Valdbærni ESB og sérlausnir
Raddir í greininni
Niðurstöður
Staðfest Í stofnsáttmálum Evrópusambandsins er skilgreint hvaða svið falla undir einkavaldbærni sambandsins. EES/ESB-löggjöf
Í stofnsáttmálum Evrópusambandsins er skilgreint hvaða svið falla undir einkavaldbærni sambandsins.
Fullyrðing: Í stofnsáttmálum Evrópusambandsins er skilgreint hvaða svið falla undir einkavaldbærni sambandsins.
SOV-LEGAL-030 staðfestir að sáttmálinn um starfshætti ESB (TFEU) skilgreinir þrjá flokka valdbærni í 2.–6. gr.: einkavaldbærni, dreifða valdbærni og stuðningsvaldbærni. Einkavaldbærni er sérstaklega skilgreind í 3. gr. TFEU. Fullyrðingin er rétt um efnið — stofnsáttmálarnir skilgreina þessi svið formlega.
Samhengi sem vantar
Samkvæmt SOV-LEGAL-030 eru mörkin á milli valdbærniflokkanna ekki alltaf skýr í framkvæmd, og gagnrýnendur benda á «valdþenslu» (competence creep) þar sem ESB gengur inn á svið sem formlega tilheyra aðildarríkjum.
Staðfest Tollabandalag, samkeppnisreglur innri markaðarins, sameiginleg viðskiptastefna, myntstefna fyrir ríki á evrusvæðinu og verndun lífríkis hafsins innan ramma sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu falla undir einkavaldbærni Evrópusambandsins. EES/ESB-löggjöf
Þar falla meðal annars undir tollabandalag, samkeppnisreglur innri markaðarins, sameiginleg viðskiptastefna, myntstefna fyrir ríki á evrusvæðinu og verndun lífríkis hafsins innan ramma sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu.
Fullyrðing: Tollabandalag, samkeppnisreglur innri markaðarins, sameiginleg viðskiptastefna, myntstefna fyrir ríki á evrusvæðinu og verndun lífríkis hafsins innan ramma sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu falla undir einkavaldbærni Evrópusambandsins.
SOV-LEGAL-030 staðfestir fullyrðinguna beint með tilvísun í 3. grein sáttmálans um starfshætti ESB (TFEU). Einkavaldbærni ESB nær samkvæmt greininni til tollabandalagsins, samkeppnisreglna innri markaðarins, myntstefnu evrusvæðisins, sameiginlegrar viðskiptastefnu og verndunar lífríkis hafsins undir sameiginlegri sjávarútvegsstefnu. Þetta samsvarar nákvæmlega atriðunum í fullyrðingunni. EEA-LEGAL-008 og EEA-LEGAL-022 styðja einnig þetta óbeint — þau staðfesta að þessi svið eru utan EES-samningsins, sem endurspeglar sérreglu þeirra í valdskipan ESB.
Samhengi sem vantar
Þó ber að hafa í huga að aðgreining einkavaldbærni og sameiginlegrar valdbærni er ekki alltaf skýr í framkvæmd — reglugerðir ESB geta í raun tekið yfir svið sem formlega eru sameiginleg valdbærni. Meginreglan um veitt vald (5. gr. ESB-sáttmálans) takmarkar þó ESB við þau svið sem sáttmálarnir veita. Fyrir Ísland myndi einkavaldbærni ESB yfir tollum, sjávarútvegi og viðskiptastefnu hafa mestu áhrif.
Staðfest Á sviðum sem falla undir einkavaldbærni ESB hafa aðildarríki ekki sjálfstætt vald til að setja reglur sem ganga gegn regluverki sambandsins. EES/ESB-löggjöf
Á þessum sviðum hafa aðildarríki ekki sjálfstætt vald til að setja reglur sem ganga gegn regluverki sambandsins.
Fullyrðing: Á sviðum sem falla undir einkavaldbærni ESB hafa aðildarríki ekki sjálfstætt vald til að setja reglur sem ganga gegn regluverki sambandsins.
SOV-LEGAL-030 staðfestir að á sviðum einkavaldbærni geti einungis ESB sett lög — aðildarríki mega ekki löggjafa á þessum sviðum. Þetta er grunnregla TFEU (2. gr.) sem kveður á um að þar sem ESB hefur einkavaldbærni sé aðildarríkjum óheimilt að bregðast við sjálfstætt. Heimildir styðja fullyrðinguna skýrt.
Samhengi sem vantar
Þó að formlegt bann sé skýrt bendir SOV-LEGAL-030 á að mörk valdbærniflokkanna séu stundum óljós í framkvæmd, einkum þar sem ESB-löggjöf hefur «tekið yfir» svið sem formlega tilheyra dreifðri valdbærni.
Staðfest Þegar svið hefur verið fært undir einkavaldbærni ESB geta einstök aðildarríki ekki samið sjálfstætt við önnur ríki eða tekið einhliða ákvarðanir sem ganga gegn regluverki þess. EES/ESB-löggjöf
Einkavaldbærni merkir í reynd að þegar slíkt svið hefur verið fært til sambandsins geta einstök aðildarríki ekki samið sjálfstætt við önnur ríki eða tekið einhliða ákvarðanir sem ganga gegn regluverki þess.
Fullyrðing: Þegar svið hefur verið fært undir einkavaldbærni ESB geta einstök aðildarríki ekki samið sjálfstætt við önnur ríki eða tekið einhliða ákvarðanir sem ganga gegn regluverki þess.
SOV-LEGAL-030 staðfestir að einkavaldbærni þýðir að einungis ESB geti sett lög og gert samninga á viðkomandi sviði. TRADE-DATA-040 sýnir hvernig þetta birtist í framkvæmd: aðildarríki tollabandalagsins geta ekki samið sjálfstætt um tollamál við þriðju ríki, heldur gerir framkvæmdastjórnin það fyrir hönd allra 27 ríkja. Fullyrðingin endurspeglar réttilega eðli einkavaldbærni.
Samhengi sem vantar
Praktískt séð geta aðildarríki haft áhrif á stefnumótun ESB á þessum sviðum í gegnum ráðherraráðið og Evrópuþingið — einkavaldbærni útilokar sjálfstæðar aðgerðir ríkja en ekki þátttöku þeirra í ákvarðanatöku ESB.
Staðfest Aðildarviðræður við ESB snúast fyrst og fremst um hvernig umsóknarríki samræmir löggjöf sína og stjórnsýslu við fyrirliggjandi regluverk sambandsins, en ekki um að móta eigin reglur á viðkvæmum sviðum. EES/ESB-löggjöf
Í reynd snúast viðræðurnar fyrst og fremst um hvernig umsóknarríki samræmir löggjöf sína og stjórnsýslu við fyrirliggjandi regluverk sambandsins.
Fullyrðing: Aðildarviðræður við ESB snúast fyrst og fremst um hvernig umsóknarríki samræmir löggjöf sína og stjórnsýslu við fyrirliggjandi regluverk sambandsins, en ekki um að móta eigin reglur á viðkvæmum sviðum.
EEA-LEGAL-017 og EEA-LEGAL-021 staðfesta bæði að aðildarviðræður snúist um «skilyrði og tímasetningu fyrir upptöku, framkvæmd og framfylgd alls gildandi regluverks ESB» — ekki um hvort reglurnar séu teknar upp. Framkvæmdastjórnin og samningarammar ráðsins kveða á um að umsækjandaríki samþykki regluverkið eins og það stendur við inngöngu.
Samhengi sem vantar
EEA-LEGAL-021 bendir á að þessi framsetning geti vanmetið raunverulegt svigrúm í aðlögunarviðræðum. Pólland fékk t.d. 12 ára aðlögunartíma á kaup erlendra á landbúnaðarlandi, sem í framkvæmd getur virkað á svipaðan hátt og undanþága. Munurinn á «að semja um reglurnar» og «að semja um hvenær þær taka gildi» er raunverulegur en má draga of skörp skil.
Að hluta staðfest Mörk einkavaldbærni ESB verða ekki breytt nema með formlegri breytingu á frumrétti sambandsins. EES/ESB-löggjöf
Þegar um er að ræða svið sem falla undir einkavaldbærni Evrópusambandsins eru mörkin fyrirfram skilgreind í stofnkerfinu sjálfu og verður þeim ekki breytt nema með formlegri breytingu á frumrétti sambandsins.
Fullyrðing: Mörk einkavaldbærni ESB verða ekki breytt nema með formlegri breytingu á frumrétti sambandsins.
SOV-LEGAL-030 staðfestir að valdbærniskipan ESB er skilgreind í 2.–6. gr. TFEU og byggist á meginreglunni um veittar valdheimildir (5. gr. TEU). Formleg breyting á frumrétti (sáttmálabreyting) er formlega nauðsynleg til að breyta einkavaldbærnisviðunum. Þó bendir sama heimild á að «valdþensla» (competence creep) sé viðvarandi gagnrýni — ESB-löggjöf gengur í framkvæmd stundum inn á svið sem formlega tilheyra aðildarríkjum, án formlegrar sáttmálabreytingar. Fullyrðingin er rétt sem formlegt lagaatriði en sleppur þessari gagnrýni á framkvæmdinni.
Samhengi sem vantar
SOV-LEGAL-030 bendir á að mörk einkavaldbærni og dreifðrar valdbærni séu oft óljós í framkvæmd, og «valdþensla» (competence creep) er viðvarandi gagnrýni. Þótt formleg breyting á sáttmálum sé nauðsynleg til að breyta lagalegri flokkun valdbærni, hefur ESB í reynd víkkað valdsvið sitt með löggjöf sem nær lengra en bókstafurinn gefur til kynna.
Staðfest Í aðildarviðræðum hafa ríki stundum samið um tímabundnar aðlögunarreglur eða sértækar framkvæmdalausnir, en þær breyta ekki grundvallarreglum kerfisins. EES/ESB-löggjöf
Það þýðir þó ekki að aðildarríki geti aldrei fengið sérstakar útfærslur. Í aðildarviðræðum hafa ríki stundum samið um tímabundnar aðlögunarreglur eða sértækar framkvæmdalausnir.
Fullyrðing: Í aðildarviðræðum hafa ríki stundum samið um tímabundnar aðlögunarreglur eða sértækar framkvæmdalausnir, en þær breyta ekki grundvallarreglum kerfisins.
EEA-LEGAL-021 og EEA-LEGAL-014 staðfesta að umsækjandaríki geta samið um aðlögunartímabil (3–12 ár), tæknilegar aðlaganir og fjárhagsleg fyrirkomulag. Pólland fékk 12 ára aðlögunartíma á landakaup, Króatía 7 ára á sama sviði, og 2004-ríkin fengu 2–7 ára á frjálsa för launafólks. EEA-LEGAL-014 gerir skýran greinarmun á aðlögunartímabilum (tímabundnum) og undanþágum (varanlegum), og staðfestir að frá inngöngu Króatíu 2013 hafa einungis aðlögunartímabil verið tiltæk nýjum aðildarríkjum.
Samhengi sem vantar
EEA-LEGAL-021 bendir á að langur aðlögunartími geti í framkvæmd virkað á svipaðan hátt og undanþága — munurinn á milli þessara tveggja hugtaka er raunverulegur en má draga of skörp skil. Aðlögunartímabil hafa verið framlengd (t.d. Króatía um landakaup), sem flækir mörkin frekar. SOV-LEGAL-006 bendir einnig á eldri undanþágur Danmerkur og Írlands sem fordæmi, þótt stefna ESB síðan 2004 hafi verið sú að veita nýjum ríkjum engar varanlegar undanþágur.
Staðfest Tímabundnar sérlausnir í aðildarviðræðum fela yfirleitt í sér aðlögunartíma eða tæknilegar útfærslur, en ekki varanlegar undanþágur frá sviðum þar sem sambandið hefur einkavaldbærni. EES/ESB-löggjöf
Þær fela yfirleitt í sér aðlögunartíma eða tæknilegar útfærslur, en ekki varanlega undanþágu frá þeim sviðum þar sem sambandið hefur einkavaldbærni.
Fullyrðing: Tímabundnar sérlausnir í aðildarviðræðum fela yfirleitt í sér aðlögunartíma eða tæknilegar útfærslur, en ekki varanlegar undanþágur frá sviðum þar sem sambandið hefur einkavaldbærni.
EEA-LEGAL-014 gerir skýran greinarmun á aðlögunartímabilum og undanþágum og staðfestir að frá inngöngu Króatíu 2013 hafi aðeins aðlögunartímabil — ekki undanþágur — verið tiltæk nýjum ríkjum. EEA-LEGAL-021 staðfestir að umsækjandaríki geti samið um aðlögunartímabil, tæknilegar aðlaganir og fjárhagsleg fyrirkomulag, en ekki um breytingar á regluverkinu sjálfu. Orðið «yfirleitt» er viðeigandi varúðarorð í fullyrðingunni.
Samhengi sem vantar
EEA-LEGAL-012 og SOV-LEGAL-006 nefna varanlegar undanþágur Danmerkur (evra), Írlands (dóms- og innanríkismál) og Póllands (mannréttindaskrá ESB) sem fordæmi, en þær voru veittar við sérstakar sögulegar aðstæður og eru taldar óendurtekjanlegar. EEA-LEGAL-014 bendir þó á að langir aðlögunartímar (t.d. 12 ár) geti í framkvæmd virkað svipað og undanþága.
Að hluta staðfest Írland lagði í aðdraganda aðildar sinnar áherslu á að tryggja vernd fiskimiða í 6–12 sjómílna beltinu við strendur landsins. Sjávarútvegur
Írland lagði áherslu á að tryggja vernd fiskimiða í 6–12 sjómílna beltinu við strendur landsins, enda er svæðið innan 6 sjómílna almennt á forræði strandríkja.
Fullyrðing: Írland lagði í aðdraganda aðildar sinnar áherslu á að tryggja vernd fiskimiða í 6–12 sjómílna beltinu við strendur landsins.
FISH-PREC-005 staðfestir að sjávarútvegsmál ollu mestri spennu í aðildarviðræðum Írlands og að Írland (ásamt Bretlandi) fékk tímabundna 10 ára undanþágu sem tryggði 12 sjómílna strandsvæðið fyrir innlendum flotum. Heimildin nefnir þó 12 sjómílna svæðið sem heild, en fullyrðingin vísar sérstaklega til 6–12 sjómílna beltisins. Engin heimild staðfestir beint að kjarni samningsstöðu Írlands hafi snúist sérstaklega um 6–12 mílna beltið frekar en 12 mílna svæðið í heild.
Samhengi sem vantar
FISH-PREC-005 bendir á að reglugerð 2141/70 um jafnan aðgang að fiskimiðum hafi verið samþykkt sama dag og aðildarviðræður Írlands hófust, sem gagnrýnendur telja hafa verið markvisst tímasett. Heimildir staðreyndagrunnsins fjalla ekki sérstaklega um greinarmuninn á 0–6 mílna og 6–12 mílna beltinu í samningarviðræðum Írlands.
Staðfest Írland gekk inn í Evrópusambandið á áttunda áratugnum og undirgekkst sameiginlega sjávarútvegsstefnu sambandsins líkt og önnur aðildarríki. Sjávarútvegur
Niðurstaðan varð þó sú að Írland varð aðildarríki að Evrópusambandinu og undirgekkst sameiginlega sjávarútvegsstefnu sambandsins líkt og önnur aðildarríki.
Fullyrðing: Írland gekk inn í Evrópusambandið á áttunda áratugnum og undirgekkst sameiginlega sjávarútvegsstefnu sambandsins líkt og önnur aðildarríki.
FISH-PREC-005 og PREC-DATA-016 staðfesta bæði að Írland gekk í Evrópubandalagið 1. janúar 1973. FISH-PREC-005 staðfestir sérstaklega að Írland undirgekkst sameiginlega sjávarútvegsstefnuna sem var formlega samþykkt 25. janúar 1983. Írland fékk tímabundna 10 ára undanþágu fyrir 12 mílna strandsvæðið en varð að öðru leyti aðili að kerfinu líkt og önnur ríki.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin segir «á áttunda áratugnum» sem er tæknilega rétt (1973) en sameiginleg sjávarútvegsstefna var ekki formlega samþykkt fyrr en 1983, þótt undanfari hennar (reglugerð 2141/70 og sjávarútvegsstefna 1970) hafi verið til staðar frá 1970. Írland fékk sérstaka Hague Preferences vernd 1976 til að vernda sjávarútvegshagsmuni sína, sem sýnir að Írland var ekki í öllu eins og önnur ríki.
Staðfest Reynslan sýnir að svigrúm til varanlegra sérlausna á sviðum sem falla undir einkavaldbærni ESB er takmarkað. EES/ESB-löggjöf
Reynslan sýnir þannig að svigrúm til varanlegra sérlausna á sviðum sem falla undir einkavaldbærni sambandsins er takmarkað.
Fullyrðing: Reynslan sýnir að svigrúm til varanlegra sérlausna á sviðum sem falla undir einkavaldbærni ESB er takmarkað.
EEA-LEGAL-012 staðfestir að frá Lissabon-samningnum 2009 hafi ný aðildarríki ekki getað samið um varanlegar undanþágur. Króatía (2013) fékk engar varanlegar undanþágur, einungis aðlögunartímabil. SOV-LEGAL-030 útskýrir einkavaldbærniskipanina sem gerir varanlegar sérreglur erfiðar. Orðalagið «takmarkað» er viðeigandi varfærið mat á reynslunni, þar sem eldri undanþágur Danmerkur og Írlands eru fordæmi en taldar óendurtekjanlegar.
Samhengi sem vantar
EEA-LEGAL-012 bendir á að sumir lagafræðingar haldi því fram að 49. gr. TEU heimili tæknilega hvaða samningaúrslit sem er, en pólitísk samstaða gegn nýjum undanþágum sé mjög sterk. Varanlegar undanþágur Danmerkur (evra) og Írlands (dóms- og innanríkismál) sýna að fordæmi eru til, en þær voru veittar við sérstakar sögulegar aðstæður.
Staðfest Verndun lífríkis hafsins innan ramma sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu fellur undir einkavaldbærni Evrópusambandsins. Sjávarútvegur
verndun lífríkis hafsins innan ramma sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu
Fullyrðing: Verndun lífríkis hafsins innan ramma sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu fellur undir einkavaldbærni Evrópusambandsins.
SOV-LEGAL-030 staðfestir að «conservation of marine biological resources under the CFP» sé eitt af sviðum einkavaldbærni ESB samkvæmt 3. gr. TFEU. Fullyrðingin samsvarar nákvæmlega þessari skilgreiningu í sáttmálatextanum. FISH-LEGAL-001 staðfestir að sameiginleg sjávarútvegsstefna (reglugerð 1380/2013) ákvarði heildarafla og skipting kvóta meðal aðildarríkja.
Samhengi sem vantar
FISH-DATA-030 bendir á að þótt verndun sjávarlífs sé einkavaldbærni ESB, þá halda aðildarríki fullri stjórn á því hvernig þau skipta sínum kvóta innbyrðis — t.d. geta sum ríki notað aflahlutdeildarkerfi (eins og íslenskt kvótakerfi). Einkavaldbærnin nær til heildaraflastjórnunar og verndunar, en ekki til innri úthlutunar.
Að hluta staðfest Evrópusambandið hefur bæði einkavaldbærni (exclusive competence) og dreifða valdbærni (shared competence) yfir mismunandi sviðum. EES/ESB-löggjöf
Á ákveðnum sviðum hefur það svokallaða einkavaldbærni (e. exclusive competence). Þar liggur löggjafar- og samningsvald hjá Evrópusambandinu sjálfu í gegnum stofnanir þess, en ekki hjá einstökum aðildarríkjum. Á öðrum sviðum er dreifð valdbærni (e. shared competence) en þá fara bæði framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og aðildarríkin með ákvörðunarvald á tilteknu sviði.
Fullyrðing: Evrópusambandið hefur bæði einkavaldbærni (exclusive competence) og dreifða valdbærni (shared competence) yfir mismunandi sviðum.
SOV-LEGAL-030 staðfestir grunnþætti fullyrðingarinnar — TFEU skilgreinir bæði einkavaldbærni og dreifða valdbærni. Þó sleppur fullyrðingin þriðja flokknum: stuðningsvaldbærni (supporting competences) samkvæmt 6. gr. TFEU, þar sem ESB má aðeins styðja aðgerðir aðildarríkja en ekki setja samræmdar reglur. Auk þess er lýsing fullyrðingarinnar á dreifðri valdbærni ónákvæm — hún segir að «framkvæmdastjórn ESB og aðildarríkin» fari með ákvörðunarvald, en réttara er að ESB og aðildarríki deili valdbærni þar sem aðildarríki mega einungis bregðast við á sviðum þar sem ESB hefur ekki nýtt sér vald sitt.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin sleppur stuðningsvaldbærni (6. gr. TFEU) sem nær til ferðaþjónustu, menningar, menntunar og almannavarna. Þar getur ESB aðeins stutt aðgerðir aðildarríkja en ekki samræmt löggjöf. Réttara hefði verið að lýsa þremur flokkum valdbærni í stað tveggja.