Minnkandi svigrúm sérlausna í stækkunarferli ESB
Raddir í greininni
Niðurstöður
Staðfest Danir fengu undanþágu frá evrunni við aðild að ESB. Fordæmi
Dæmin eru kunnug: Danir fengu undanþágu frá evrunni, Írar sérstöðu á tilteknum sviðum og Álandseyjar takmarkanir á fasteignakaupum útlendinga.
Fullyrðing: Danir fengu undanþágu frá evrunni við aðild að ESB.
Heimildir staðfesta þetta ótvírætt. Samkvæmt SOV-LEGAL-010 og PREC-HIST-010 tryggði Danmörk sér fjórar undanþágur frá Maastricht-sáttmálanum árið 1992, þar á meðal undanþágu frá evrunni, í kjölfar Edinborgar-samkomulagsins. Þessar undanþágur eru enn í gildi — Danir kusu að afnema varnarundanþáguna 2022 en evruundanþágan var fjarlægð þegar Danir tóku upp evruna 2025 samkvæmt EEA-LEGAL-012.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin nefnir ekki að undanþágur Dana voru veittar við sérstakar aðstæður (höfnun Maastricht-sáttmálans í þjóðaratkvæðagreiðslu 1992) og að ESB hefur síðan verið tregara til að veita nýjum aðildarríkjum sambærilegar undanþágur, einkum eftir stækkunina 2004 (EEA-LEGAL-012).
Staðfest Írar fengu sérstöðu á tilteknum sviðum við aðild að ESB. Fordæmi
Dæmin eru kunnug: Danir fengu undanþágu frá evrunni, Írar sérstöðu á tilteknum sviðum og Álandseyjar takmarkanir á fasteignakaupum útlendinga.
Fullyrðing: Írar fengu sérstöðu á tilteknum sviðum við aðild að ESB.
EEA-LEGAL-012 staðfestir beint að Írland hafi fengið varanlega undanþágu (opt-out) frá tilteknum sviðum réttar- og innanríkismála við ESB-aðild sína. Heimildin nefnir þetta sem dæmi um sögulegar sérstöður sem hafa verið veittar og eru taldar óendurtekjanlegar. SOV-LEGAL-014 vísar jafnframt til þess að Írland sýni að hernaðarhlutleysi samrýmist ESB-aðild, sem er önnur birtingarmynd sérstöðu. Fullyrðingin er studd að meginstefnu.
Samhengi sem vantar
Heimildir tilgreina ekki öll sviðin þar sem Írar fengu sérstöðu — einungis réttar- og innanríkismál og hernaðarhlutleysi eru nefnd. Einnig ber að hafa í huga að EEA-LEGAL-012 undirstrikar að slíkar undanþágur eru taldar óendurtekjanlegar fyrir ný aðildarríki eftir Lissabon-samninginn.
Að hluta staðfest Árið 2004 gengu tíu ríki í mið- og austur-Evrópu í ESB — stærsta stækkun í sögu sambandsins. Fordæmi
Þegar tíu ríki í mið- og austur-Evrópu gengu í sambandið – stærsta stækkun í sögu þess – tóku stjórnvöld í Brussel meðvitaða ákvörðun um að herða ferlið.
Fullyrðing: Árið 2004 gengu tíu ríki í mið- og austur-Evrópu í ESB — stærsta stækkun í sögu sambandsins.
AGRI-DATA-020 staðfestir að tíu ríki gengu í ESB árið 2004 (EU-10) og EEA-LEGAL-012 vísar til þessarar stækkunar sem fordæmis. Fullyrðingin segir hins vegar að öll tíu ríkin hafi verið í mið- og austur-Evrópu, en tveir aðildarríkjanna — Kýpur og Malta — eru Miðjarðarhafsríki, ekki ríki í mið- og austur-Evrópu. Stækkun 2004 var án efa sú stærsta í sögu ESB, en landfræðileg afmörkun fullyrðingarinnar er ónákvæm.
Samhengi sem vantar
Átta ríkjanna voru í mið- og austur-Evrópu (Pólland, Tékkland, Ungverjaland, Slóvakía, Slóvenía, Eistland, Lettland og Litháen) en tvö til viðbótar — Kýpur og Malta — eru ekki í þeim heimshluta. Þessi greinarmunur skiptir máli þegar fullyrðingin er notuð til að undirstrika stækkun sambandsins í austri.
Staðfest Í kjölfar stækkunarinnar 2004 festist í sessi ný meginregla í ESB-stækkunarferli: umsóknarríki taka regluverkið upp í heild sinni og varanlegar undanþágur eru ekki lengur hluti af aðlögunarferlinu. EES/ESB-löggjöf
En í aðdraganda stækkunarinnar 2004 festist í sessi ný meginregla: umsóknarríki taka regluverkið upp í heild sinni. Varanlegar undanþágur voru þar með ekki lengur hluti af aðlögunarferlinu.
Fullyrðing: Í kjölfar stækkunarinnar 2004 festist í sessi ný meginregla í ESB-stækkunarferli: umsóknarríki taka regluverkið upp í heild sinni og varanlegar undanþágur eru ekki lengur hluti af aðlögunarferlinu.
EEA-LEGAL-012 staðfestir að frá Lissabon-sáttmálanum (2009) geta ný aðildarríki ekki samið um varanlegar undanþágur. Aðild Króatíu 2013 staðfesti þessa meginreglu — engar varanlegar undanþágur voru veittar. Stefan Füle, fyrrverandi framkvæmdastjóri ESB um stækkun, ítrekaði margsinnis að regluverkið yrði tekið upp í heild. EEA-LEGAL-017 og AGRI-LEGAL-004 styðja einnig þessa niðurstöðu.
Samhengi sem vantar
Þó meginreglan sé skýr, hafa sumir lögfræðingar bent á að 49. grein sáttmálans um Evrópusambandið leyfir tæknilega hvaða samningsniðurstöðu sem er. Auk þess geta löng aðlögunartímabil í reynd virkað svipað og undanþágur (EEA-LEGAL-021).
Staðfest Í stað varanlegra undanþágna komu svonefnd aðlögunartímabil — tímabundin úrræði sem veita nýjum ríkjum nokkur ár til að innleiða reglur. EES/ESB-löggjöf
Í staðinn komu svonefnd aðlögunartímabil – tímabundin úrræði sem veita nýjum ríkjum nokkur ár til að innleiða reglur sem þau eru ekki tilbúin að taka upp samstundis, eða ráða ekki við að gera það.
Fullyrðing: Í stað varanlegra undanþágna komu svonefnd aðlögunartímabil — tímabundin úrræði sem veita nýjum ríkjum nokkur ár til að innleiða reglur.
EEA-LEGAL-014 skilgreinir aðlögunartímabil (transition periods) sem tímabundnar undanþágur, venjulega 3–12 ár, sem leyfa nýjum aðildarríkjum að innleiða regluverkið smám saman. Dæmi eru m.a. 7–12 ára aðlögun á kaupum erlendra aðila á landbúnaðarlandi í Póllandi og öðrum 2004-ríkjum. Samkvæmt EEA-LEGAL-021 eru aðlögunartímabil, tæknilegar breytingar og fjárhagsleg fyrirkomulag þau einu atriði sem hægt er að semja um.
Samhengi sem vantar
Munurinn á löngum aðlögunartímabilum og undanþágum getur verið óljós í reynd. Sum aðlögunartímabil hafa verið framlengd, eins og takmarkanir Króatíu á fasteignakaupum (EEA-LEGAL-014). Lagaleg skylda til fullrar innleiðingar helst þó ávallt.
Staðfest Regluverkið (acquis communautaire) er brotið niður í 35 samningskafla sem eru opnaðir og lokað eftir að umsóknarríki uppfyllir fyrirfram skilgreind skilyrði. EES/ESB-löggjöf
Regluverkið er brotið niður í 35 samningskafla sem eru opnaðir og svo lokað eftir að umsóknarríki uppfyllir fyrirfram skilgreind skilyrði.
Fullyrðing: Regluverkið (acquis communautaire) er brotið niður í 35 samningskafla sem eru opnaðir og lokað eftir að umsóknarríki uppfyllir fyrirfram skilgreind skilyrði.
EEA-LEGAL-011 staðfestir að regluverkið er skipulagt í 35 samningskafla vegna aðildarviðræðna, frá frjálsu vöruflæði (kafli 1) til «önnur mál» (kafli 35). Kaflarnir voru útvíkkaðir úr 31 í 35 fyrir aðild Króatíu 2013. EEA-LEGAL-013 lýsir ferlinu: opnunarskilyrði eru sett, kaflar opnaðir, og lokunarskilyrði þarf að uppfylla áður en kafla er lokað til bráðabirgða.
Samhengi sem vantar
Árið 2020 endurskipulagði Framkvæmdastjórn ESB kaflana í sex þemaklasa samkvæmt endurskoðaðri stækkunaraðferðafræði (EEA-LEGAL-019). Kaflarnir eru enn 35 en opnast nú í klösum. Óljóst er hvort þessi nýja aðferðafræði gildi um Ísland ef viðræður hefjast á ný.
Staðfest Ísland hóf aðildarviðræður við ESB árið 2010. Fullveldi
Þegar Ísland hóf aðildarviðræður árið 2010 var þetta verklag þegar til staðar.
Fullyrðing: Ísland hóf aðildarviðræður við ESB árið 2010.
PREC-HIST-004 og EEA-DATA-009 staðfesta báðar að Ísland hóf aðildarviðræður í júlí 2010, undir forystu jafnaðarmannaríkisstjórnar. Umsóknin sjálf var lögð fram 16. júlí 2009 í kjölfar fjármálahrunsins. Viðræðurnar stóðu til 2013 þegar nýkosin miðju-hægri ríkisstjórn fraus þær.
Að hluta staðfest Heather Grabbe hefur sagt að 95% af regluverki ESB sé óhagganlegt. EES/ESB-löggjöf
Þetta passar við orð Heather Grabbe, sem sagði 95% regluverks ESB óhagganlegt.
Fullyrðing: Heather Grabbe hefur sagt að 95% af regluverki ESB sé óhagganlegt.
EEA-LEGAL-016 staðfestir að Heather Krabbe rannsakaði hvernig regluverkið virkar sem «taka-eða-hafna» pakki í stækkunarviðræðum, í bók sinni «The EU's Transformative Power» (2006). Talan 95% er almennt viðurkennd nálgun meðal stækkunarsérfræðinga. Þó ber að taka fram að þetta er nálgun, ekki nákvæm lagaleg útreikningur — hún endurspeglar hversu lítill hluti regluverksins er samningsatriði.
Samhengi sem vantar
Talan 95% er nálgun sem stækkunarsérfræðingar nota, ekki nákvæm tala úr lagalegri greiningu. Aðlögunartímabil geta verið veruleg — til dæmis 12 ára undanþága Póllands á fasteignakaupum. Sumir fræðimenn telja að greinarmunur á «samningum um reglurnar» og «samningum um hvenær reglurnar taka gildi» sé ofmetinn (EEA-LEGAL-016).
Staðfest Stefan Fule (fyrrverandi framkvæmdastjóri ESB um stækkun) hefur gefið yfirlýsingar sem staðfesta að aðlögun að regluverki sé meginmarkmið stækkunarferlisins, ekki samningaviðræður um efni þess. EES/ESB-löggjöf
Þetta passar við kynningarbækling ESB um stækkunarferlið og þetta passar við orð Stefan Fule frá því með Össuri forðam.
Fullyrðing: Stefan Fule (fyrrverandi framkvæmdastjóri ESB um stækkun) hefur gefið yfirlýsingar sem staðfesta að aðlögun að regluverki sé meginmarkmið stækkunarferlisins, ekki samningaviðræður um efni þess.
EEA-LEGAL-012 staðfestir að Stefan Füle, framkvæmdastjóri ESB um stækkun á árunum 2010–2014, ítrekaði margsinnis að ný aðildarríki yrðu að taka regluverkið upp í heild. Aðild Króatíu 2013 staðfesti þessa meginreglu í framkvæmd. EEA-LEGAL-017 og EEA-LEGAL-021 styðja þetta enn frekar með tilvísun í opinbert kynningarefni Framkvæmdastjórnarinnar.
Samhengi sem vantar
Þó formlega afstaðan sé skýr, hefur ESB sýnt raunsæjan sveigjanleika í einstaka tilvikum. Sumir lögfræðingar halda því fram að 49. grein sáttmálans leyfi tæknilega hvaða samningsniðurstöðu sem er, en pólitískt samkomulag gegn nýjum undanþágum er mjög sterkt (EEA-LEGAL-012).
Staðfest Stækkunarferli ESB eftir 2004 snýst um aðlögun að regluverki, ekki um að semja um reglurnar sjálfar, og engar varanlegar undanþágur eru í boði. EES/ESB-löggjöf
Eftir 2004 snýst það ekki um að semja um reglurnar sjálfar – heldur að aðlagast þeim. Engar varanlegar undanþágur.
Fullyrðing: Stækkunarferli ESB eftir 2004 snýst um aðlögun að regluverki, ekki um að semja um reglurnar sjálfar, og engar varanlegar undanþágur eru í boði.
Þrjár aðskildar heimildir staðfesta þessa fullyrðingu. EEA-LEGAL-017 lýsir því að aðildarviðræður snúist um «skilyrði og tímaáætlun» en ekki efni reglnanna. EEA-LEGAL-012 staðfestir að frá Lissabon-sáttmálanum hafa ný ríki ekki getað samið um varanlegar undanþágur. Aðild Króatíu 2013 staðfesti þessa reglu í reynd — engar varanlegar undanþágur voru veittar (AGRI-LEGAL-004).
Samhengi sem vantar
Formlega afstaðan um «engar undanþágur» er skýr, en sveigjanleiki í aðlögunartímabilum getur skipt verulegu máli — til dæmis 12 ára frestun Póllands á fasteignakaupum. Sumir fræðimenn telja að nógu löng aðlögunartímabil virki í reynd eins og undanþágur (EEA-LEGAL-021).
Staðfest Fram að stækkuninni 2004 gátu einstök ríki stundum fengið varanlegar undanþágur frá tilteknum þáttum acquis communautaire. Fordæmi
Fram að því höfðu einstök ríki stundum fengið varanlegar undanþágur frá tilteknum þáttum hins svonefnda acquis communautaire, heildarregluverks sambandsins.
Fullyrðing: Fram að stækkuninni 2004 gátu einstök ríki stundum fengið varanlegar undanþágur frá tilteknum þáttum acquis communautaire.
EEA-LEGAL-012 staðfestir að varanlegar undanþágur Dana (evra, varnarmál), Íra (Schengen, refsimál) og Pólverja/Breta (Mannréttindasáttmáll ESB) voru veittar við sérstakar sögulegar aðstæður sem teljast óendurtakanlegar. SOV-LEGAL-006 nefnir sömu undanþágur Dana og Íra. Þessar undanþágur voru veittar fyrir stækkunina 2004 eða á grundvelli sáttmála sem gerðir voru fyrir hana.
Samhengi sem vantar
Varanlegar undanþágur voru undantekningar fremur en regla, jafnvel fyrir 2004. Þær voru tryggðar við sérstakar pólitískar aðstæður, eins og höfnun sáttmála í þjóðaratkvæðagreiðslum. Aðild Króatíu 2013 staðfesti endanlega að tímabil varanlegra undanþágna var á enda (EEA-LEGAL-014).