Ole Anton Bieltvedt
EinstaklingurSamfélagsrýnir
Samfélagsrýnir — hlynnt ESB-aðild.
Yfirlit
Aðeins fullyrðingar sem aðilinn hefur fullyrt, verið vitnað í, eða umorðað eru taldar.
Fullyrðingar (18)
Að hluta staðfest Danir fengu undanþágu frá því að taka upp evruna beint við inngöngu í ESB. Fullyrt Gjaldmiðill
Þeir vildu ekki evruna beint, heldur dulbúna
Heimildir staðfesta að Danir fengu undanþágu frá evrunni samkvæmt Edinburgh-samkomulaginu 1992 (PREC-HIST-010, SOV-LEGAL-010). Undanþágan var þó ekki samin «beint við inngöngu» — Danmörk gekk í EBE árið 1973, en undanþágan var samin 1992 í kjölfar höfnunar á Maastricht-sáttmálanum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Tímasetningin í fullyrðingunni er því villandi.
Samhengi sem vantar
Undanþágan var samin við sérstakar aðstæður (höfnun Maastricht-sáttmálans) og ESB hefur síðan verið tregara til að veita nýjum aðildarríkjum svipaðar undanþágur. Samkvæmt EEA-LEGAL-012 er formleg afstaða ESB sú að ný aðildarríki geti ekki samið um varanlegar undanþágur.
Að hluta staðfest Danir fengu undanþágu frá þátttöku í varnar- og hernaðarstarfsemi ESB. Fullyrt Fullveldi
þeir vildu ekki taka þátt í varnar- eða hernaðarstarfssemi ESB þó að það hafi svo breytzt
SOV-LEGAL-010 staðfestir að Danir fengu undanþágu frá varnarstefnu ESB í Edinburgh-samningnum 1992, ásamt þremur öðrum undanþágum. Hins vegar felldu Danir varnarmálaundanþáguna niður í þjóðaratkvæðagreiðslu í júní 2022 og tóku þátt í sameiginlegri öryggis- og varnarstefnu ESB. Fullyrðingin er söguleg staðreynd en vantar þennan afgerandi framvinduatburð — lesandi sem heyrir «fengu undanþágu» gæti misskilið stöðuna í dag.
Samhengi sem vantar
Danir afnámdu varnarmálaundanþáguna í þjóðaratkvæðagreiðslu í júní 2022 og taka nú þátt í sameiginlegri öryggis- og varnarstefnu ESB. Þrjár aðrar undanþágur (evran, réttarmál og innanríkismál, ESB-ríkisborgararéttur) eru enn í gildi. Pólitískt samhengi Danmerkur 1992 (höfnun Maastricht-samningsins) er ólíkt stöðu Íslands.
Staðfest Danir fengu undanþágu frá þátttöku í dómsmálasamvinnu og innri öryggismálum ESB. Fullyrt Fullveldi
þeir vildu ekki taka þátt í dómsmálasamvinnunni og innri öryggismálum ESB, þeir fengu því líka framgengt
Heimildir staðfesta þetta skýrt. SOV-LEGAL-010 og SOV-LEGAL-006 lýsa báðar undanþágu Dana frá dómsmálasamvinnu og innri öryggismálum í Edinburgh-samkomulaginu 1992. Sú undanþága er enn í gildi, ólíkt varnarundanþágunni sem var afnumin 2022.
Samhengi sem vantar
Undanþágan hefur kostnað — Danmörk er útilokuð frá tiltekinni samvinnu á sviði dómsmála og innanlandsmála, sem dregur úr áhrifamætti landsins á þessu sviði.
Að hluta staðfest Danir náðu því fram að Færeyjar og Grænland væru ekki hluti af ESB-aðild Danmerkur. Fullyrt Fullveldi
þeir fengu því líka framgengt, að Færeyjar og Grænland væru ekki með í aðildinni o.s.frv.
PREC-HIST-017 og PREC-HIST-008 staðfesta að Grænland gekk úr Evrópubandalaginu 1985 eftir þjóðaratkvæðagreiðslu 1982 — aðallega vegna sjávarútvegsstefnunnar. Færeyjar komu hins vegar aldrei inn í EBE/ESB þegar Danmörk gekk í 1973. Heimildir staðfesta stöðu Grænlands en ná ekki til Færeyja sérstaklega, þótt niðurstaðan sé rétt.
Samhengi sem vantar
Grænland yfirgaf Evrópubandalagið 1985, en hafði upphaflega verið tekið inn sem hluti af Danmörku 1973 — þrátt fyrir að meirihluti Grænlendinga hafi verið á móti. Stöðu Færeyja er ekki lýst í heimildum. Grænland er sjálfstjórnarhérað, ekki fullvalda ríki, sem takmarkar hve beint fordæmið nýtist Íslandi.
Að hluta staðfest Finnar og Svíar sömdu um sérlausnir fyrir landbúnað sinn, sem síðan var kallaður «norðurslóðalandbúnaður». Fullyrt Landbúnaður
Finnar og Svíar sömdu um sérlausnir fyrir þeirra landbúnað, en hann hefur síðan verið kallaður «norðurslóðalandbúnaður» til aðgreiningar frá öðrum ESB-landbúnaði.
AGRI-DATA-021 og AGRI-LEGAL-002 staðfesta að Finnar og Svíar sömdu um sérstakan ríkisstuðning við landbúnað á norðurslóðum (fyrir ofan 62. breiddargráðu) í aðildarsáttmálanum 1994 samkvæmt greinum 141/142. Hugtakið «norðurslóðalandbúnaður» kemur ekki beint fyrir í heimildum, en efnislega er lýsingin rétt. Vert er að árétta að þetta er viðbót við sameiginlegu landbúnaðarstefnuna, ekki undanþága frá henni.
Samhengi sem vantar
Samkvæmt AGRI-LEGAL-002 er stuðningurinn ekki varanleg undanþága frá sameiginlegu landbúnaðarstefnunni heldur viðbót — Finnar og Svíar innleiða stefnuna að fullu en fá auk þess heimild til viðbótarstuðnings. Stuðningurinn þarf endurnýjun og núverandi heimild gildir til 2027 að hámarki 574,5 milljónir evra á ári.
Að hluta staðfest Malta fékk við inngöngu í ESB einkarétt á 25 mílna fiskveiðilögsögu í stað 12 mílna sem er almenn regla ESB. Fullyrt Sjávarútvegur
Héldu einir yfirráðum yfir sinni fiskveiðilögsögu (25 mílur í stað 12)
PREC-HIST-020 nefnir «fisheries management zone addressed in EC Regulation 813/2004» sem hluta af aðildarsáttmála Möltu, en útskýrir ekki 25 mílna lögsöguna sérstaklega. Heimildir staðfesta að sérákvæði um fiskveiðar voru samið en nákvæm stærð svæðisins (25 sjómílur) er ekki sannreynd í fyrirliggjandi gögnum.
Samhengi sem vantar
Sjávarútvegur var ekki stór atvinnugrein á Möltu og aðstæður eru allt aðrar en á Íslandi. Nákvæm stærð fiskveiðilögsögunnar (25 mílur) er ekki staðfest í heimildum — aðeins vísað til EC Regulation 813/2004 án nánari útskýringar.
Að hluta staðfest Malta fékk undanþágu frá því að erlendum ESB-borgurum væri heimilt að kaupa fasteignir á Malta. Fullyrt Húsnæðismál
takmörkun á kaupum annarra ESB-íbúa á fasteignum á Malta
SOV-PARL-001 nefnir takmarkanir á fasteignakaupum á Malta sem fordæmi í ræðu utanríkisráðherra, sem styður að slíkt fyrirkomulag sé til staðar. Engin heimild í staðreyndagrunninum lýsir þó nákvæmum skilmálum undanþágunnar — t.d. hvort hún nái til allra erlendra ESB-borgara eða eingöngu ákveðinna tegunda fasteigna. EEA-DATA-027 fjallar um íslensku eignarhaldstakmarkanirnar en segir ekkert um Möltu sérstaklega. Fullyrðingin er í aðalatriðum studd en upplýsingar um umfang og nákvæma skilmála vantar.
Samhengi sem vantar
Heimildir lýsa undanþágunni aðeins í einni setningu sem fordæmi. Til að staðfesta fullyrðinguna að fullu þyrfti heimildir um aðildarsamning Möltu frá 2003 og bókun 6 sem kveður á um takmarkanir á eignarhaldi fasteigna á tilgreindum svæðum.
Staðfest Malta fékk undanþágu sem varðveitti bann við fóstureyðingum við inngöngu í ESB. Fullyrt Fullveldi
fóstureyðingar fengust áfram bannaðar á Möltu
PREC-HIST-020 staðfestir «derogation on abortion (Protocol 7 confirming Maltese constitutional provisions)» sem hluta af aðildarsáttmálanum 2003. EEA-LEGAL-023 nefnir einnig hvernig Írland fékk sambærilega tryggingu um fóstureyðingabannið sem bókun við Lissabon-sáttmálann. Fullyrðingin er staðfest af heimildum.
Heimildir vantar Malta var skilgreind sem harðbýlt land í ESB-aðildarsamningi, sem tryggði eyjunni ákveðin sérréttindi. Fullyrt Fordæmi
Malta var skilgreind sem harðbýlt land, sem tryggði ákveðin sérréttindi
Engar heimildir í staðreyndagrunninum nefna að Malta hafi verið skilgreind sem «harðbýlt land» í aðildarsáttmálanum. PREC-HIST-020 lýsir fjölmörgum sérákvæðum í aðildarsáttmálanum (hlutleysi, fasteignir, fóstureyðingar, skipasmiðjur) en notar aldrei hugtakið «harðbýlt land». Fullyrðingin er ekki hægt að staðfesta eða hrekja með fyrirliggjandi gögnum.
Samhengi sem vantar
Hugtakið «harðbýlt land» kemur ekki fyrir í neinum af heimildum staðreyndagrunnsins varðandi Möltu. Þetta gæti átt við um tiltekna skilgreiningu í einhverju sérákvæði aðildarsáttmálans sem er ekki í gagnagrunni okkar.
Að hluta staðfest Pólland fékk undanþágu frá að taka upp regluverk ESB um grundvallarmannréttindi (EU Charter of Fundamental Rights). Fullyrt EES/ESB-löggjöf
Pólland fékk undanþágu frá því að taka upp regluverk ESB um grunn mannréttindi (EU Charter of Fundamental Rights)
SOV-LEGAL-006 og EEA-LEGAL-012 staðfesta að Pólland (og Bretland) hafa bókun (protocol) um sáttmála ESB um grundvallarréttindi. Orðið «undanþága» er þó ekki nákvæmt. Bókunin felur ekki í sér fulla undanþágu frá sáttmálanum heldur takmarkar túlkun hans — Evrópudómstóllinn hefur staðfest í dómi sínum (N.S. gegn Secretary of State, 2011) að bókunin veiti ekki raunverulega undanþágu. Réttara er að tala um «túlkunarbókun» en «undanþágu».
Samhengi sem vantar
Bókun Póllands um sáttmála ESB um grundvallarréttindi var samþykkt með Lissabon-samningnum 2007 og ætlaður tilgangur hennar var að koma í veg fyrir að ESB-dómstóllinn beitti sáttmálanum til að útvíkka valdsvið ESB gagnvart pólskum lögum, einkum varðandi siðferðileg og félagsleg réttindi. Lagalegt mat er þó að bókunin veiti ekki raunverulega undanþágu — fullyrðingin er því of sterk í orðalagi sínu.
Að hluta staðfest Svíþjóð tók sér undanþágu frá upptöku evrunnar. Fullyrt Gjaldmiðill
Svíþjóð tók sér undanþágu frá upptöku evru
SOV-LEGAL-004 staðfestir að nýjum aðildarríkjum beri skylda að taka upp evru en engin framfylgd eða tímafrestur fylgi. EEA-LEGAL-023 lýsir stöðu Svíþjóðar nákvæmlega: Svíþjóð hefur «de facto undanþágu» — þrátt fyrir að ekkert formlegt undanþáguákvæði sé í aðildarsamningnum forðast Svíþjóð gengisgangráðið (ERM II) vísvitandi og Framkvæmdastjórnin samþykkir það. Fullyrðingin um «undanþágu» er því of sterk — réttara væri að lýsa þessu sem raunverulegri en ekki formlegri undanþágu.
Samhengi sem vantar
Svíþjóð hefur enga formlega undanþágu frá evruupptöku, ólíkt Danmörku sem samdi um lagalega bindandi undanþágu í Edinborgar-samningnum 1992 (SOV-LEGAL-010). Svíar héldu þjóðaratkvæðagreiðslu 2003 þar sem 55,9% greiddu atkvæði gegn evrunni og hafa síðan forðast ERM II. Þetta er «de facto» undanþága sem ESB hefur sætt sig við, ekki formleg lagaleg undanþága (EEA-LEGAL-012).
Þarfnast samhengis Írland fékk að mestu sömu sérlausnir og Danir við inngöngu í ESB. Fullyrt Fordæmi
Írland fékk mikið sömu sérlausnir og Danir
Fullyrðingin gefur ranga mynd af stöðunni. SOV-LEGAL-011 lýsir sérstöðu Írlands: undanþága frá Schengen-svæðinu, valfrjáls þátttaka í dómsmálasamvinnu (opt-in), hlutleysisyfirlýsing og bókun um fóstureyðingar. SOV-LEGAL-006 sýnir hins vegar að undanþágur Dana eru allt aðrar — evran, varnarmál, dómsmálasamvinna og ESB-ríkisborgararéttur. Írland er í evrunni og hefur þátttöku í varnarmálum ESB — bæði eru svið þar sem Danir hafa undanþágu. Skörunin er takmarkuð við hluta dómsmálasamvinnunnar.
Samhengi sem vantar
Undanþágur Íra og Dana skarast lítið. Írland er í evrusvæðinu; Danir ekki. Undanþágur Dana komu 1992 eftir höfnun á Maastricht-sáttmálanum; undanþágur Íra komu á ýmsum tímum (aðild 1973, Maastricht, Amsterdam, Lissabon). Þetta er ekki «sömu sérlausnir» heldur mismunandi sérlausnir á mismunandi sviðum.
Að hluta staðfest Á 38. landsfundi Sjálfstæðisflokksins árið 2009 var fjallað ítarlega um mögulega ESB-aðild Íslands og evrutöku. Fullyrt Flokkastefnur
Á 38. landsfundi Sjálfstæðisflokksins 2009 var ítarlega fjallað um mögulega aðild Íslands að ESB og upptöku evru.
POL-DATA-006 staðfestir að á 38. landsfundi Sjálfstæðisflokksins hafi innri umræða átt sér stað um ESB — Bjarni Benediktsson lýsti skammri hreyfingu gagnvart endurskoðun ESB-málsins eftir hrunið 2008. PREC-HIST-005 staðfestir að umsókn Íslands um ESB-aðild var lögð fram 2009 í kjölfar fjármálakreppunnar, þegar stuðningur náði hámarki. Þó heimildirnar nefni landsfund flokksins og ESB-umræðu á tímabilinu staðfesta þær ekki sérstaklega að 38. landsfundur hafi fjallað «ítarlega» um ESB-aðild og evrutöku. Nýju heimildirnar (PARTY-DATA-016 og POLL-DATA-004) fjalla um annað tímabil og breyta ekki þessari mynd.
Samhengi sem vantar
Engin heimild lýsir dagskrá 38. landsfundar Sjálfstæðisflokksins nákvæmlega. Staðhæfingin um «ítarlega» umfjöllun um ESB-aðild og evrutöku er ekki staðfest beint — POL-DATA-006 nefnir aðeins almenna innri spennu innan flokksins um ESB-málið á þessu tímabili.
Heimildir vantar Sjálfstæðisflokkurinn setti fram 7 samningsmarkmið um sérlausnir í tengslum við hugsanlegar aðildarviðræður Íslands við ESB á landsfundi 2009. Fullyrt Flokkastefnur
Á bls. 14-15 er fjallað um «Samningsmarkmið varðandi aðildarviðræður við ESB». Eru þar listuð upp þau 7 helztu mál sem Ísland stefndi á sérlausnir fyrir
Engar heimildir í staðreyndagrunninum innihalda landsfundarskjöl Sjálfstæðisflokksins eða lista yfir 7 samningsmarkmið. POL-DATA-006 nefnir almenna afstöðu flokksins en ekki tiltekna samningsmarkmið. EEA-DATA-013 lýsir samningsstöðu ríkisstjórnarinnar (ekki Sjálfstæðisflokksins) í aðildarviðræðum. Ekki er hægt að staðfesta fjölda eða efni samningsmarkmiðanna.
Samhengi sem vantar
Landsfundarskjöl Sjálfstæðisflokksins frá 2009 eru ekki í staðreyndagrunninum. EEA-DATA-013 lýsir sex varnarmarkmiðum ríkisstjórnarinnar í landbúnaðarsamningum en þau eru ekki endilega sömu markmið og Sjálfstæðisflokkurinn lagði fram.
Að hluta staðfest Sjálfstæðisflokkurinn stefndi á að söguleg réttindi Íslendinga til veiða innan 200 mílna yrðu tryggð í ESB-samningi. Fullyrt Sjávarútvegur
trygging sögulegra réttinda Íslendinga til veiða innan 200 mílna
Fullyrðingin segir að Sjálfstæðisflokkurinn hafi stefnt á að tryggja söguleg veiðiréttindi Íslendinga innan 200 mílna í ESB-samningi. Heimildir POL-DATA-006 og POL-DATA-002 staðfesta að flokkurinn hefur lengi lagt áherslu á sjávarútveg og fullveldi sem meginrökin gegn ESB-aðild. FISH-LEGAL-002 lýsir efnahagslögsögu Íslands (758.000 km²). Ný heimild POL-DATA-020 staðfestir andstöðu flokksins og áherslu á náttúruauðlindir. Hins vegar nefna heimildir ekki sérstaklega að flokkurinn hafi sett fram formlega stefnu um að tryggja veiðiréttindi «í ESB-samningi» — flokkurinn hefur fremur hafnað aðild í heild sinni en sett skilyrði um veiðiréttindi.
Samhengi sem vantar
Sjálfstæðisflokkurinn hefur yfirleitt verið andvígur ESB-aðild frekar en að setja skilyrði um hana. Á árunum 2009–2013, þegar viðræður stóðu yfir, var Sjálfstæðisflokkurinn í stjórnarandstöðu (2009–2013) og síðan leiddi hann ríkisstjórn sem frysti viðræðurnar. Fullyrðingin kann að eiga við um afstöðu einstakra þingmanna eða tímabundna stefnu, en heimildir sýna ekki formlega flokksstefnu um að tryggja veiðiréttindi «í ESB-samningi».
Staðfest ESB-aðildarsamningar taka yfirleitt fjölda ára, jafnvel áratugi. Fullyrt Fordæmi
ESB aðildarsamningar taka yfirleitt fjöldamörg ár, jafnvel áratugi.
EEA-LEGAL-013 staðfestir að aðildarferlið tekur «typically 5–10 years from application to accession». Tíminn getur þó verið mjög breytilegur — Austurríki kláraði viðræður á um 3 árum (1993–1995), en Tyrkland hefur verið í viðræðum frá 2005 með flesta kafla lokaða. Orðið «áratugi» á við í einstaka tilfellum eins og hjá Tyrklandi og Vestur-Balkanlöndunum.
Samhengi sem vantar
Ísland er í sérflokki þar sem mikill hluti regluverksins er þegar innleiddur í gegnum EES-samninginn. Aðildarviðræður 2010–2013 gengu hratt vegna þessa. Tímalengd veltur á pólitískum aðstæðum fremur en tæknilegum hindrunum.
Að hluta staðfest Samningaumleitanir milli Tyrkja og ESB hafa staðið í meira eða minna í 37 ár. Fullyrt Fordæmi
Samningaumleitanir milli Tyrkja og ESB hafa staðið meira eða minna í 37 ár.
Tyrkland sótti um aðild að Evrópska efnahagsbandalaginu árið 1987, sem er 39 árum síðan miðað við 2026. Samkvæmt EEA-LEGAL-013 hafa formlegar aðildarviðræður þó aðeins staðið frá 2005, og flestar samningalotum hafa verið lokaðar vegna pólitískra ágreiningsmála. Fullyrðingin um 37 ár vísar líklega til tímans frá umsókninni 1987, sem er nálægt en ekki nákvæmt — réttara væri um 39 ár. Auk þess jafngildir «samningaumleitanir» ekki formlegum viðræðum sem hófust 2005.
Samhengi sem vantar
Heimildir greina ekki nákvæmlega hvenær Tyrkland sótti um aðild (1987) og talan 37 ár virðist miða við annan viðmiðunarpunkt. Formlegar viðræður hófust fyrst 2005 og hafa verið frystar að stórum hluta — ekki samfellt samningaferli í 37 ár.
Að hluta staðfest ESB-aðild Dana hefur verið lýst sem svissneskum osti — allur í götum — vegna fjölda undanþágna. Fullyrt Fordæmi
ESB aðild Dana er eins og svissneskur ostur. Allur í götum.
Heimildir staðfesta að Danmörk hefur fjölmargar undanþágur frá ESB-regluverkinu. SOV-LEGAL-010 nefnir fjórar undanþágur frá Maastricht-samningnum (evra, varnarmál, dómsmál/innanríkismál og ESB-ríkisborgararéttur) og EEA-LEGAL-023 bætir við að varnarundanþágan var felld niður 2022 en hinar þrjár eru enn í gildi. Samlíkingin við «svissneskan ost» er myndræn lýsing sem gefur til kynna að undanþágurnar séu svo fjölmargar að aðildin sé «öll í götum». Þrjár til fjórar undanþágur eru vissulega óvenjulega margar samanborið við önnur ESB-ríki, en myndlíkingin er ýkt — Danmörk tekur fullan þátt á flestum sviðum ESB-samstarfsins.
Samhengi sem vantar
Heimildir staðfesta undanþágurnar en ekki myndlíkinguna um «svissneskan ost». Þrátt fyrir undanþágurnar er Danmörk fullgilt aðildarríki á innri markaðinum, í sameiginlegri landbúnaðarstefnu, sameiginlegri sjávarútvegsstefnu og á öllum öðrum sviðum. Undanþágurnar taka einungis til afmarkaðra sviða og myndlíkingin gefur of sterka mynd af því hversu «götuð» aðildin er.