Davíð Þór Björgvinsson: Þankar í tilefni af umsögn landskjörstjórnar

Í 1. mgr. 3. gr. laganna segir að í þingsályktun skuli, að fenginni umsögn landskjörstjórnar, kveðið á um orðalag og framsetningu þeirrar spurningar sem lögð er fyrir kjósendur.

Fullyrðing: Í 1. mgr. 3. gr. laga um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna segir að í þingsályktun skuli, að fenginni umsögn landskjörstjórnar, kveðið á um orðalag og framsetningu spurningar sem lögð er fyrir kjósendur.

Heimildir staðfesta almennt lagaumhverfi þjóðaratkvæðagreiðslna og hlutverk þingsályktunar. SOV-PARL-005 og SOV-LEGAL-028 lýsa ferli þingsályktunarinnar, en engin heimild vitnar beint í 1. mgr. 3. gr. laga um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna. POLL-DATA-010 staðfestir að spurningin var ákveðin með löggjöf. Efnislega er fullyrðingin trúverðug en ekki hægt að sannreyna tiltekna lagagrein beint úr staðreyndagrunninum.

Samkvæmt þessu ákvæði er umsögn landskjörstjórnar, þar á meðal um orðalag spurningar, lögbundinn hluti af meðferð þingsályktunarinnar á Alþingi.

Fullyrðing: Umsögn landskjörstjórnar um orðalag spurningar er lögbundinn hluti af meðferð þingsályktunarinnar á Alþingi.

Heimildir staðfesta að landskjörstjórn gegnir formlegu hlutverki í kosningaferlum og að leitað var umsagnar hennar. SOV-LEGAL-028 lýsir þingsályktunarferlinu og SOV-PARL-005 nefnir meðferð þingsályktunarinnar í nefndum. Engin heimild staðfestir þó beint að umsögn landskjörstjórnar sé «lögbundinn» hluti af meðferð þingsályktunar um þjóðaratkvæðagreiðslu. Fullyrðingin er trúverðug en nákvæm lagaleg staðfesting vantar.

Fyrirhuguð þjóðaratkvæðagreiðsla verður sú fyrsta sem fram fer samkvæmt þessum lögum og nýju kosningalögunum

Fullyrðing: Fyrirhuguð þjóðaratkvæðagreiðsla verður sú fyrsta sem fram fer samkvæmt núgildandi lögum um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna og nýju kosningalögunum.

SOV-DATA-005 staðfestir að síðasta þjóðaratkvæðagreiðsla var 2012, og SOV-LEGAL-026 lýsir ráðgefandi eðli allra þjóðaratkvæðagreiðslna. Ef ný lög hafa verið sett frá 2012 getur þessi þjóðaratkvæðagreiðsla vel verið sú fyrsta samkvæmt þeim. Heimildir staðreyndagrunnsins innihalda þó ekki upplýsingar um hvaða lög um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna eru í gildi eða hvenær ný kosningalög voru sett.

Áréttað er að orðalag spurningarinnar sem borin er upp geti haft áhrif á niðurstöðuna og lögmæti hennar.

Fullyrðing: Feneyjanefndin leggur áherslu á að orðalag þjóðaratkvæðagreiðsluspurninga geti haft áhrif á niðurstöðu og lögmæti hennar.

Þótt Feneyjanefndin sjálf sé ekki meðal heimilda staðreyndagrunnsins, styðja POLL-DATA-022 og POLL-DATA-010 efnislegan kjarna fullyrðingarinnar: orðalag spurninga hefur mælanleg áhrif á niðurstöður. Rannsóknir Félagsvísindastofnunar sýna 8-12 prósentustiga mun eftir orðalagi ESB-spurninga. Heimildir staðfesta að áhrif orðalags á niðurstöðu eru vel skjöluð, en tilvísun í Feneyjanefndina sérstaklega er ekki hægt að sannreyna.

Spurningin er svona: Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu? Svarkostir eru settir svona fram: Já, halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu og Nei, ekki halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu.

Fullyrðing: Fyrirhuguð spurning þjóðaratkvæðagreiðslunnar er: «Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?» með svarkostunum «Já, halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu» og «Nei, ekki halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu».

SOV-PARL-001 staðfestir spurninguna: «Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?» og SOV-DATA-006 staðfestir að spurningin varðar framhald viðræðna. POLL-DATA-017 og POLL-DATA-021 vísa einnig til þessarar spurningarsetningar. Sjálf spurningin er vel staðfest, en ítarlegt orðalag svarkostanna («Já, halda áfram...» og «Nei, ekki halda áfram...») kemur ekki beint fram í tiltækum heimildum, sem nefna einungis spurninguna sjálfa.

Þá kemur fram að Alþingi geti ákveðið að spurningar og svarkostir á kjörseðli í atkvæðagreiðslu skv. 2. mgr. 2. gr. séu fleiri eða orðaðir með öðrum hætti.

Fullyrðing: Alþingi getur ákveðið að spurningar og svarkostir á kjörseðli séu fleiri eða orðaðir með öðrum hætti en boðið er upp á í 66. gr. kosningalaga.

Fullyrðingin er trúverðug í ljósi fordæmisins frá 2012. SOV-DATA-005 lýsir sex-spurninga þjóðaratkvæðagreiðslu sem sýnir að Alþingi getur notað flóknara form en einfalda Já/Nei-spurningu. SOV-DATA-029 nefnir einnig mismunandi tillögur að fyrirkomulagi þjóðaratkvæðagreiðslna. Hins vegar er 66. gr. kosningalaga ekki í staðreyndagrunninum og lagaheimildin sjálf óstaðfest.

Vekur landskjörstjórn athygli á vaxandi áhyggjum af upplýsingaóreiðu og áhrifum frá útlöndum á framkvæmd kosninga, ekki síst á þjóðaratkvæðagreiðslu af því tagi sem um ræðir.

Fullyrðing: Landskjörstjórn vekur athygli á áhyggjum af upplýsingaóreiðu og áhrifum frá útlöndum á framkvæmd kosninga, einkum þjóðaratkvæðagreiðslna.

Heimildir styðja almennt áhyggjur af erlendum áhrifum á þjóðaratkvæðagreiðsluna. SOV-PARL-005 nefnir viðvörun utanríkisráðherra gegn erlendri afskiptasemi. SOV-LEGAL-025 fjallar um bann við erlendum framlögum til stjórnmálaflokka. SOV-DATA-018 lýsir umræðu um hlutleysi upplýsingagjafar ríkisstjórnarinnar. Engin heimild vitnar þó beint í umsögn landskjörstjórnar þar sem hún veki athygli á upplýsingaóreiðu eða erlendum áhrifum.

Hið fyrsta sem bent er á er kjördagurinn sjálfur þar sem kosningin fari fram á algengum sumarleyfistíma og það geti haft í för með sér vissa erfiðleika fyrir kosningaundirbúning og fræðslustarf og gerð hlutlauss kynningarefnis.

Fullyrðing: Landskjörstjórn telur að kosningin fari fram á algengum sumarleyfistíma og það geti valdið erfiðleikum við kosningaundirbúning og fræðslustarf.

SOV-DATA-006 staðfestir að þjóðaratkvæðagreiðslan er áætluð 29. ágúst 2026, sem er á algengum sumarleyfistíma á Íslandi. Gagnrýni á tímasetninguna kemur fram í mörgum heimildum: SOV-DATA-006 nefnir gagnrýni stjórnarandstöðu á dagsetninguna, og SOV-LEGAL-028 nefnir gagnrýni á tímasetningu innlagningar þingsályktunarinnar. Hins vegar er umsögn landskjörstjórnar sjálfrar ekki í staðreyndagrunninum.

ítarlegt minnisblað utanríkisráðuneytisins um málið

Fullyrðing: Utanríkisráðuneytið hefur gefið út ítarlegt minnisblað um stöðu aðildarumsóknar Íslands að ESB.

Heimildir staðfesta almennt að ríkisstjórnin hefur séð um upplýsingagjöf um ESB-málið. POL-DATA-024 lýsir upplýsingaherferð ríkisstjórnarinnar («Upplýsingaherferð um ESB-viðræður») sem nær yfir vefsíðu, almenningsfundi og efni. SOV-DATA-018 nefnir gagnrýni á upplýsingagjöf utanríkisráðuneytisins. Engin heimild nefnir þó beint tiltekið «ítarlegt minnisblað» um stöðu aðildarumsóknarinnar.

séu ESB og ríkisstjórnin sammála um að ekki sé þörf á nýrri umsókn (eins og raunin er)

Fullyrðing: ESB telur ekki nauðsynlegt að Ísland sæki um aðild að ESB að nýju til að hefja viðræður.

PARTY-DATA-011 staðfestir að ESB hefur haldið áfram að líta á umsókn Íslands frá 2009 sem tæknilega í gildi og að framkvæmdastjórnin taldi afturköllunarbréfið 2015 ekki formlega afturköllun. SOV-PARL-001 nefnir yfirlýsingu utanríkisráðherra um að viðræður gætu hafist aftur ef þjóðin samþykki. Þetta bendir til þess að ný umsókn sé ekki talin nauðsynleg. Hins vegar nefna heimildir einnig lagalega óvissu: SOV-DATA-023 segir að óvíst sé hvort hægt sé að endurupptaka fyrri umsókn eða hvort ný umsókn sé nauðsynleg.