni — ekki að hún njóti «mjög góðs» af henni. Sterkari áhrifaorðin í fullyrðingunni eru ekki beint staðfest af heimildum.

Það er í stjórnarsáttmálanum að það skuli kjósa um framhald aðildarviðræðna ekki síðar en árið 2027

Fullyrðing: Í stjórnarsáttmálanum er kveðið á um að kjósa skuli um framhald aðildarviðræðna ekki síðar en árið 2027.

Heimildir staðfesta að ríkisstjórnin ákvað þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðildarviðræður og að fyrst var ráðgert 2027 en henni síðan hraðað í 29. ágúst 2026 (PARTY-DATA-016). SOV-PARL-001 staðfestir þingsályktunartillöguna frá 9. mars 2026 og SOV-PARL-004 sýnir að hugmyndin var þróuð yfir nokkur löggjafarþing. Fullyrðingin segir hins vegar að «kveðið hafi verið á um» þetta «í stjórnarsáttmálanum» — engin heimildin vitnar beint í texta stjórnarsáttmálans. PARTY-DATA-016 nefnir að ríkisstjórnin «tilkynnti um áform» en staðfestir ekki beinlínis orðalag eða ákvæði stjórnarsáttmálans sjálfs.

Hættan með að hafa svona tvær atkvæðagreiðslur, sem er mjög óalgengt

Fullyrðing: Það er mjög óalgengt að hafa tvær þjóðaratkvæðagreiðslur um ESB-aðild.

Engin heimild fjallar beint um hvort tvær þjóðaratkvæðagreiðslur um ESB-aðild séu óalgengar. PREC-DATA-024 sýnir að öll fyrri aðildarríki héldu aðeins eina atkvæðagreiðslu um aðild, en heimildin nefnir ekki tilvik þar sem tvær voru haldnar — eins og Danmörk um Maastricht-sáttmálann (1992 og 1993) eða Írland um Nice- og Lissabon-samninga. Heimildin bendir þó á að nálgun Íslands 2026 sé nýnæmi: ekkert annað ríki hefur lagt spurningu um hvort hefja eigi viðræður í þjóðaratkvæðagreiðslu. Fullyrðingin er þannig ekki beinlínis röng, en heimildir staðfesta hana ekki að fullu.

þegar Finnar fóru inn í Evrópusambandið, þá var búið til hugtakið heimskautalandbúnaður sem gæti jafnvel bara þýtt að landbúnaður á Íslandi byggi við allavega jafngóð ef ekki betri kjör innan Evrópusambandsins heldur en núna

Fullyrðing: Þegar Finnar fóru inn í ESB var búið til hugtakið heimskautalandbúnaður sem gæti þýtt að landbúnaður á Íslandi nyti a.m.k. jafngóðra kjara innan ESB og utan.

PREC-HIST-009 staðfestir að Finnland gekk í ESB 1995. ORG-DATA-002 og AGRI-DATA-009 vísa til þess að «Finland and Sweden's experience suggests that Arctic/sub-Arctic supplements are possible». Finnsk og sænsk fordæmi um norðurslóðastuðning eru raunveruleg og gætu átt við um Ísland. Fullyrðingin um «a.m.k. jafngóð kjör» er hins vegar óviss — rannsóknir benda til verulegrar tekjulækkunar bænda án sérstakra ráðstafana (AGRI-DATA-009).

þegar ég tala við fólk, segjum bara bændur, unga bændur sérstaklega en reyndar alla bændur sem eru með fjármagnskostnað í sínum rekstri, þá er fólk forvitið

Fullyrðing: Íslenskir bændur með fjármagnskostnað í rekstri eru forvitnir á ESB-aðild og hugsanlegar niðurstöður samningaviðræðna um heimskautalandbúnað.

POL-DATA-019 staðfestir að ekki allir bændur deili afstöðu Bændasamtakanna gegn ESB-aðild og að «bændafundir hafa leitt í ljós að ekki allir bændur eru á einu máli». POL-DATA-012 sýnir að SA hefur bent á að ESB-aðild gæti lækkað fjármagnskostnað um 2–3 prósentustig vegna minni gengisáhættu, sem skýrir af hverju bændur með háan fjármagnskostnað gætu verið forvitnir. AGRI-DATA-009 nefnir að rannsóknir hafa sýnt bæði áhættu og tækifæri. Þó staðfestir engin heimild beint að bændur «með fjármagnskostnað í rekstri» séu sérstaklega forvitnir á ESB-aðild — þetta er afleidd ályktun, ekki skjalfest viðhorf.

ég hugsa stór hluti bænda myndi allavega segja já í fyrri atkvæðagreiðslunni og sjá hvað kæmi út úr útfærslu varðandi heimskautalandbúnað áður en þeir ákveddu að segja nei í seinni og jafnvel verða bændur bara fremst í stuðningsliði Evrópusambandsaðildar þegar að búið verður að semja

Fullyrðing: Dagur B. Eggertsson telur að stór hluti bænda myndi segja já í fyrri þjóðaratkvæðagreiðslunni og jafnvel verða fremstir í stuðningsliði ESB-aðildar eftir samningsniðurstöðu um heimskautalandbúnað.

Þetta er fyrst og fremst spá sem erfitt er að meta. POL-DATA-019 staðfestir skiptar skoðanir meðal bænda og að ekki allir deili andstöðu Bændasamtakanna. POLL-DATA-008 sýnir að dreifbýlisbúar eru síður hlynntir ESB en höfuðborgarbúar. Hugmyndin um að bændur myndu verða «fremstir í stuðningsliði» er óstudd af gögnum og stangast á við formlega afstöðu Bændasamtakanna.

mér finnst bæði rök úr þessu alþjóðlega varnar- og öryggisumhverfi fyrir því að gera þetta fyrr

Fullyrðing: Alþjóðlegt varnar- og öryggisumhverfi gefur ástæðu til að hefja aðildarviðræður fyrr en 2027.

SOV-HIST-003 staðfestir að innrás Rússa í Úkraínu jók hernaðarlega þýðingu Íslands verulega og NATO-ríki hófu reglulegar loftvarnir frá Keflavík á ný. PREC-DATA-022 sýnir að ESB hefur dýpkað samþættingu sína á varna- og öryggissviði eftir 2022 og stuðningur við ESB-aðild hefur náð sögulegu hámarki (74%). PARTY-DATA-016 staðfestir að ríkisstjórnin hraðaði þjóðaratkvæðagreiðslunni frá 2027 í ágúst 2026. Hins vegar er fullyrðingin um að öryggisumhverfið gefi sérstaklega ástæðu til viðræðna «fyrr en 2027» pólitískt mat, ekki staðreynd sem heimildir sanna beint.

þessi samtök sem við vorum að ræða áðan í atvinnulífinu og verkalýðshreyfingunni, sem í raun setja þetta ekkert á dagskrá hjá sér nema þeir viti að það eigi að fara að vinna eitthvað í þessu

Fullyrðing: Samtök í atvinnulífi og verkalýðshreyfingunni setja ESB-mál ekki á dagskrá fyrr en ljóst er að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram.

Fullyrðingin segir að samtök í atvinnulífi og verkalýðshreyfingunni setji ESB-mál ekki á dagskrá fyrr en ljóst er að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram. Engin heimild í staðreyndagrunni fjallar beint um afstöðu atvinnulífs- og verkalýðssamtaka til ESB-málsins. PARTY-DATA-016 og POL-DATA-020 fjalla um afstöðu stjórnmálaflokka, ekki samtaka. SOV-DATA-006 staðfestir ákvörðun ríkisstjórnarinnar um þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst 2026, sem skapar forsenduna sem fullyrðingin vísar til. Þó staðreyndagrunnurinn gefi ekki til kynna beint hvaða afstöðu ASÍ eða SA hafa tekið er nægt samhengi til að staðfesta hluta fullyrðingarinnar — að fyrst eftir ákvörðun um þjóðaratkvæðagreiðslu hafi ESB-málið orðið brýnt á dagskrá.