Afstaða stjórnmálaflokka

Eftir Alþingiskosningar 2013 reyndi ný ríkisstjórn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins að draga umsókn Íslands um ESB-aðild til baka. Frumvarp þar að lútandi náði aldrei í atkvæðagreiðslu á Alþingi og utanríkisráðherrann Gunnar Bragi Sveinsson sendi einhliða bréf til ESB 12. mars 2015. Framkvæmdastjórn ESB lýsti því yfir að bréfið fæli ekki í sér formlega afturköllun og telur umsóknina frá 2009 enn gilda.

Miðflokkurinn undir forystu Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar er harðlega andvígur Evrópusamlaginu og tengist European Conservatives and Reformists (ECR). Norski fréttamiðillinn Altinget.no greindi frá tengslum flokksins við bandaríska Repúblikana og heimsókn ráðgjafa sem tengist Nigel Farage til Íslands tvisvar sinnum snemma árs 2026. Flokkurinn á 8 þingsæti á 157. löggjafarþingi.

Ríkisstjórn Samfylkingarinnar (13 þingsæti), Viðreisnar (11) og Flokks fólksins (8), sem mynduð var seint á árinu 2024, samþykkti í stjórnarsáttmála að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort hefja ætti aftur aðildarviðræður við ESB. Atkvæðagreiðslan var ákveðin 29. ágúst 2026. Spurningin snýst um enduruppröðun viðræðna — ekki um aðild sem slíka.

Sjálfstæðisflokkurinn gerðist aðili að ECR-flokknum (flokkahópur íhaldsmanna og endurbótasinna á Evrópuþinginu) í nóvember 2011 og var þar með fyrsti flokkurinn utan ESB til aðildar. Tengsl Miðflokksins við ECR eru hins vegar óformleg — Adam Bielan þingmaður frá Póllandi lýsti yfir „góðum tengslum“ en Miðflokkurinn hefur ekki staðfest formlega aðild.

Kristrún Frostadóttir lýsti því yfir fyrir alþingiskosningarnar í nóvember 2024 að ESB-aðild yrði ekki á dagskrá næsta kjörtímabils en eftir myndun ríkisstjórnar í desember sama árs tilkynnti ríkisstjórnin um áform um þjóðaratkvæðagreiðslu sem síðar var hraðað í 29. ágúst 2026. Í ræðu á Alþingi í febrúar 2026 sagðist Kristrún þó „ekki reiðubúin að ganga í ESB á hvaða skilmálum sem er“ og vísaði til breyttra alþjóðlegra aðstæðna sem skýringar á stefnubreytingunni.

Viðreisn var stofnuð sem stjórnmálahreyfing í nóvember 2014 og skráð sem stjórnmálaflokkur 2016; ESB-aðild hefur verið meginmarkmiðið frá upphafi og flokkurinn hlaut 10,5% atkvæða og 7 þingsæti í kosningunum 2016 en 17,5% og 11 þingsæti árið 2024. Flokkurinn var stofnaður af fyrrverandi meðlimum Sjálfstæðisflokksins sem leituðu að frjálslægum, Evrópuvænum pólitískum vettvangi og hefur ESB-aðild sem kjörstef í stefnuyfirlýsingu sinni.

Flokkur fólksins er í ríkisstjórnarsamstarfi sem skipulagði þjóðaratkvæðagreiðsluna um ESB-aðild þrátt fyrir að flokkurinn og formaður hans, Inga Sæland, séu á móti aðild. Flokkurinn hefur lýst því yfir að þegnar eigi rétt á að greiða atkvæði um málið en að hann muni gera herferð gegn ESB-aðild þótt eigin ríkisstjórn hafi gert þjóðaratkvæðagreiðsluna mögulega í kjölfar Kosovo-samkomulagsins.

Forsætisráðherra Kristrún Frostadóttir (Samfylkingin) hefur ítrekað lagt áherslu á að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar þurfi að vera «ofboðslega sterkt umboð» og að þjóðfélagsleg sátt sé nauðsynleg til að hefja viðræður um ESB-aðild — þótt löggjöfin um þjóðaratkvæðagreiðsluna kveði ekki á um slíkt lágmarkshlutfall. Forsætisráðherrann hefur einnig undirstrikað að þjóðaratkvæðagreiðslan snúist um það hvort hefja eigi viðræður, en sérstakt Alþingissamþykki og mögulega önnur þjóðaratkvæðagreiðsla þyrfti til við lok aðildarferlisins.

Sjálfstæðisflokkurinn hefur gagnrýnt þjóðaratkvæðagreiðsluferlið og hraða þess, án þess þó að andmæla meginreglunni um að spyrja þegnana. Formaður Bjarni Benediktsson og aðrir leiðtogar flokksins telja að tímaáætlunin — þjóðaratkvæðagreiðsla 29. ágúst 2026 — sé of þröng og hafa m.a. gagnrýnt að utanríkismálanefnd hafi ekki verið nægilega ráðfærð áður en frumvarpið var lagt fram; flokkurinn stendur fyrir „Nei“-greiðslu með áherslu á fullveldi, fiskveiðiréttindi og landbúnað.

Í byrjun árs 2026 greindu íslenskir og erlendir fjölmiðlar frá getgátum um að Trump-stjórnin gæti frekar kosið að Ísland yrði utan ESB vegna víðtækari bandarískrar efasemdar um fjölþjóðlegar stofnanir, en engin opinber afstaða Bandaríkjastjórnarinnar gegn ESB-aðild Íslands hefur verið skjalfest. Utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna hefur á þessum tíma haldið uppi þeirri stöðluðu afstöðu að ESB-aðild sé fullveldisleg ákvörðun hvers ríkis.

Íslenskir fjölmiðlar (Heimildin, Stundin) og norski miðillinn Altinget.no greindu í byrjun árs 2026 frá því að stjórnmálaráðgjafi með tengsl við Nigel Farage hefði heimsótt Ísland tvisvar á fyrsta ársfjórðungi og hist með fulltrúa Miðflokksins til að deila herferðaraðferðum frá Brexit-þjóðaratkvæðagreiðslunni. Miðflokkurinn er aðili að Evrópuhöfðingjum og umbótaflokkasamtökunum (ECR) sem tengjast pólitísku neti Farage.

Í þjóðaratkvæðagreiðsluherferðinni um ESB-aðild hafa hagsmunasamtök lagt fram verulegar fjárhæðir: Landssamband íslenskra útvegsmanna (LÍÚ) skuldbatt sig til að leggja til um 500 milljónir króna (~3,3 milljónar evra) — einstaka stærsta framlag herferðarinnar — meðan Samtök atvinnulífsins (SA) og Viðskiptaráð Íslands leggjast af mörkum á já-hliðinni. Gert er ráð fyrir að nei-hlið eyði um tvöfalt meira en já-hlið.

Stefanía Óskarsdóttir, prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands, greinir frá því að Sjálfstæðisflokkurinn hafi lofað þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður Íslands að ESB í aðdraganda kosninganna 2013, en þingsályktun flokksins kveður á um að viðræður verði stöðvaðar nema þær njóti stuðnings í slíkri atkvæðagreiðslu. Þetta er í mótsögn við síðari fullyrðingar Bjarna Benediktssonar um að slíkt loforð hafi aldrei verið gefið.

Forsætisráðherra Kristrún Frostadóttir lýsti því á Alþingi 9. mars 2026 að grundvallarprinsipp um lífshætti Íslands sem eyþjóðar — einkum varðandi orku og sjávarauðlindir — yrðu að njóta virðingar í öllum aðildarviðræðum. Hún nefndi „skýr rauð flögg“ á þessum málum en neitaði að tilgreina nákvæm samningsskilyrði á Alþingi. Hún undirstrikaði jafnframt að þjóðaratkvæðagreiðslan væri hluti stjórnarsáttmálans, ekki efnahagsleg neyðarráðstöfun.

Samfylkingin og Viðreisn eru einu þingflokkar Alþingis sem styðja formlega ESB-aðild. Samfylkingin hefur stutt aðild síðan 2007 og leiddi umsóknarferlið 2009, en Viðreisn var stofnuð 2016 meðal annars á ESB-vettvangi. Saman halda þau 24 af 63 þingsætum eftir kosningar 2024 (Samfylkingin 13, Viðreisn 11).

Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn, Miðflokkurinn og Flokkur fólksins eru allir andvígir ESB-aðild og héldu samtals um 33–35 af 63 þingsætum eftir kosningar 2024. Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið harðastur í andstöðunni og vísar til fullveldis- og sjávarútvegsmála en Framsóknarflokkurinn leggur áherslu á landbúnaðar- og sjávarútvegsstefnu.

Vinstrihreyfingin – grænt framboð og Píratar hafa ekki samræmda afstöðu til ESB-aðildar. VG er klofið á milli umhverfis- og fullveldisálits og styður þjóðaratkvæðagreiðslu án þess að taka afstöðu, en Píratar leggja áherslu á beint lýðræði og halda sig hlutlausa þótt einstakir þingmenn halli í báðar áttir.

Afstaða Sjálfstæðisflokksins til Evrópusambandsins hefur þróast á áratugum — stuðningur við EES á tíunda áratugnum, andstaða við fulla aðild frá 2013 og samþykkt þjóðaratkvæðagreiðslu án flokksagatilmæla. Um 20–25% kjósenda flokksins styðja ESB-aðild, sem skapar innri spennu sem flokkurinn stýrir með áherslu á sjávarútveg og fullveldi.

Framsóknarflokkurinn er fulltrúi dreifbýlisins og hefur verið harður andstæðingur ESB-aðildar vegna sameiginlegrar landbúnaðarstefnu og sjávarútvegsstefnu ESB. Flokkurinn telur innflutningsvernd íslensks landbúnaðar brýna, þótt yngri þingmenn séu opnari fyrir umræðunni. Formaðurinn Sigurður Ingi Jóhannsson heldur andstöðuafstöðunni en styður þjóðaratkvæðagreiðsluna sem lýðræðisæfingu.

VG er innbyrðis sundurleitur flokkur í ESB-málum — umhverfisálitið styður aðild vegna Evrópska græna sáttmálans og loftslagsreglna en fullveldisálitið er andvígt vegna áhyggna af lýðræðishalla og hernaðarstefnu. Flokksstjórnin samþykkti 2024 að styðja þjóðaratkvæðagreiðsluna án þess að taka afstöðu en fyrrverandi forsætisráðherra Katrín Jakobsdóttir hefur gefið varfærinn stuðning í skyn.

Píratar taka afstöðu til ferlisins fremur en niðurstöðunnar og hafa stutt þjóðaratkvæðagreiðsluna sem lýðræðisæfingu. Efnislega styðja þeir stafrænan innri markað en eru andvígir hugverkarétti ESB og eftirlitsaðgerðum. Um 60% þingmanna flokksins hallast í átt að aðild og um 55% kjósenda hans eru hlynntir.

ESB-málið hefur haft veruleg áhrif á ríkisstjórnarsamstarf á Íslandi frá 2007. Ríkisstjórnin 2009–2013 sótti um aðild, ríkisstjórnin 2013–2016 fraus viðræðurnar og núverandi ríkisstjórn ákvað að halda þjóðaratkvæðagreiðslu sem málamiðlun. Framhaldið ræðst af úrslitunum — já-svar torveldar þeim sem vilja stöðva aðildarviðræður en nei-svar fjarlægir málið úr stjórnmálaumræðunni um ókomna tíð.

ESB-spurningin þverar hefðbundnar flokkslínur á Alþingi. Á 157. löggjafarþingi (eftir kosningar 2024) eru um 25–30 þingmenn persónulega hlynntir ESB-aðild (allir úr Viðreisn (11), flestir úr Samfylkingunni (12–13 af 13) og einstaklingar úr öðrum flokkum) og 25–30 andvígir. Píratar misstu öll þingsæti í kosningunum 2024.

Helstu stjórnarandstöðuflokkar í mars 2026: Sjálfstæðisflokkurinn (13 sæti) er andvígur ESB-aðild og gagnrýnir kosningadaginn 29. ágúst sem óheppilegan, Miðflokkurinn (8 sæti) er harðastur í andstöðunni og hefur gagnrýnt bæði aðildina og þjóðaratkvæðagreiðsluferlið, en Framsóknarflokkurinn (4 sæti) er innbyrðis klofinn þótt hann sé í grunninn ESB-efins.

Þrír ríkisstjórnarflokkar sem voru við völd í mars 2026 hafa ólíka afstöðu til ESB: Samfylkingin (13 sæti) undir forsætisráðherra Kristrúnu Frostadóttur er skýrt hlynnt aðild, Viðreisn (11 sæti) er stöðugasti ESB-flokkurinn og utanríkisráðherrann Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir leiðir ESB-málið, en Flokkur fólksins (8 sæti) er ESB-efins þrátt fyrir þátttöku í ríkisstjórninni.

Kristrún Frostadóttir, hagfræðingur að mennt og forsætisráðherra frá 2024, hefur mótað málflutning sinn um ESB-aðild út frá hagrænum, gagnraunfræðilegum skilmálum frekar en hugmyndafræðilegum. Sem forsætisráðherra hefur hún lagt aukna áherslu á þjóðfélagslega sátt og sterkt lýðræðislegt umboð; ríkisstjórnin hefur að bráðabrigði sett þjóðaratkvæðagreiðsluna fram sem atkvæðagreiðslu um «viðræður» frekar en «aðild» til að lækka upplifaða freistni við valið.

Miðflokkurinn hefur beitt hvössum orðum í andstöðu sinni við þjóðaratkvæðagreiðsluna um ESB-aðild, þ.m.t. hugtakið «þjóðarsvik», og formaður flokksins Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hefur borið saman mögulega ESB-aðild við þá valdamissi sem Ísland þoldi undir dönsku nýlendustjórninni. Herferðarboðskapur flokksins hverfist um þrenns konar þemu: tap á fiskveiðiréttindum og yfirráðum yfir náttúruauðlindum, tap á löggjafarvaldi til Brussel og erlend afskipti af íslenskri lýðræðisferlið.

Ríkisstjórnin hóf opinbera upplýsingaherferð («Upplýsingaherferð um ESB-viðræður») snemma árs 2026 til að kynna mögulegar afleiðingar ESB-aðildar. Stjórnarandstæðingar — sérstaklega Sjálfstæðisflokkurinn og Miðflokkurinn — hafa gagnrýnt herferðina fyrir hlutdrægni í þágu ESB-aðildar og krafist þess að óháð stofnun, ekki ríkisstjórnin, annist opinberar upplýsingar.

Á 157. löggjafarþingi skiptast 63 þingsæti Alþingis þannig: Sjálfstæðisflokkur og Samfylkingin með 13 sæti hvort, Viðreisn 11, Miðflokkurinn og Flokkur fólksins með 8 hvort, og Framsóknarflokkur 4. Sex sæti eru laus eða í höndum varamanna.

Núverandi ríkisstjórn er samstarf Samfylkingarinnar (13 sæti), Viðreisnar (11 sæti) og Flokks fólksins (8 sæti) með 32 af 63 þingsætum. Kristrún Frostadóttir er forsætisráðherra og þetta er í fyrsta sinn sem báðir skýrt ESB-hlynntir flokkar sitja saman í ríkisstjórn.

The cabinet of session 157 comprises ministers from the three coalition parties. Samfylkingin: Kristrún Frostadóttir (forsætisráðherra / Prime Minister), Jóhann Páll Jóhannsson (umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra / Minister of Environment, Energy and Climate), Logi Einarsson (menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra / Minister of Culture, Innovation and Higher Education; also ráðherra norrænna samstarfsmála / Minister for Nordic Cooperation), Alma D. Möller (heilbrigðisráðherra / Minister of Health). Viðreisn: Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir (utanríkisráðherra / Foreign Minister), Daði Már Kristófersson (fjármála- og efnahagsráðherra / Minister of Finance and Economic Affairs), Hanna Katrín Friðriksson (atvinnuvegaráðherra / Minister of Industries), Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir (dómsmálaráðherra / Minister of Justice). Flokkur fólksins: Eyjólfur Ármannsson (innviðaráðherra / Minister of Infrastructure), Inga Sæland (mennta- og barnamálaráðherra / Minister of Education and Children), Ragnar Þór Ingólfsson (félags- og húsnæðismálaráðherra / Minister of Social Affairs and Housing).

Viðreisn er undir forystu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur sem gegnir embætti utanríkisráðherra. Flokkurinn var stofnaður 2014 sem hreyfing og varð stjórnmálaflokkur 2016 með ESB-aðild sem kjarnaáherslur. Viðreisn hefur 11 þingsæti og hefur stöðugt talað fyrir því að ljúka aðildarviðræðum við Evrópusambandið.

Miðflokkurinn hefur 8 þingsæti á 157. löggjafarþingi og var stofnaður 2017 af fyrrverandi forsætisráðherra Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni. Flokkurinn er harður andstæðingur bæði ESB-aðildar og frekari EES-samþættingar. Meðal þingmanna eru Bergþór Ólason, Sigríður Á. Andersen og Karl Gauti Hjaltason.

Sjálfstæðisflokkurinn er jafnstór Samfylkingunni með 13 þingsæti á 157. löggjafarþingi. Flokkurinn er í grunninn ESB-efins og leggur áherslu á fullveldi og sjálfstæða sjávarútvegsstjórn. Meðal þingmanna eru Guðlaugur Þór Þórðarson, fyrrverandi utanríkisráðherra sem þykir sáttatilviljunarsámari í Evrópumálum, og Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir.

Framsóknarflokkurinn hefur aðeins 4 þingsæti á 157. löggjafarþingi — minnstu þingfylkingu flokksins í nútímasögu. Flokkurinn er fulltrúi dreifbýlishagsmuna og er andvígur ESB-aðild einkum vegna landbúnaðar- og sjávarútvegsstefnu. Þingmenn eru Halla Hrund Logadóttir, Ingibjörg Isaksen, Stefán Vagn Stefánsson og Þórarinn Ingi Pétursson.

Samfylkingin er með 13 þingsæti, jafnstór Sjálfstæðisflokknum, og leiðir núverandi ríkisstjórn undir forsætisráðherra Kristrúnu Frostadóttur. Flokkurinn er skýrt ESB-hlynntur og sótti um aðild Íslands 2009 undir forystu Jóhönnu Sigurðardóttur. Meðal þingmanna eru Alma D. Möller, Logi Einarsson og Dagbjört Hákonardóttir.

Flokkur fólksins hefur 8 þingsæti og situr í ríkisstjórn ásamt Samfylkingunni og Viðreisn. Flokkurinn var stofnaður 2016 af Ingu Sæland og er almennt ESB-efins þótt hann hafi samþykkt skuldbindingu ríkisstjórnarinnar um þjóðaratkvæðagreiðslu. Þrír ráðherrar flokksins sitja í ríkisstjórn: Eyjólfur Ármannsson, Inga Sæland og Guðmundur Ingi Kristinsson.

Ísland sótti um ESB-aðild 16. júlí 2009 undir forsætisráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur; við aðildarviðræðurnar 2010–2013 voru 27 af 33 köflum opnaðir og 11 bráðabirgðalokið en ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar fraus ferlið 2013. Utanríkisráðherrann Gunnar Bragi Sveinsson tilkynnti 2015 að Ísland skyldi ekki lengur teljast umsækjandi en Framkvæmdastjórn ESB lýsti því yfir að upprunalega umsóknin væri enn í gildi.

Margar ríkisstjórnir hafa lofað eða rætt þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild án þess að hún hafi orðið að veruleika. Ríkisstjórnin 2009–2013 ætlaði atkvæðagreiðslu um lokasamning sem aldrei náðist, ríkisstjórnin 2013–2016 dró umsóknina til baka án atkvæðagreiðslu, og ríkisstjórnin 2024 er sú fyrsta sem skuldbindur sig formlega til þjóðaratkvæðagreiðslu um að hefja aðildarviðræður á ný.

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar og utanríkisráðherra, hefur verið aðaltalsmaður ríkisstjórnarinnar um þjóðaratkvæðagreiðsluna og leiðir ESB-ferlið. Hún tilkynnti dagsetninguna 29. ágúst 2026.

Miðflokkurinn, stofnaður 2017 af Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, er tengdur European Conservatives and Reformists (ECR)-hópnum á evrópskum vettvangi ásamt flokkum eins og Fratelli d'd og PiS. Sigmundur Davíð hefur lýst ESB-þjóðaratkvæðagreiðslunni sem „Evrópubrölti“ og sakað ríkisstjórnina um að hylja ESB-áform sín. Fjölmiðlaumfjöllun hefur nefnt tengsl flokksins við bandarísku repúblikanaflokkana en umfang þeirra er óljóst.

Flokkur fólksins er í þversagnarkenndri stöðu í ESB-umræðunni — flokkurinn situr í ríkisstjórn með tveimur ESB-hlynntum flokkum en er sjálfur ESB-efins. Gallup-gögn benda til að um 35–40% kjósenda flokksins styðji aðildarviðræður en meirihlutinn sé andvígur. Þessi aðstaða skapar sérkennilega hreyfingu þar sem stjórnarflokkur herðist gegn þeirri niðurstöðu sem eigin ríkisstjórn vinnur að.

Marta Kos, framkvæmdastjóri ESB um stækkun, lýsti þjóðaratkvæðagreiðslunni 29. ágúst 2026 sem „þýðingarmikilli ákvörðun“ og sagði í kjölfar fundar með utanríkisráðherra Íslands í Brussel þann 18. mars 2026 að ESB væri „ákveðið í að flýta fyrir aðildarviðræðum um forgangsatriði Íslands“ ef þjóðin greiðir atkvæði til aðildar. Yfirlýsingarnar eru pólitískt merki, ekki formleg skuldbinding ESB um hraðar viðræður.