Ákvörðunin stærri en núverandi ríkisstjórn
Raddir í greininni
Niðurstöður
Að hluta staðfest Ákvörðun um að sækja um aðild að ESB, á grundvelli milliliðalauss umboðs frá þjóðinni, væri stærsta ákvörðun sem tekin hefur verið í utanríkismálum að minnsta kosti frá því Ísland gerðist aðili að EES-samningnum. EES/ESB-löggjöf
ákvörðun um að sækja um aðild, á grundvelli milliliðalauss umboðs frá þjóðinni, væri stærsta ákvörðun sem tekin hefur verið í utanríkismálum að minnsta kosti frá því við gerðumst aðilar að EES-samtarfinu
Fullyrðing: Ákvörðun um að sækja um aðild að ESB, á grundvelli milliliðalauss umboðs frá þjóðinni, væri stærsta ákvörðun sem tekin hefur verið í utanríkismálum að minnsta kosti frá því Ísland gerðist aðili að EES-samningnum.
Heimildir styðja að ESB-aðild sé gríðarlega umfangsmikil utanríkismálsákvörðun — EEA-LEGAL-016 og EEA-LEGAL-017 lýsa umfangi regluverksins sem yrði tekið upp og PREC-DATA-024 nefnir að ekkert fordæmi sé fyrir þeirri aðferð sem beitt er. Hins vegar er «stærsta ákvörðunin» samanburðarmat sem heimildir staðfesta ekki beint; engin heimild raðar utanríkismálsákvörðunum Íslands í mikilvægisröð. EES-samningurinn var vissulega þáttaskil, en hvort ESB-aðild yrði stærri er ekki sannanlegt úr heimildum einum.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin er matskennd — hvort ESB-umsókn sé «stærsta» ákvörðunin er pólitískt mat sem erfitt er að sannreyna. NATO-aðild Íslands (1949), EES-samningurinn (1994) og varnarsamningur við Bandaríkin eru einnig stórvægilegar utanríkismálsákvarðanir sem heimildir fjalla ekki um í samanburði. Vert er að nefna að fullyrðingin notar «að minnsta kosti frá EES» sem dregur úr algerðinni.
Staðfest Stór hluti lagasafns Íslands samræmist ESB-löggjöf nú þegar. EES/ESB-löggjöf
stóran hluta lagasafns Íslands samræmast ESB-löggjöf nú þegar
Fullyrðing: Stór hluti lagasafns Íslands samræmist ESB-löggjöf nú þegar.
EEA-LEGAL-001 staðfestir að um 70% af innri markaðslöggjöf ESB hefur verið innleidd í íslensk lög gegnum EES-samninginn. Samkvæmt EEA-DATA-006 hafa um 13.000 ESB-lagagerðir verið teknar upp í íslensk lög, sem samsvarar um 75% af löggjöf innri markaðarins. EEA-DATA-003 greinir frá því að um þriðjungur af öllu regluverki ESB (acquis) hafi þegar verið innleiddur. Orðalagið «stór hluti» samræmist þessum tölum vel.
Samhengi sem vantar
Þó ber að greina á milli innri markaðslöggjafar (60–75% innleidd) og alls regluverks ESB (um þriðjungur innleiddur). Stór málefnasvið eins og sjávarútvegur, landbúnaður, tollasamband, gjaldmiðilsstefna og réttarmál falla utan EES-samningsins. SOV-DATA-004 áætlar 3.000–5.000 viðbótarlagagerðir við fulla aðild.
Að hluta staðfest Það væri hálfur sannleikur að líta á aðildarviðræður við ESB sem að öllu leyti aðlögunarviðræður, þar sem hluti lagasamræmingar er þegar lokið. EES/ESB-löggjöf
þannig væri það «hálfur sannleikur að láta eins og þetta séu að öllu leyti aðlögunarviðræður»
Fullyrðing: Það væri hálfur sannleikur að líta á aðildarviðræður við ESB sem að öllu leyti aðlögunarviðræður, þar sem hluti lagasamræmingar er þegar lokið.
Heimildir sýna blæbrigðaríka mynd. EEA-LEGAL-017 og EEA-LEGAL-021 staðfesta að aðildarviðræður snúast formlega um «hvenær og hvernig» umsóknarríkið innleiðir regluverkið, ekki um hvort — þannig eru þær tæknilega aðlögunarviðræður. Hins vegar bendir EEA-LEGAL-016 á að aðeins um 5% regluverksins séu raunverulega samningsatriði (aðlögunartímabil og fjárhagsleg fyrirkomulag). Fullyrðingin hefur rétt fyrir sér um að hluti lagasamræmingar sé þegar lokið, en orðalagið «hálfur sannleikur» vanmetur hversu stórt hlutfall viðræðnanna snýst um ný málefnasvið sem EES-samningurinn nær ekki til.
Samhengi sem vantar
Aðildarviðræður ná til 33 samningskafla og margir þeirra snúa að málefnasviðum sem EES-samningurinn nær ekki til — sjávarútvegi, landbúnaði, tollasambandi og réttarmálum. Á þessum sviðum eru viðræðurnar ekki «aðlögunarviðræður» heldur kynning á nýju regluverki. Auk þess gætu aðlögunartímabil verið pólitískt mikilvæg þótt formlega séu þau tímabundin.
Að hluta staðfest Aðildarríki ESB eru fullvalda og sjálfstæð ríki. Fullveldi
hún segir aðildarríki ESB auðvitað vera fullvalda og sjálfstæð ríki
Fullyrðing: Aðildarríki ESB eru fullvalda og sjálfstæð ríki.
Þetta er formlega rétt en of einfalt. Aðildarríki ESB eru fullvalda ríki í alþjóðarétti og geta gengið úr sambandinu samkvæmt 50. grein Lissabon-samningsins. SOV-DATA-021 vísar til þess sjónarhorns að fullveldi sé óskiptanlegt — en alþjóðareglur fela yfirleitt í sér deilt fullveldi. EEA-LEGAL-022 sýnir að ESB-aðild útvíkkar valdsvið ESB til margra málefnasviða sem Ísland ræður nú alfarið yfir, þar á meðal sjávarútvegs, landbúnaðar og gjaldmiðilsstefnu. SOV-LEGAL-032 staðfestir að viðskiptastefna færist yfir í einkavaldssvið ESB. Fullyrðingin er tæknilega rétt en sleppur því samhengi að fullveldi er takmarkað á ýmsum sviðum.
Samhengi sem vantar
Fullveldi aðildarríkja er takmarkað á mörgum sviðum — viðskiptastefna, landbúnaðarstefna, sjávarútvegsstefna og gjaldmiðilsstefna (innan evrusvæðisins) eru á valdsviði ESB. Ríkin hafa formlegt fullveldi og úrsagnarrétt, en á meðan þau eru aðilar hafa þau framselt verulegt löggjafarvald. Spurningin er hvort «fullvalda» merkir formlegan rétt til úrsagnar eða raunverulegt sjálfstæði í stefnumörkun.
Staðfest ESB-aðild myndi kalla á breytingar á stjórnarskrá Íslands vegna valdaframsals sem hún heimilar ekki. Fullveldi
Það sé hins vegar hárrétt að með aðildinni myndi verða til þörf á breytingum á stjórnarskrá vegna valdaframsals sem hún heimilar ekki
Fullyrðing: ESB-aðild myndi kalla á breytingar á stjórnarskrá Íslands vegna valdaframsals sem hún heimilar ekki.
SOV-LEGAL-027 staðfestir skýrt að íslensk stjórnarskrá inniheldur enga heimild til að framselja fullveldi til alþjóðastofnana og bendir á að ríkjandi lagaleg túlkun — staðfest af Stjórnlaganefnd 2011 — sé sú að breyta þurfi stjórnarskránni. Sambærilegt kemur fram í SOV-LEGAL-012 og SOV-DATA-002 sem vísa báðar í 2. grein stjórnarskrárinnar. Breytingin þyrfti að fara í gegnum tvö þing samkvæmt 79. grein.
Samhengi sem vantar
Þó er fræðileg umræða um hvort stjórnarskrárbreyting sé bókstaflega nauðsynleg — sumir lögfræðingar halda því fram að fullgilding aðildarsamnings gæti nægt án formlegrar breytingar, einkum í ljósi þess að EES-samningurinn fól í sér raunverulegt valdframsal án slíkrar breytingar. Pólitískt samkomulag er hins vegar skýrt um að breytinga sé þörf.
Að hluta staðfest Ef aðildarumsókn yrði lögð fram myndi stjórnkerfi Íslands að miklu leyti vera undirlagt aðildarumsókninni frá þeim tíma sem viðræður hæfust. EES/ESB-löggjöf
ef vel á að vera yrði stjórnarkerfi Íslands að miklu leyti undirlagt aðildarumsókn frá þeim tíma sem viðræður hæfust
Fullyrðing: Ef aðildarumsókn yrði lögð fram myndi stjórnkerfi Íslands að miklu leyti vera undirlagt aðildarumsókninni frá þeim tíma sem viðræður hæfust.
EEA-LEGAL-017 og EEA-LEGAL-021 lýsa aðildarferlinu sem umfangsmiklu verki þar sem skima þarf alla 33 samningskafla, setja viðmið og innleiða regluverkið. Þetta krefst verulegrar stjórnsýslugetu. EEA-DATA-014 bendir á að Hagfræðistofnun HÍ hafi varað við óvissu um raunverulegan kostnað viðræðnanna. Orðalagið «að miklu leyti undirlagt» er þó ýkt — viðræðurnar krefjast mikillar stjórnsýsluvinnu en koma ekki í veg fyrir önnur verkefni stjórnkerfisins. Reynsla annarra umsóknarríkja sýnir að aðildarferlið er krefjandi en kemur ekki í stað daglegs stjórnunarstarfs.
Samhengi sem vantar
Heimildir lýsa ekki beint því hversu mikla stjórnsýslugetu viðræðurnar krefjast af litlu ríki eins og Íslandi. TRADE-DATA-022 bendir á að Ísland hafi verið talinn «auðveldur» umsækjandi vegna mikillar EES-samræmingar, sem gæti dregið úr álagi. Reynsla Íslands af viðræðunum 2010–2013 myndi veita bestu vísbendinguna en er ekki ítarlega rakin í heimildum.
Staðfest Aðildarviðræður Íslands við ESB yrðu ekki einfaldar né léttar. EES/ESB-löggjöf
Þetta yrðu ekki með neinu móti einfaldar og léttar aðildarviðræður þar sem ekkert breyttist hér heima fyrr en kæmi að því að taka afstöðu
Fullyrðing: Aðildarviðræður Íslands við ESB yrðu ekki einfaldar né léttar.
EEA-DATA-014 staðfestir að varla megi búast við varanlegum undanþágum frá meginreglum regluverksins og að erfiðustu samningakaflarnir — sjávarútvegur og landbúnaður — hafi aldrei verið leystir í fyrri viðræðum. EEA-LEGAL-021 útskýrir að 95% regluverksins séu ekki samningsatriði, sem þýðir að svigrúm til mótvægis er takmarkað. SOV-LEGAL-006 undirstrikar að ólíklegt sé að Ísland fái sambærilegar undanþágur og Danmörk fékk 1992, þar sem ESB hefur hert afstöðu sína til undanþága frá stækkun 2004. Þetta allt bendir til þess að viðræður yrðu flóknar.
Samhengi sem vantar
TRADE-DATA-022 bendir hins vegar á að Ísland var talið «auðveldur» umsækjandi 2010 vegna mikillar EES-samræmingar, og framkvæmdastjórnin gaf jákvæða umsögn. Viðræður yrðu flóknar á vissum málefnasviðum (sjávarútvegi einkum) en einfaldari á öðrum þar sem lagagrunnur er þegar til staðar. Fullyrðingin nefnir einnig að «ekkert breyttist hér heima» meðan á viðræðum stæði — en innleiðingarundirbúningur hefst yfirleitt samhliða viðræðum.
Að hluta staðfest Ef nei-svar fæst í þjóðaratkvæðagreiðslunni um ESB-aðild verður málið úr sögunni í íslenskri pólitík að minnsta kosti í fyrirsjáanlegri framtíð. Flokkastefnur
Ef svarið verði nei í fyrirhugaðri kosningu sé málið hins vegar úr sögunni í íslenskri pólitík, að minnsta kosti í fyrirsjáanlegri framtíð
Fullyrðing: Ef nei-svar fæst í þjóðaratkvæðagreiðslunni um ESB-aðild verður málið úr sögunni í íslenskri pólitík að minnsta kosti í fyrirsjáanlegri framtíð.
SOV-DATA-022 staðfestir að pólitískur kostnaður af því að hunsa niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu væri mikill á Íslandi, einkum eftir fordæmi stjórnarskrárkosningarinnar 2012. Nei-svar myndi líklega gera erfiðara fyrir ríkisstjórnir að taka málið upp aftur. Hins vegar sýna heimildir líka að ESB-umræðan á Íslandi hefur verið endurtekin: PARTY-DATA-016 lýsir því hvernig Kristrún breytti afstöðu sinni á skömmum tíma, og PARTY-DATA-011 sýnir hvernig umsókn 2009 varð aftur aktuell þrátt fyrir tilraun til afturköllunar.
Samhengi sem vantar
Fordæmi Noregs sýna að nei-svar í þjóðaratkvæðagreiðslu þýðir ekki endilega að málið hverfur — Noregur greiddi atkvæði gegn ESB-aðild 1972 og 1994 en umræðan hefur aldrei horfið alveg. Norska nei-svarið 1994 er þó oft nefnt sem dæmi um «varanlega» niðurstöðu. Fyrirvari fullyrðingarinnar «í fyrirsjáanlegri framtíð» er mikilvægur — en saga ESB-umræðunnar á Íslandi bendir til þess að ytri aðstæður (eins og fjármálakreppa eða öryggisógnir) geta endurvakið málið.
Staðfest Það væri óraunsætt miðað við þróun heimsmála að íslenskt ríki geti forðast spurningar um stöðu sína í heiminum. Fullveldi
það væri óraunsætt miðað við þróun heimsmála að íslenskt ríki geti forðast spurningar um stöðu þess í heiminum
Fullyrðing: Það væri óraunsætt miðað við þróun heimsmála að íslenskt ríki geti forðast spurningar um stöðu sína í heiminum.
Heimildir styðja almennt þá ályktun að alþjóðlegar breytingar hafi áhrif á Ísland. SOV-HIST-003 fjallar um aukna hernaðarlega þýðingu Íslands eftir innrás Rússa í Úkraínu 2022 og vaxandi öryggisumhverfi. PARTY-DATA-021 lýsir nýjum pólitískum aðstæðum vegna Trump-stjórnarinnar. SOV-PARL-005 sýnir að ríkisstjórnin hefur þegar brugðist við breyttum aðstæðum með þjóðaratkvæðagreiðslu. Fullyrðingin er almenn skoðun en alþjóðleg þróun undanfarinna ára styður hana.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin er almenn og erfitt að hrekja — hún segir í raun aðeins að Ísland geti ekki einangrað sig frá alþjóðlegri þróun, sem á við um öll ríki. Hún felur ekki í sér að ESB-aðild sé rétta svarið við þessum aðstæðum, aðeins að spurningin sé óhjákvæmileg.