Heiða Kristín Helgadóttir: Einkennilegt ef stóru samtökin vilja ekki fá botn í viðræður og niðurstöðu
Raddir í greininni
Niðurstöður
Að hluta staðfest Það er nú tollastríð milli allra helstu stórvelda í heiminum og Bandaríkin byrjuðu það stríð. Viðskipti
Það er komið tollastríð milli allra helstu stórvelda í heiminum. Bandaríkin byrjuðu það stríð og við sjáum ekkert fyrir endann á því.
Fullyrðing: Það er nú tollastríð milli allra helstu stórvelda í heiminum og Bandaríkin byrjuðu það stríð.
TRADE-DATA-036 lýsir viðskiptastríði Bandaríkjanna og Kína (2018–2020) og nefnir tollastefnu Bandaríkjanna sem upphafslega orsök. TRADE-DATA-027 staðfestir að Bandaríkin lögðu tolla á norska vöru árið 2025 og vísar til 'gagnkvæmra tolla'. Þetta styður að Bandaríkin hafi átt frumkvæði að tímabili aukinnar tollbeitingar. Hins vegar er orðalagið «milli allra helstu stórvelda» víðtækari en heimildir ná til — staðreyndagrunnurinn fjallar aðallega um samskipti Bandaríkjanna og Kína og Bandaríkjanna og ESB/Noregs, en ekki til dæmis um viðbrögð allra stórvelda.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin talar um «öll helstu stórveld» en heimildir fjalla aðallega um Bandaríkin gagnvart Kína og Evrópu. Gögn vantar um viðbrögð annarra stórvelda (t.d. Japan, Indland) og hvort þeirra tollbreytingar teljist hluti af sama «stríði». Orðið «tollastríð» er einnig túlkunaratriði — formleg skilgreining á því hvenær tolladeilur verða að «stríði» er ekki í heimildum.
Staðfest Ísland er ekki í neinu tollabandalagi. Viðskipti
Við erum ekki í neinu tollabandalagi
Fullyrðing: Ísland er ekki í neinu tollabandalagi.
Heimildir staðfesta þetta. TRADE-DATA-002 og TRADE-DATA-021 lýsa EES-samningnum sem fríverslunarsamningi en ekki tollabandalagi — Ísland hefur sjálfstæða tollataxta og getur gert eigin viðskiptasamninga (t.d. Ísland-Kína fríverslunarsamninginn frá 2013). ESB-aðild myndi fyrst koma Íslandi í tollabandalag. AGRI-DATA-008 undirstrikar jafnframt að landbúnaðarvörur falla utan EES-samningsins hvað frjálsa vöruflutninga varðar, sem staðfestir að EES er ekki tollabandalag.
Að hluta staðfest Frá seinni heimsstyrjöld hafa Bandaríkin leitt þann ferli að alþjóðasamfélagið stjórnist af lögum og reglum og beitt sér fyrir lækkun tolla í viðskiptum milli þjóða. Viðskipti
Frá seinni heimsstyrjöld hafa Bandaríkin leið í raun og veru það ferli að alþjóðasamfélagið stjórnist af lögum og reglum. Þeir hafa beitt sér fyrir því að það hefur verið dregið almennt úr tollum í viðskiptum milli þjóða.
Fullyrðing: Frá seinni heimsstyrjöld hafa Bandaríkin leitt þann ferli að alþjóðasamfélagið stjórnist af lögum og reglum og beitt sér fyrir lækkun tolla í viðskiptum milli þjóða.
TRADE-DATA-036 fjallar um viðskiptastríð Bandaríkjanna og vísar óbeint til sögulegrar tollastefnu, en staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki beinar heimildir um hlutverk Bandaríkjanna í uppbyggingu alþjóðlegra stofnana eftir stríð (GATT, Bretton Woods o.s.frv.). TRADE-DATA-037 nefnir mismunandi viðskiptasamningakerfi (NAFTA og ESB) en fjallar ekki um sögulega forystu Bandaríkjanna. Fullyrðingin er í samræmi við almennt viðurkennda sögu alþjóðaviðskiptakerfisins en heimildir staðreyndagrunnsins duga ekki til að staðfesta hana til fulls.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki heimildir um GATT/WTO-sögu, Marshall-áætlunina eða hlutverk Bandaríkjanna í uppbyggingu alþjóðastofnana eftir síðari heimsstyrjöld. Þetta er almennt viðurkennd söguleg staðreynd, en gögn eru ekki tiltæk til formlegrar staðfestingar innan grunnsins.
Að hluta staðfest Bandaríkin hafa snúið við blaðinu hvað varðar frjálsviðskiptastefnu sína og hafa nú sett tolla á flestar vörur sem Ísland flytur þangað. Viðskipti
Þeir hafa alveg snúið við blaðinu. [...] Það eru tollar eiginlega á allar okkar vörur sem við flytjum til Bandaríkjanna.
Fullyrðing: Bandaríkin hafa snúið við blaðinu hvað varðar frjálsviðskiptastefnu sína og hafa nú sett tolla á flestar vörur sem Ísland flytur þangað.
TRADE-DATA-027 staðfestir að Bandaríkin lögðu 15% gagnkvæma tolla á flestar norska vöru, auk hærri álags á stál og ál, þótt jarðefnaeldsneyti hafi verið undanþegið. Þetta bendir til sambærilegrar stefnu gagnvart Íslandi, en heimildin fjallar sérstaklega um Noreg en ekki Ísland. TRADE-DATA-004 sýnir að Bandaríkin eru um 8% af vöruútflutningi Íslands, sem gefur samhengi um umfang viðskiptanna. Orðalagið «eiginlega á allar okkar vörur» er ýkt miðað við fyrirliggjandi heimildir — undanþágur voru veittar á ákveðnar vöruflokka hjá Noregi og svipað fyrirkomulag gæti átt við Ísland.
Samhengi sem vantar
Heimildir fjalla um norska tollastefnu Bandaríkjanna en ekki sérstaklega um tolla á íslenskar vörur. Frekari gögn þyrfti um tollhlutfall á séríslenskar útflutningsvörur (sjávarafurðir, ál). Jafnframt nefna heimildir undanþágur (t.d. jarðefnaeldsneyti) sem sýna að ekki «allar» vörur hafa verið tolllagðar. Tollastefna Bandaríkjanna breyttist hratt og gæti hafa breyst eftir mars 2026.
Að hluta staðfest Stjórnendur lítilla og meðalstórra fyrirtækja á Íslandi eru áhugasamir um að ljúka aðildarviðræðum við ESB, en forystumenn stærstu hagsmunasamtakanna eru það ekki. Samtakastefnur
Þú sem ég tala við, sem eru að reka bara lítil og meðalstór fyrirtæki, eru bara let's go. [...] Þannig að ég veit það ekki, kannski vantar bara meiri umræðu innan þeirra raða að það á að þrýsta á sína forystumenn í þessu.
Fullyrðing: Stjórnendur lítilla og meðalstórra fyrirtækja á Íslandi eru áhugasamir um að ljúka aðildarviðræðum við ESB, en forystumenn stærstu hagsmunasamtakanna eru það ekki.
Heimildir gefa blandaða mynd sem styður fullyrðinguna að hluta en stangast á við hana að öðru leyti. ORG-DATA-001 sýnir að 57% félagsmanna SI eru á móti ESB-aðild, sem bendir til þess að meirihluti fyrirtækja sé ekki «let's go». POL-DATA-012 staðfestir að SA styður ESB-aðild og hefur lagt til 200 milljónir króna, sem stangast á við fullyrðinguna um að forystumenn stærstu samtakanna séu ekki áhugasamir. Forysta SI styður jafnframt ESB-aðild samkvæmt POL-DATA-016, þótt meirihluti félagsmanna sé á móti. Myndin er flóknari en fullyrðingin gefur til kynna.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin byggir á persónulegri reynslu ræðumanns en engin kerfisbundin könnun meðal lítilla og meðalstórra fyrirtækja er í staðreyndagrunni. SA og SI — stærstu hagsmunasamtökin — hafa formlega stutt ESB-aðild á forystustigi, sem stangast á við fullyrðinguna. Athyglisvert er þó að meirihluti SI-félagsmanna er á móti, sem sýnir bil milli forystu og félagsmanna.
Staðfest Finnskir og sænskir bændur hafa reynslu af ESB-aðild sem íslenskir bændur gætu lært af, þar með taldar lausnir sem myndu eiga við um Ísland. Landbúnaður
Af hverju vilja íslenskir bændur ekki heyra hvað finnskir bændur eru að fá í gegnum aðild að Evrópusambandinu? Af hverju vilja þeir ekki heyra lausnir sem einhverjir sænskir bændur hafa notað, sem við myndum líka falla undir?
Fullyrðing: Finnskir og sænskir bændur hafa reynslu af ESB-aðild sem íslenskir bændur gætu lært af, þar með taldar lausnir sem myndu eiga við um Ísland.
AGRI-LEGAL-002 staðfestir að Finnland og Svíþjóð fengu varanlega heimild til viðbótarríkisstyrkja til landbúnaðar á norðlægum svæðum samkvæmt 142. grein aðildarsamningsins frá 1994. Finnland fær um 290 milljónir evra á ári í slíka styrki. Þetta er nærtækasta fordæmið fyrir Ísland þar sem um er að ræða ríki með krefjandi loftslag og strjálbýli. AGRI-DATA-016 staðfestir jafnframt að Finnland og Svíþjóð fengu heimild til viðbótarríkisstyrkja við heimamarkað. Þó ber að hafa í huga að þessi stuðningur bættist ofan á sameiginlega landbúnaðarstefnuna en var ekki undanþága frá henni.
Samhengi sem vantar
Stuðningur samkvæmt 142. grein er viðbót við sameiginlega landbúnaðarstefnuna en ekki undanþága frá henni — Finnland og Svíþjóð innleiða fulla stefnuna að auki. Hvort Ísland gæti fengið sambærilegar heimildir er samningsatriði og ekki tryggt. Búskaparaðstæður á Íslandi eru ekki fullkomlega sambærilegar — Ísland hefur t.d. mun minni landbúnaðarframleiðslu og aðra samsetningu framleiðslu.
Staðfest Niðurstaða aðildarviðræðna við ESB myndi hafa áhrif á vaxtastig og fjármögnunarmöguleika íslensks atvinnulífs. Gjaldmiðill
það að vilja ekki klára þó þetta skref og fá það þá bara upp á borðið hvaða afleiðingar það myndi hafa fyrir íslenskt atvinnulíf, fyrir vaxtastig og fyrir möguleika atvinnulífs hérna til að fjármagna sig
Fullyrðing: Niðurstaða aðildarviðræðna við ESB myndi hafa áhrif á vaxtastig og fjármögnunarmöguleika íslensks atvinnulífs.
Margar heimildir styðja þessa fullyrðingu. POL-DATA-012 nefnir að SA telur ESB-aðild geta lækkað fjármagnskostnað um 2–3 prósentustig með því að afnema gengisáhættuálag. CURR-DATA-015 staðfestir að aðild að evrusvæðinu gæti lækkað vexti um 3–4 prósentustig til lengri tíma. CURR-DATA-011 bendir á að vextir undir evruni yrðu líklega nokkuð lægri og verðtryggð lán yrðu sjaldgæfari. Þó ber að hafa í huga að fullyrðingin segir «aðildarviðræður» en vaxtaáhrifin tengist evruupptöku sem er frekara skref en ESB-aðild ein og sér.
Samhengi sem vantar
Vaxtaáhrifin eru fyrst og fremst tengd hugsanlegri evruupptöku, ekki ESB-aðild sem slíkri. ESB-aðild leiðir ekki sjálfkrafa til evrunnar — Búlgaría var ESB-aðili í 19 ár áður en hún tók upp evru. Suma áhrifin á vaxtastig, t.d. samningsstöðu og trúverðugleika, gæti ESB-aðild haft beint, en stóru tölurnar í heimildum (3–4 prósentustig) eiga við um evrusvæðisaðild. Eldri heimildir (2012) gætu ofmetið vaxtamuninn miðað við núverandi aðstæður.
Að hluta staðfest Tollur á innfluttar vörur getur haft bein áhrif á fjölda starfsmanna hjá smærri fyrirtækjum — til dæmis hvort fyrirtæki ræður tíu eða fimm starfsmenn. Viðskipti
fólk sem er kannski að flytja inn einhverjar vörur sem að hafa margfaldast í verði, þetta hefur bara bein áhrif á það hvort þú getur haft tíu manneskjur í vinnu eða fimm
Fullyrðing: Tollur á innfluttar vörur getur haft bein áhrif á fjölda starfsmanna hjá smærri fyrirtækjum — til dæmis hvort fyrirtæki ræður tíu eða fimm starfsmenn.
TRADE-DATA-036 staðfestir almennt sjónarmið um að tollar hafi neikvæð áhrif á atvinnu — viðskiptastríð Bandaríkjanna og Kína leiddi af sér um 300 þúsund atvinnutöp í Bandaríkjunum. PREC-DATA-002 og PREC-HIST-012 benda til þess að viðskiptahindranir hafi dregið úr hagvexti og viðskiptum Bretlands eftir Brexit. Þetta styður grundvallarrökfræðina um að tollar auki kostnað og dragi úr samkeppnishæfni fyrirtækja. Sérstaka dæmið um tíu á móti fimm starfsmönnum er hins vegar skoðun sem ekki er studd tölulegu mati í heimildum.
Samhengi sem vantar
Heimildir styðja almennt samband tolla og atvinnumissis en fjalla ekki um smærri fyrirtæki á Íslandi sérstaklega. Áhrifin ráðast af tollhlutfalli, vörutegundum og hvort fyrirtæki geta velt kostnaði yfir á neytendur. Dæmið um halvan starfsmannafjölda er ætlað til skýringar en er hvorki byggt á gögnum né dæmigert fyrir allar aðstæður.
Að hluta staðfest Íslenskir bændur styðjast við búvörulög og Bændasamtökin hafa ekki kynnt sér aðrar leiðir í tengslum við ESB-aðild. Landbúnaður
Á það endalaust að vera hlutverk Bændasamtakanna að reyna standa vörð um þessi búvörulög og skoða aldrei aðrar leiðir.
Fullyrðing: Íslenskir bændur styðjast við búvörulög og Bændasamtökin hafa ekki kynnt sér aðrar leiðir í tengslum við ESB-aðild.
POL-DATA-019 staðfestir að Bændasamtök Íslands eru formlega á móti ESB-aðild og hafa stöðugt lagt áherslu á vernd gildandi tollverndar og búvörulaga. Fyrri hluti fullyrðingarinnar er því réttur. Hins vegar sýnir POL-DATA-019 jafnframt að Bændasamtökin hafa «tekið skynsamlegt skref» og sett fram lágmarkskröfur (lágmarkskröfur) fyrir íslenskan landbúnað ef til ESB-aðildar kæmi. POL-DATA-015 greinir frá eigin greiningu Bændasamtakanna á áhrifum ESB-aðildar. Þetta bendir til þess að samtökin hafi í raun skoðað aðrar leiðir að einhverju marki, þótt opinber stefna þeirra sé andstaða.
Samhengi sem vantar
Bændasamtökin hafa sett fram lágmarkskröfur fyrir ESB-aðild, sem er óbeint viðurkenning á því að aðild sé möguleg og þarfnist undirbúnings. Samtökin hafa einnig gert eigin áhrifamat á ESB-aðild. Fullyrðingin um að þau hafi «aldrei» skoðað aðrar leiðir er of víð miðað við heimildir.