Fordæmi annarra ríkja

Vöruútflutningur Bretlands til ESB lækkaði verulega eftir Brexit: árið 2024 nam hann 177 milljörðum punda, um 18% undir stigi 2019 að raunvirði. Þjónustuútflutningur stóð sig betur og hækkaði um 19% að raunvirði. Viðskiptasamningur Bretlands og ESB tryggir engan toll eða kvóta en leiddi til umtalsverðra ótollhindrana eins og tollskýrslna, upprunalandsvottorða og eftirlitsaðgerða.

Fjárlagaskrifstofa Bretlands (OBR) áætlar að eftir brexit muni á endanum draga úr langtíma VLF Bretlands um um 4% miðað við að hafa verið í ESB; í mars 2024 staðfesti OBR að þróunin væri «að mestu í samræmi við spána». Áhrifin þykja tengjast auknum viðskiptahindrunum sem draga úr viðskiptahlutdeild, þótt matið sé módelbyggt og taki allt að 15 ár að ganga að fullu í garð.

Útgönguferlið í kjölfar Brexit tók 4,5 ár frá þjóðaratkvæðagreiðslu 23. júní 2016 til loka aðlögunartímabilsins 31. desember 2020. Grein 50 veitir tveggja ára samningsglugga sem krefst samþykkis allra ESB-ríkjanna til framlengingar. Norður-Írlandsbókunin, sem síðar var endurskoðuð sem Windsor-ramminn í febrúar 2023, er enn pólitískt álitamál.

Enduraðild að ESB eftir útgöngu krefst fulls aðildarferlis samkvæmt grein 49 — engin einfölduð leið er til. Ríki sem gengur aftur inn þyrfti að uppfylla Kaupmannahafnarforsendurnar og myndi missa fyrri undanþágur. Dómstóll ESB staðfesti í Wightman-málinu (2018) að grein 50 megi afturkalla einhliða áður en útganga tekur gildi en ekki eftir hana.

Landbúnaður er ein stærsta uppspretta gróðurhúsalofttegunda í Danmörku og nemur 11–12 milljónum tonna CO₂-ígilda árlega, eða um þriðjungi heildarlosunar landsins. Danmörk varð fyrsta ríkið í heiminum til að leggja beint kolefnisgjald á losun frá landbúnaði árið 2024, 300 DKK á tonn sem hækkar í 750 DKK árið 2035.

Danski þríhliðasamningurinn (Grøn trepart) frá 2024 stefnir að umbreytingu á um 390.000 hekturum ræktunarlands — 250.000 hektarar í skóg og 140.000 í endurblautt votlendi. Þetta nemur um 15% af öllu ræktuðu landi í Danmörku (um 2,6 milljónum hektara) og er hluti af skuldbindingu Danmerkur um 70% samdrátt í losun fyrir 2030 samkvæmt dönsku loftslagslögunum.

Danmörk hefur dregið verulega úr losun gróðurhúsalofttegunda síðan 1990, úr um 70 milljónum tonna CO₂-ígilda í 33–35 milljónir árið 2023 — um 50% samdráttur. Orkugeirinn stóð fyrir mestu minnkuninni með umskiptum frá kolum yfir í vindorku (yfir 50% raforku), en losun frá landbúnaði dróst aðeins saman um 10–15% á sama tímabili.

Efnahagsáhrif Brexit á Bretland hafa verið umfangsmikil: OBR áætlar 4% samdrátt í landsframleiðslu til lengri tíma, Centre for European Reform telur vöruviðskipti vera um 7% lægri en ella og Englandsbanki vísar til Brexit-hindrana sem ástæðu hærra matvælaverðs. Þjónustuviðskipti, einkum fjármálaþjónusta, urðu einnig fyrir áhrifum þegar vegabréfsréttindi (passporting) á innri markaðinum féllu brott.

Danmörk er oft nefnd sem loftslagsfyrirmynd innan ESB eftir um 45% samdrátt í losun frá 1990 til 2022 en heildartalan inniheldur mikinn mun eftir geirum. Orkugeirinn dróst saman um 70% vegna vindorku en landbúnaður aðeins um 10–15%. Hluti af samdrættinum skýrist af flutningi iðnaðarframleiðslu til útlanda og losun á mann (um 5,5 tonn CO₂-ígilda) er enn yfir meðaltali ESB.

Donald Tusk, forsætisráðherra Póllands og fyrrverandi forseti leiðtogaráðs ESB, hefur lýst þörf á umbótum innan sambandsins til að mæta smærri ríkjum betur. Á árunum 2025–2026 sagði Tusk opinberlega að ESB þyrfti að aðlagast til að gera aðild aðlaðandi fyrir lönd eins og Ísland og Noreg, í samhengi umræðu um samkeppnishæfni ESB í kjölfar Draghi- og Letta-skýrslnanna.

Norska þingið (Stortinget) ræddi í mars 2026 tillögu Venstre — systurflokks Viðreisnar — um að kanna möguleika á ESB-aðild Noregs. Tillögunni var hafnað með um 79% atkvæða á móti, sem endurspeglar viðvarandi andstöðu Norðmanna við ESB-aðild síðan í þjóðaratkvæðagreiðslunni 1994. ESB-andstæðingar á Íslandi vísuðu til kosningarinnar sem sönnunar þess að Noregur, þrátt fyrir áratuga EES-reynslu, hafni áfram fullri aðild.

Loftslagsvísitala Germanwatch (CCPI 2024) raðar 63 löndum og ESB eftir frammistöðu í loftslagsmálum á fjórum sviðum: losun gróðurhúsalofttegunda (40%), endurnýjanlegri orku (20%), orkunotkun (20%) og loftslagsstefnu (20%). Danmörk skipaði fjórða sæti árið 2024 — hæst allra ESB-ríkja — þökk sé metnaðarfullri vindorkuuppbyggingu og loftslagslöggjöf sem miðar að 70% samdrætti í losun fyrir 2030.

Landbúnaður og matvælaframleiðsla eru einn stærsti útflutningsgeiri Danmerkur og nemur 20–25% af vöruútflutningi landsins. Danir slátra um 28 milljónum svína árlega fyrir 5,9 milljóna manna þjóð og geirinn veitir um 185.000 störf — en samanburður við Ísland takmarkast af ólíkum náttúruaðstæðum.

Írland úthlutaði um 1,5 milljörðum evra til umhverfis- og loftslagsaðgerða í landbúnaði í gegnum sameiginlegu landbúnaðarstefnuna 2023–2027. Helsta úrræðið, ACRES-kerfið, nær til um 50.000 búa og greiðir bændum fyrir mælanlegar niðurstöður í líffræðilegum fjölbreytileika og vatnsgæðum — allt að 7.000–10.000 evrur á bú á ári.

Írland gekk í Evrópusambandið árið 1973 þegar verg þjóðarframleiðsla á mann var um 60% af meðaltali bandalagsins; árið 2024 var hún um 220% af ESB-27 meðaltali (mælt með kaupmáttarjafngildi), þótt þessi tala sé hækkuð vegna fjármálalegrar staðsetningar fjölþjóðlegra fyrirtækja. Írska fordæmið er oft nefnt í íslenskri ESB-umræðu en bein niðurstaðan takmarkast af sérstöðu Írlands sem enskumælandi lands með náin tengsl við bandarísk tæknifyrirtæki.

Eftir Brexit-þjóðaratkvæðagreiðsluna 2016 hefur ekkert aðildarríki ESB hafið úrsagnarferlið; Eurobarometer-könnun vorið 2025 sýndi að 74% ESB-þegna telja aðild gæðamál — hæsta hlutfall í sögu könnunarinnar. Þjóðarframleiðsla Bretlands hefur þróast verr en ESB-meðaltalið eftir Brexit: rannsókn NBER frá 2025 mat að brexit hafi dregið saman BNP Bretlands um 6–8% í samanburði við spálíkan án Brexit.

Sjávarútvegur og fiskeldi Noregs utan ESB náðu meti í útflutningi árið 2024 — 175,4 milljarðar norskra króna (~15,3 milljarðar evra) — og Noregur er næststærsti sjávarútvegsútflytjandinn í heiminum, á eftir Kína. Um 70% útflutningsvirðisins kemur frá fiskeldi (lax) og 30% frá villtum veiðum; Noregur stjórnar fiskveiðum sínum í gegnum tvíhliða samninga og þátttöku í svæðisbundnum stofnunum (NEAFC, ICES).

Króatía tók upp evru 1. janúar 2023 og varð þar með 20. meðlimur evrusvæðisins; þjóðbanki Króatíu (HNB) skýrði frá því að evruupptakan leiddi til þess að gjaldeyrisáhætta hvarf, viðskiptakostnaður lækkaði (um 0,3% af VLF árlega) og aðgangur að lausafjáraðstöðu Seðlabanka Evrópu bætti sig. Staða Íslands er þó grundvallarmismunandi: krónan sveiflast frjálst og íslenskt verðlag er skipulagslega hærra, þannig að aðlögunarstuðningur við að festa sig við evru yrði meiri en í Króatíu.

Króatía tók upp evru 1. janúar 2023 og á fyrstu tveimur árum lækkaðu fasteignaveðlán þar niður í um 3,0% — undir þýskt meðaltal upp á 3,71%. Landsframleiðsla Króatíu jókst um 3,4% árið 2023 og um 3,5% árið 2024, langt umfram meðaltal evrusvæðisins (0,4% og 0,8%); verðlag lækkaði úr hámarki 13,1% snemma árs 2023 í um 3,4% síðla árs 2024.

Grænland gekk í Evrópubandalagið árið 1973 sem hluti af Danmörku þrátt fyrir að 70,3% Grænlendinga hefðu greitt nei árið 1972; eftir heimastjórn 1979 greiddi þjóðin atkvæði um úrsögn þar sem 52% studdu brottför og Grænland yfirgaf Evrópubandalagið 1. febrúar 1985 — eina landsvæðið sem hefur gert slíkt. Deilurnar snérust fyrst og fremst um sameiginlegu sjávarútvegsstefnuna og aðgang erlendra skipa að fiskveiðisvæðum Grænlands; í kjölfarið fékk Grænland sérstöðu hafsævislanda og semdi um fiskveiðisamning þar sem Evrópubandalagið greiddi um 26,5 milljónir reiknieininga árlega.

Frá því Bretland yfirgaf ESB í janúar 2020 hefur ekkert aðildarríki gripið til 50. gr. Lissabon-samningsins eða hafið formlegar úrsagnarferðir. Í Eurobarometer-könnun vorið 2025 sögðu 74% borgara ESB-aðild vera gagnlega — hæsta gildi í sögu könnunarinnar frá 1983 — og evrópsætar flokkar í Frakklandi, Ítalíu og Hollandi hafa horfið frá kröfum um brottför og snúið að stefnu «umbóta að innan».

Meðal ríkjanna sem gengu í ESB árið 2004 jókst landsframleiðsla á mann (í kaupmáttarjafngildi) verulega á tveimur áratugum: Pólland hækkaði úr 49% í 81% af meðaltali ESB, Eistland úr 52% í 85% og Tékkland úr 77% í 93%. Þróunin var þó misjöfn — Grikkland upplifði upphaflegan vöxt en fór síðar í alvarlega skuldakreppu, á meðan Króatía á enn við mannfjöldaflótta að stríða þrátt fyrir fjárhagslegan ávinning.

Í sögu stækkunar ESB eru engin fordæmi fyrir því að ríki hefji aðildarviðræður þar sem skýr meirihluti þings og almennings studdi ekki aðild; atkvæðagreiðslur í öllum fyrri umsóknarríkjum fóru með meirihluta (66,6% í Austurríki, 77,5% í Póllandi, 83,8% í Ungverjalandi). Íslenska nálgunin — þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort hefjast skuli viðræður — er að þessu leyti án fordæma, þar sem þessi ákvörðun hefur annars staðar verið á höndum ríkisstjórna og þinga.

Ísland myndi vera mun ríkasta aðildarumsækjandinn í sögu ESB-stækkunar: VLF á íbúa (kaupmáttarjafngildi) er um 78.800 dollarar árið 2024, sem er þrjú til fimm sinnum hærra en hjá núverandi umsækjandalöndum, og Ísland er líklegt til að verða nettógreiðandi í ESB-fjárlagann í stað þess að taka við byggðasjóðsstuðningi. Í skýrslu frá mars 2026 tók vísindaþjónusta Evrópuþingsins (EPRS) sérstaklega fram einstaklegu stöðu Íslands.

Árið 2024–2026 höfðu öll helstu ESB-skeptísk stjórnmálaflokkar Evrópu yfirgefið eða gefið eftir kröfur um úrsögn úr ESB — þar á meðal PVV í Hollandi, Rassemblement National í Frakklandi, AfD í Þýskalandi og Svíþjóðardemókratar. Gögn frá European Social Survey sýna að stuðningur við brottför úr ESB hefur minnkað í öllum aðildarríkjum þar sem gögn liggja fyrir, frá Brexit-atkvæðagreiðslunni árið 2016.

Evrópumálanefnd Riksdagsins í Svíþjóð (EU-nämnden) á 17 fulltrúa frá öllum þingflokkum og ríkisstjórnin þarf að leita samþykkis hennar fyrir hvern ráðherraráðsfund ESB — um 56–57 fundi á þingtíma — þótt fundir um ráðherraráðsmál fari að jafnaði fram að dyrum loknum en niðurstöður séu opinber skjöl. Ef ríkisstjórnin snýður hjá umboðinu sem nefndin veitir getur hún staðið frammi fyrir vantrauststillögu.

Svíþjóð innleiðir tilskipanir ESB með formlegu ferli þar sem ríkisstjórnin skipar nefnd sem skilar skýrslu í opinberu skýrsluröðinni SOU, hún fer síðan til Lagaráðsins og Riksdagsins til samþykktar með áherslu á að vernda sænska réttarhefð eftir því sem unnt er. Tilskipun ESB um launagagnsæi varð t.d. SOU 2024:40 og lágmarkslauna-tilskipunin til SOU 2023:36.

Svíþjóð frjálsræðislegðist raforkumarkaðinn sinn þegar 1. janúar 1996 og raforkuverð í suðurhluta landsins (svæðið SE4) er nú reglulega mun hærra en í norðurhlutanum vegna verðtengingarinnar við meginland Evrópu — meðal dagverð í Þýskalandi var 78,51 evra á MWh árið 2024. Orkunefi ESB (stofnað 2015) hefur dýpkað þessa samþættingu og þrengt möguleika Svíþjóðar til að halda mismunandi verðbilum milli svæða.

ECJ-dómurinn í Laval-málinu (C-341/05, 2007) þvingaði Svíþjóð til að takmarka rétt verkalýðsfélaga til að grípa til aðgerða gegn erlendum útsendum starfsmönnum, en svokölluð «Lex Laval»-löggjöf var endurskoðuð 1. júní 2017 og verkalýðsfélög endurheimtu að mestu leyti rétt sinn til að krefjast sænskra kjarasamninga fyrir alla útsenda starfsmenn. Laval-málið er oft nefnt í íslensku ESB-umræðunni sem fordæmi um að ESB-reglur geti þrengt starfréttindi á Norðurlöndum.

Árið 2011 breytti Svíþjóð löggjöf um sveitarfélagslegar húsnæðisfyrirtæki (allmännyttan) til að uppfylla reglur ESB um ríkisaðstoð þannig að gerð er krafa um að þau starfi á «viðskiptavísan» án sérstaks ríkisstuðnings, þótt þjónustan hafi haldist án tekjutengdra skilyrða ólíkt því sem gerðist í Hollandi. Gagnrýnendur halda því fram að breytingin hafi dregið úr hvata til að byggja ódýrt leiguhúsnæði sem skilar ekki skammtímahagnaði.

Svíþjóð opnaði póstmarkaðinn fyrir fulla samkeppni 1. janúar 1993 — fjórum árum áður en fyrsta pósttilskipun ESB (97/67/EC) kom til sögunnar — og sýnir þannig að frjálsræðisleggingin var innlend stefnuákvörðun, ekki ESB-krafa. Árið 2009 sameinaðist Posten AB dönsku Post Danmark í norrænt póst- og vöruflutninga-félag, PostNord, í sameiginlegri ríkisfyrirtækjaákvörðun.

Fjöldi landbúnaðarfyrirtækja í Svíþjóð minnkaði úr um 90.000 árið 1995 — þegar landið gekk í ESB — í um 59.000 árið 2023, sem er um 34% samdráttur; hins vegar hóf þessi þróun löngu fyrir ESB-aðild þar sem fjöldinn hafði þegar helmingast á árunum 1970 til 1995. Á sama tíma minnkaði heildarfjöldi búa á ESB-svæðinu um 24,8% milli 2010 og 2020.

Stofnar síldarbílds í Eystrasalti hafa minnkað verulega undir sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB: miðeystrasaltsstofninn dróst saman um 40% á fjórum árum (u.þ.b. 2019–2023) og Framkvæmdastjórn ESB mælti í ágúst 2023 með því að markviss síldarfiskur í miðhluta Eystrasalts og í Botnía-hafinu stæðust. Sænskir gagnrýnendur benda á að kvótaúthlutun þingsins hafi fremur gagnast stórtækum fiskvinnslufyrirtækjum en smáfiskimönnum.

Söguleg greining Guðna Th. Jóhannessonar bendir til þess að evrópsk samþætting hafi stuðlað að viðvarandi friði í heimsálfinni miðað við síendurteknar stórstríðstíðir fyrri alda, þótt spurningin um hvort dýpri samþætting eftir 1993 — myntbandalag og pólitísk samþætting — hafi verið skynsamleg stefna eða mögulegur mistök sé enn til umræðu meðal sagnfræðinga.

Samningaviðræður um ESB-aðild hafa í sögunni tekið mjög mismunandi langan tíma: Austurríki, Finnland og Svíþjóð (1995) luku viðræðum á innan við tveimur árum, en Króatía — nýjasta aðildarríkið (2013) — þurfti rúm sjö og hálft ár. Dæmin sýna allt frá rétt undir tveimur árum upp í þrettán ár eða meira, eins og stöðugt ólokinnar aðildarumsókn Montenegró ber vitni.

Þegar Ísland hætti aðildarviðræðum sínum við ESB árið 2013 höfðu 27 af 35 samningskafla verið opnaðir og 11 bráðabirgðalokið, en sjávarútvegskafli (kafli 13) og landbúnaðarkafli (kafli 11) — þeir erfiðustu — voru aldrei opnaðir. Engin umsóknarþjóð hefur nokkuru sinni lokið sjávarútvegskafla eða landbúnaðarkafla frá grunni á 18 mánuðum, sem gerir pólitískar yfirlýsingar um svo skamman samningsfrest að umdeildri tæknilegri spá.

Noregur hélt þjóðaratkvæðagreiðslur um aðild að Evrópusambandsríkjunum 1972 og ESB 1994 og í báðum tilvikum var niðurstaðan nei — 53,5% árið 1972 og 52,2% árið 1994. Sjávarútvegur, landbúnaður, fullveldi og byggðamál voru lykilatriði og munur var á milli borgar og sveita.

Eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna 1994 hefur stöðugur meirihluti Norðmanna verið á móti ESB-aðild og skoðanakannanir árið 2025 sýna að 70–75% eru andvíg henni. Efnahagslegur árangur Noregs utan ESB byggist þó að miklu leyti á olíuauðlindum og Lífeyrissjóði ríkisins, sem nemur um 1.700 milljörðum dala.

Ísland hóf aðildarviðræður við ESB í júlí 2010 undir forystu Samfylkingarinnar. Af 33 samningsköflum voru 27 opnaðir og 11 lokaðir til bráðabirgða — óvenjuhraður framgangur vegna EES-aðlögunar. Kafli 13 um sjávarútveg var meðal 8 kafla sem aldrei voru opnaðir. Miðjuhægri ríkisstjórnin sem tók við 2013 frysti viðræðurnar og Ísland dró umsókn sína til baka í mars 2015.

Ísland sótti um ESB-aðild árið 2009 í kjölfar bankahrunsins þegar stuðningur við aðild náði hámarki í um 60% snemma árs. Stuðningurinn dvínaði þegar efnahagsbatinn hófst og umsóknin var almennt talin kreppudrifin ákvörðun.

Króatía varð 28. aðildarríki ESB 1. júlí 2013 eftir áratug í aðildarferli. Landsframleiðsla á mann var um 60% af meðaltali ESB við inngöngu. Hagvöxtur hefur síðan verið um 2,5% á ári en um 300.000 Króatar (7% þjóðarinnar) fluttu til ríkari ESB-ríkja — Króatía tók upp evruna og gekk í Schengen í janúar 2023.

Vöruútflutningur Bretlands til ESB dróst saman um 15% að raunvirði milli 2019 og 2024 eftir Brexit, og vöruskiptahalli við ESB jókst úr 94 í um 120 milljarða punda. Tollaafgreiðslur og heilbrigðiseftirlit hækkuðu kostnað útflutningsfyrirtækja um 10–15% — OBR áætlaði 4% samdrátt í landsframleiðslu til lengri tíma.

Bein erlend fjárfesting í Bretlandi dróst verulega saman eftir Brexit-atkvæðagreiðsluna 2016 — úr um 50 milljörðum punda á ári (2013–2016) í um 30 milljarða (2017–2024). Hlutdeild Bretlands í evrópskri fjárfestingu féll úr 25% í 15% og um 7.000 störf í fjármálaþjónustu fluttust til ESB-borga eins og Dublin, Frankfurt og Amsterdam.

Breskum sjávarútvegi var lofað „hafinu af tækifærum“ eftir Brexit en árangurinn hefur verið blandaður. Bretar endurheimtu um 25% af kvóta sem ESB-skip höfðu veitt í breskri lögsögu en útflutningur til ESB — 75% af heildarfiskútflutningi — varð 10–15% dýrari vegna tolla- og heilbrigðiseftirlits. Aflaverðmæti jókst um 5% en störfum hélt áfram að fækka.

Samband Sviss og ESB byggist á yfir 120 tvíhliða samningum frá 1999 sem veita aðgang að hluta innri markaðarins en ekki öðrum (t.d. fjármálaþjónustu). ESB hefur gagnrýnt kerfið sem of flókið og Sviss sagði einhliða upp viðræðum um stofnanaumgjörð 2021 — nýjar viðræður hófust 2025. Þetta líkan er almennt talið óhentugt fyrir Ísland sem nýtur þegar víðtækari markaðsaðgangs í gegnum EES.

Svartfjallaland, með um 620.000 íbúa (svipað og Ísland), hóf aðildarviðræður við ESB í júní 2012 og er lengst komið Vestur-Balkaníuríki. Árið 2025 höfðu allir 33 samningakaflar verið opnaðir en aðeins 3 lokaðir til bráðabirgða — smæð ríkisins skapar þyngslabyrði á stjórnsýslu, sem Ísland myndi einnig þekkja.

Grænland er eina landsvæðið sem hefur gengið úr Evrópubandalaginu — eftir þjóðaratkvæðagreiðslu 1982 þar sem 53% kusu brottför og formlegan útgang 1. febrúar 1985. Sjávarútvegsstefna EB var meginástæðan og Grænland samdi í kjölfarið um OCT-tengsl við ESB ásamt fiskveiðasamningi sem skilar um 18 milljónum evra árlega (2024).

Finnland gekk í ESB 1. janúar 1995 eftir þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem 56,9% greiddu atkvæði með (þátttaka 70,4%). Á þrjátíu árum hefur landsframleiðsla á mann nálgast ESB-meðaltal, erlend fjárfesting aukist og landbúnaður lifað af þrátt fyrir mikla endurskipulagningu. Tap á sjálfstæðri peningastefnu innan evrusvæðisins varð þó bagalegt í kreppunni 2008 og Nokia-hrunið undirstrikaði áhættu gjaldmiðilssambands fyrir lítil hagkerfi.

Gerhard Schröder, kanslari Þýskalands 1998–2005, varð þekktasta dæmið um svonefnda snúningshurð í evrópskum stjórnmálum. Stuttu eftir kosningatap 2005 tók hann við formennsku í hluthafanefnd Nord Stream AG, verkefni sem hann hafði stutt sem kanslari, og gegndi síðar störfum hjá TNK-BP og Rosneft. Evrópuþingið samþykkti ályktun 2022 um refsiaðgerðir gegn honum eftir innrás Rússa í Úkraínu.

Malta gekk í ESB 1. maí 2004 með þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem 53,6% greiddu já á 91% þátttöku — ein af kröngustu aðildarþjóðaratkvæðagreiðslum í sögu ESB. Aðildarsamningurinn náði yfir hlutlægniyfirlýsingu, undanþágu varðandi kaup útlendinga á frístundahúsum, bókun um fóstureyðingarbann, fiskveiðisvæðisstjórnun og fimm ára millibilstíma fyrir frelsi til búsetuflutninga; verg þjóðarframleiðsla á mann Möltu hefur hækkað úr ~78% af ESB-meðaltali við aðild í yfir 100% árið 2023.

Í nóvember 2024 undirrituðu danska ríkisstjórnin, bændasamtök og umhverfissamtök Græna þríhliðasamninginn (Grøn Trepart) þar sem 390.000 hektarar landbúnaðarlands verða umbreyttir: 250.000 ha í skóg fyrir 2045 og 140.000 ha mýrarlands í votlendi fyrir 2030 — um 15% af heildarlandbúnaðarlandi Danmerkur. Heildarfjárveiting er 43 milljarðar danskra króna (um 5,8 milljarðar evra) og Danmörk varð fyrsta ríki í heimsbyggðinni til að leggja kolefnisgjald á landbúnað, sem tekur gildi árið 2030.

Í mars 2026 hafði Montenegró lokið tímabundið 14 af 33 aðildarköflum í viðræðum við ESB — allir 33 kaflar hafa verið opnaðir. Nýjasta lokun var kafli 21 (þvereuropskt samgöngunet) þann 17. mars 2026. Montenegró hóf aðildarviðræður í júní 2012 og er talið fremst meðal umsóknarríkja, þótt markmið stjórnvalda um aðild árið 2028 sé talið mjög metnaðarfullt.

Factortame-málin (C-213/89, C-221/89, C-48/93) snerust um svokallað kvótahopp þar sem spænsk fyrirtæki keyptu bresk fiskiskip til að nýta kvóta Bretlands. Dómstóll ESB úrskurðaði að þjóðernisskylda í skipaskráningu bryti gegn staðfesturétti og staðfesti skyldu aðildarríkja til skaðabóta — um 55 milljónir punda voru á endanum greiddar. Málin urðu tímamót í stjórnskipunarrétti ESB.

Í Jaderow-málinu (C-216/87) og Agegate-málinu (C-3/87) úrskurðaði Evrópudómstóllinn að aðildarríki mættu ekki setja þjóðernisskilyrði í skipaskráningu en gætu krafist „raunverulegra efnahagslegra tengsla“ — svo sem að hluta afla væri landað í viðkomandi ríki eða skipið starfrækt frá höfnum þess. Meginreglan var að þjóðernistakmarkanir brjóta gegn staðfesturétti en efnahagstengsl geta verið leyfileg ef þau eru meðalhófs.