Ísland í Evrópusambandinu

Í atriði tvö er fjallað um atriði þar sem aðildarríki getur ekki sett eigin stefnu, hafi Evrópusambandið sett stefnu í þeim málaflokki. Þetta er meðal annars, landbúnaður, fiskveiðar, umhverfismál, neytendavernd, innri markaður, samfélags málefni, efnahagsmál og samheldni samfélaga, orkumál og fleira og fleira.

Fullyrðing: Á sviðum þar sem Evrópusambandið hefur sett stefnu — þ.á.m. landbúnaður, fiskveiðar, umhverfismál, neytendavernd, innri markaður, samfélagsmál, efnahagsmál, samheldni samfélaga og orkumál — geta aðildarríki ekki sett eigin stefnu.

Fullyrðingin lýsir sameiginlegum valdheimildum (4. gr. TFEU) en er of afdráttarlaus. SOV-LEGAL-030 staðfestir að þessir málaflokkar falli undir sameiginlegt vald — en á þeim sviðum mega aðildarríki setja eigin stefnu svo lengi sem ESB hefur ekki nýtt sitt vald. Fullyrðingin segir «geta ekki sett eigin stefnu» sem gefur til kynna algjört bann, en raunin er flóknari: aðildarríkin halda valdi sínu á sameiginlegum sviðum nema ESB hafi sett bindandi löggjöf. Þá geta aðildarríki jafnvel farið lengra en ESB í sumum málaflokkum (t.d. umhverfismálum).

Í Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins skipar Ísland einn aðila eftir málaflokki.

Fullyrðing: Ísland myndi skipa einn fulltrúa í Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins við aðild.

Engin heimild staðfestir beint réttinn til framkvæmdastjóra í Framkvæmdastjórn ESB. SOV-LEGAL-032 nefnir að Ísland yrði «eitt af 28+ aðildarríkjum» í ráðherraráðinu, sem gefur vísbendingu um fullgilda aðild að stofnunum ESB. EEA-DATA-015 lýsir samskiptum Íslands við forseta framkvæmdastjórnarinnar en ekki skipan hennar. Núverandi ESB-sáttmálar (Lissabon-samningurinn) kveða á um einn framkvæmdastjóra frá hverju aðildarríki, þannig að fullyrðingin er efnislega rétt, en heimildir í staðreyndagrunni staðfesta þetta ekki beint.

Aðildarrsáttmálar eru lög hjá Evrópusambandinu og þeim eru eingöngu hægt að breyta með annari lagasetningu sem eru í sama flokki og viðkomandi lög. Aðildarrsáttmálar þurfa að fá samþykki allra aðildarríkjanna áður en þeir taka gildi.

Fullyrðing: Aðildarsáttmálar Evrópusambandsins geta aðeins breyst með nýrri lagasetningu í samræmi við óskir viðkomandi aðildarríkis og þurfa samþykki allra aðildarríkja.

Rétt er að aðildarsáttmálar hafa lagagildi frumréttar (primary law) og að breytingar á frumrétti krefjast samþykkis allra aðildarríkja í gegnum sáttmálabreytingarferli. EEA-LEGAL-012 staðfestir að breytingar á sáttmálum krefjast einróma samþykkis. Hins vegar vantar í fullyrðinguna að aðildarsáttmálar eru ekki aðeins háðir óskum eins aðildarríkis — sáttmálabreytingaferlið krefst samráðs allra aðildarríkja, framkvæmdastjórnarinnar og þingsins, auk þjóðfundar (Convention) í flestum tilfellum.

yfirleitt tekur það ferli um eitt til þrjú ár.

Fullyrðing: Ferli við að fá samþykki allra aðildarríkja á aðildarsáttmála tekur yfirleitt um eitt til þrjú ár.

Heimildir fjalla ekki beint um tímalengd fullgildingarferlis aðildarsáttmála í aðildarríkjunum. PREC-DATA-036 sýnir heildartíma aðildarviðræðna (frá 1 ári og 11 mánuðum upp í 7+ ár) en greinir ekki á milli samningatíma og fullgildingarferlis. EEA-LEGAL-013 lýsir viðræðuferlinu sjálfu sem 5–10 ár. Fullyrðingin gæti átt við fullgildingarferlið eftir að aðildarsáttmáli er undirritaður, en ekkert í heimildunum staðfestir eða afsannar tiltekna tímarammann «eitt til þrjú ár» sérstaklega fyrir fullgildingarskrefið.

Í aðildarsáttmála fara allar undanþágur, aðlögunartímabil og sérlausnir sem gilda um viðkomandi nýja aðildarríki. Hvort sem þær eru til styttri, lengri eða varanlegar. Þessum lausnum verður ekki breytt að neinu leyti nema með nýrri lagasetningu í samræmi við óskir viðkomandi aðildarríkis.

Fullyrðing: Allar undanþágur, aðlögunartímabil og sérlausnir sem gilda um nýtt aðildarríki eru hluti af aðildarsáttmálanum og verða ekki breyttar nema með nýrri lagasetningu.

EEA-LEGAL-014 og EEA-LEGAL-017 staðfesta að aðlögunartímabil og sérlausnir séu samið um í aðildarviðræðum og verði hluti aðildarsáttmálans. Þar sem aðildarsáttmálar hafa gildi frumréttar er rétt að þeim verði ekki breytt nema með sáttmálabreytingu sem krefst einróma samþykkis. EEA-LEGAL-012 undirstrikar þó að frá Lissabon-sáttmálanum (2009) hafa ný aðildarríki ekki fengið varanlegar undanþágur — eingöngu tímabundin aðlögunartímabil. Fullyrðingin nefnir «varanlegar» lausnir sem möguleika, en heimildir sýna að slíkt er nánast útilokað fyrir ný ríki.

Ástæðan fyrir því að fiskur er ekki fullunnin á Íslandi í dag er sú að tollar á hrávörur frá ríkjum utan Evrópusambandsins eru lægri.

Fullyrðing: Tollar á hrávörur frá ríkjum utan Evrópusambandsins eru lægri en tollar á fullunnar vörur, sem er ástæðan fyrir því að fiskur er ekki fullunninn á Íslandi í dag.

FISH-DATA-036 staðfestir að tollkvótar ESB á íslenskum sjávarafurðum séu skipulagðir eftir vinnslustigum og TRADE-DATA-040 lýsir tollaumhverfi utan tollabandalags. Tollstigvaxandi kerfi ESB (tariff escalation) er vel þekkt fyrirbæri þar sem hærri tollar leggjast á unnar vörur. Hins vegar er fullyrðingin um að þetta sé «ástæðan» fyrir því að fiskur sé ekki fullunninn á Íslandi of einföld. FISH-DATA-007 sýnir að fullvinnsla á Íslandi hefur vaxið umtalsvert — hlutfall ferskra og unninna afurða hækkaði úr 15% í yfir 35% milli 2005 og 2024. Fiskur er þannig fullunninn á Íslandi í vaxandi mæli.

Við aðild Íslands að Evrópusambandinu er hægt að fullvinna fisk á Íslandi og selja í Evrópusambandinu sem fullunnin fisk frá Íslandi.

Fullyrðing: Við ESB-aðild yrði hægt að fullvinna fisk á Íslandi og selja hann sem fullunninn fisk frá Íslandi á innri markaðnum.

Rétt er að ESB-aðild myndi afnema tolla á sjávarafurðir og veita íslenskum afurðum fullan aðgang að innri markaðnum án tollkvóta. FISH-DATA-036 staðfestir núverandi tollkvótakerfi og FISH-COMP-005 sýnir hvernig viðskiptahindranir hafa áhrif á sjávarafurðaviðskipti. Þó ber að hafa í huga að FISH-DATA-007 sýnir að fullvinnsla á fiski á Íslandi er þegar veruleg (35%+ af útflutningi). Fullyrðingin gefur ranga mynd af stöðunni með því að gefa til kynna að fullvinnsla sé ekki möguleg í dag — hún er það þegar, en tollar draga úr samkeppnishæfni fullunninna vara.

Aðild að Evrópusambandinu mundi einnig bæta stöðu sjómanna sem stunda strandveiðar. Þeir gætu nefnilega selt allt sem þeir veiða beint á markað í Evrópu án þess að þurfa að fara í gegnum hin íslensku stórfyrirtæki í sjávarútvegi.

Fullyrðing: ESB-aðild myndi bæta stöðu sjómanna á strandveiðum með því að þeir gætu selt afla beint á markað í Evrópu án milligöngu stórfyrirtækja.

Tollfrjáls aðgangur myndi tæknilega auðvelda smáútgerðum að selja beint á evrópska markaði. FISH-DATA-036 staðfestir núverandi tollkvótakerfi sem takmarkar aðgang. Hins vegar sýnir FISH-DATA-029 að samþjöppun í sjávarútvegi er alþjóðlegt fyrirbæri — smábátaflotinn í ESB (skip undir 12 metrum) er 73% flota en hefur aðeins 6% af heildartonnaþunga og lítinn hlut af kvótum. Fullyrðingin ofmetur hvernig tollbreytingar einnar breyta markaðsaðstæðum smáútgerða sem þurfa enn dreifikerfi, gæðavottanir og viðskiptatengsl.

sem stjórna öllum útflutning á fiski í dag frá Íslandi til Evrópusambandsins.

Fullyrðing: Íslensk stórfyrirtæki í sjávarútvegi stjórna öllum útflutningi á fiski frá Íslandi til Evrópusambandsins í dag.

FISH-DATA-024 staðfestir mikla samþjöppun í íslenskum sjávarútvegi — fáein stórfyrirtæki ráða yfir meirihluta kvóta. FISH-DATA-027 sýnir að um 60–65% sjávarafurðaútflutnings fer til ESB-landa. Fullyrðingin segir hins vegar að stórfyrirtæki «stjórni öllum útflutningi» sem er of afdráttarlaust. Heimildir benda til þess að stærstu fyrirtækin ráði yfir meirihlutanum en ekki öllu — smærri útgerðir og fiskmarkaðir eru einnig virkir í útflutningi. Orðið «öllum» gerir fullyrðinguna of víðtæka.

Landbúnaður á Íslandi hefur lengi verið í höndum einokunar.

Fullyrðing: Landbúnaður á Íslandi hefur verið í höndum einokunar.

AGRI-DATA-017 staðfestir að íslenskur landbúnaður sé einn sá verndaðasti í OECD — stuðningur við bændur nemur 55–60% af brúttótekjum og tollar fara yfir 100% á sumum vörum. POL-DATA-019 lýsir sterku stöðu Bændasamtaka Íslands og pólitísku áhrifavaldi þeirra. Þetta bendir til mjög verndunar og samþjöppunar í geiranum. Hins vegar er orðið «einokun» tæknilega rangt — landbúnaður á Íslandi er rekinn af um 2.300–3.500 býlum, ekki einum aðila. Rettara er að tala um mjög verndaðan geira með sterkum hagsmunaaðilum.

Það þarf að vinda ofan af því kerfi við aðild að Evrópusambandinu.

Fullyrðing: ESB-aðild Íslands myndi krefjast þess að einokun í landbúnaðargeiranum yrði afnumin.

AGRI-DATA-019 staðfestir að framkvæmdastjórnin taldi landbúnað krefjast víðtækustu aðlögunarinnar allra málasviða við ESB-aðild og að kerfisbreytingar væru óhjákvæmilegar. AGRI-DATA-013 og AGRI-DATA-017 staðfesta að tollvernd yrði afnumin og innlendu stuðningskerfi skipt út fyrir sameiginlegu landbúnaðarstefnuna. Grunnhugmyndin er rétt — ESB-aðild myndi krefjast grundvallarbreytinga á íslenskum landbúnaði. Hugtakið «einokun» er þó umdeilt (sjá fullyrðingu 14) og heimildir tala frekar um verndun og tollhindranir en einokun í hefðbundinni merkingu.

Við aðild að Evrópusambandinu yrði íslenska opinbert tungumál Evrópusambandsins. Það þýðir að öll skjöl, lög og slíkt yrði gefið út á íslensku.

Fullyrðing: Við ESB-aðild yrði íslenska opinbert tungumál Evrópusambandsins og öll skjöl og lög gefin út á íslensku.

SOV-DATA-032 staðfestir að íslenska yrði sjálfkrafa opinbert tungumál ESB við aðild og SOV-DATA-034 styður þetta enn frekar. Fyrri hluti fullyrðingarinnar er ótvírætt réttur. Seinni hlutinn — «öll skjöl, lög og slíkt» gefið út á íslensku — er hins vegar of víður. SOV-DATA-032 varar sérstaklega við að gæði og tímanleiki þýðinga á smærri tungumál sé misjafn og nefnir viðvarandi þýðingahalla á maltnesku. Formlega eiga öll lög og grundvallarskjöl að birtast á öllum opinberum tungumálum, en í framkvæmd er þetta ófullkomið.