Sjö raundæmi um sjö raundæmi fyrrum forseta

Inn í þetta raundæmi vantar svo að Grænland og Færeyjar eru með gjaldmiðil sem er fast tengdur evru á grundvelli samkomulags Dana við Evrópusambandið.

Fullyrðing: Grænland og Færeyjar eru með gjaldmiðil sem er fast tengdur evru á grundvelli samkomulags Dana við Evrópusambandið.

Heimildir staðfesta að danska krónan er tengd evrunni innan ERM II með ±2,25% sveigjanleika, samkvæmt TRADE-COMP-004. Grænlenska og færeyska krónan eru gefnar út sem hluti af dönsku myntsamstæðunni og fylgja því sjálfkrafa þessari evrutengingu. Hins vegar er grunnur tengingarinnar ekki «samkomulag Dana við Evrópusambandið» heldur sérstök undanþága Danmerkur frá evrunni í Maastricht-samkomulaginu 1992 (CURR-DATA-012, SOV-LEGAL-010) ásamt ákvörðun um að halda áfram ERM II-tengingu eftir að höfnun 2000 staðfesti að krónan yrði áfram sjálfstæð.

Þá vantar inn í raunmyndina að efnahagslegur árangur Íslands og Noregs hefur í meir en þrjá áratugi byggst fyrst og fremst á aðild að regluverki Evrópusambandsins um innri markaðinn, sem er um þrír fjórðu hlutar af starfsemi þess.

Fullyrðing: Efnahagslegur árangur Íslands og Noregs hefur í meira en þrjá áratugi byggst fyrst og fremst á aðild að regluverki Evrópusambandsins um innri markaðinn.

EES-samningurinn frá 1994 hefur veitt Íslandi tollfrjálsan aðgang að innri markaðinum og innleiðing ESB-regluverks hefur verið umfangsmikil (EEA-LEGAL-001, EEA-DATA-010). Orsakatenging milli efnahagsárangurs og EES-aðildar er hins vegar flóknari en fullyrðingin gefur til kynna — efnahagsárangur Noregs byggist að miklu leyti á olíuauði (PREC-HIST-002) og íslenskur hagvöxtur hefur ráðist af mörgum þáttum, þar á meðal sjávarútvegi, áliðnaði og ferðaþjónustu sem allir lúta sérstakri lögsögu. Fullyrðingin um að EES sé «fyrst og fremst» orsök árangurs er einföldun.

innri markaðinn, sem er um þrír fjórðu hlutar af starfsemi þess

Fullyrðing: Innri markaðurinn er um þrír fjórðu hlutar af starfsemi Evrópusambandsins.

EEA-DATA-010 staðfestir að EES nær yfir um 70–75% af ESB-regluverkinu, mælt eftir fjölda lagagerða, og EEA-LEGAL-001 nefnir um 70% af löggjöf innri markaðarins. Tölurnar styðja fullyrðinguna að hluta. Hins vegar er fullyrðingin um «þrír fjórðu hlutar af starfsemi» tvíræð — EEA-DATA-017 sýnir að Ísland hafði tekið upp aðeins 13,4% af öllum bindandi ESB-gerðum 1994–2016, sem mælir aðra spurningu. Innri markaðurinn er meirihluti löggjafar mældur eftir fjölda lagagerða, en stór svið ESB-starfsemi (landbúnaðarstefna, sjávarútvegsstefna, tollabandalag, sameiginleg utanríkisstefna, mynteining) eru utan innri markaðarins.

Loks vantar inn í raundæmið að atvinnulífið bæði í Noregi og Bretland þrýstir nú stíft á um að löndin fái aðild að tollabandalagi Evrópusambandsins.

Fullyrðing: Atvinnulífið bæði í Noregi og Bretlandi þrýstir nú á um að löndin fái aðild að tollabandalagi Evrópusambandsins.

TRADE-DATA-041 staðfestir að norska atvinnurekendasambandið NHO byrjaði opinberlega snemma árs 2026 að styðja viðræður um tollabandalag við ESB, drifið áfram af bandarískum verndartollum. Heimildin nær hins vegar ekki til Bretlands sérstaklega og staðfestir ekki að breska atvinnulífið «þrýsti stíft á» tollabandalagsaðild. NHO-afstaða er auk þess stefnumótandi tillaga, ekki opinber stefna Noregs.

Hér vantar inn í raundæmið að mestur hagvöxtur í grannríkjum okkar hefur verið á Írlandi, sem notar evru.

Fullyrðing: Mestur hagvöxtur í grannríkjum Íslands hefur verið á Írlandi, sem notar evru.

PREC-DATA-016 staðfestir að Írland hefur upplifað dramatískt efnahagslegt samrennsli við ESB — landsframleiðsla á mann fór úr 60% af meðaltali ESB 1973 í um 220% árið 2024 (eða 140% mælt með GNI*). Þetta er meiri vöxtur en hjá flestum vesturevrópskum ríkjum. Hins vegar er Írland ekki augljóst «grannríki» Íslands í hefðbundnum skilningi og samanburðurinn ofmetur tölur vegna fjölþjóðlegrar bókhaldsfærslu («Leprechaun economics»). Heimildin tekur sérstaklega fram að Írland er erfitt að bera saman beint við Ísland vegna sérstöðu (enska tungumálið, common law, bandarísk fyrirtækjatengsl).

Þá vantar alfarið inn í raundæmið að allar útflutningsgreinar, sjávarútvegsfyrirtæki, stóriðjufyrirtæki og stærstu fyrirtæki í ferðaþjónustu á Íslandi lúta vaxtaákvörðunum í Frankfurt og Washington.

Fullyrðing: Allar útflutningsgreinar, sjávarútvegsfyrirtæki, stóriðjufyrirtæki og stærstu fyrirtæki í ferðaþjónustu á Íslandi lúta vaxtaákvörðunum í Frankfurt og Washington.

FISH-DATA-027 staðfestir að íslensk sjávarútvegsfyrirtæki gera að miklu leyti upp í evrum (söluseðlunum í Evrópu) og bandaríkjadölum (Asíu og Ameríku), þannig að um 90% sjávarafurða eru flutt út og meirihluti til ESB-landa. Þetta þýðir að tekjur þeirra eru að miklu leyti í erlendum gjaldmiðlum og þ.a.l. tengdar vöxtum á viðkomandi gjaldmiðlasvæðum. Hins vegar er fullyrðingin um að fyrirtækin «lúti» vaxtaákvörðunum í Frankfurt og Washington er einföldun — innlenda kostnaðarhliðin (laun, hafnargjöld) er í krónum og íslenskir vextir hafa áhrif á rekstrarkostnað og fjárfestingar.

Nýjar rannsóknir sýna að þjóðarframleiðsla Póllands er nú 42% meiri en ella vegna aðildar að Evrópusambandinu.

Fullyrðing: Nýjar rannsóknir sýna að þjóðarframleiðsla Póllands er nú 42% meiri en ella vegna aðildar að Evrópusambandinu.

PREC-DATA-023 staðfestir að Pólland hefur þrengt mikið bilið gagnvart ESB-meðaltali — landsframleiðsla á mann fór úr 49% af meðaltali ESB árið 2004 í 81% árið 2024. Þetta styður almennt þá fullyrðingu að efnahagslegur ávinningur hafi verið verulegur. Hins vegar er sérstaka tölu um «42% meiri en ella» (mótstaðagreining) ekki að finna í heimildunum og slík rannsókn er ekki tilgreind. Heimildir benda til þess að margir þættir (alþjóðavæðing, tæknitilfærsla, byggðasjóðir) hafi átt þátt í árangri.

Inn í þessa mynd vantar að Noregur og Ísland eru að þremur fjórðu hlutum aðilar að regluverki Evrópusambandsins í gegnum EES og Sviss í gegnum marga flókna sérsamninga.

Fullyrðing: Noregur og Ísland eru að þremur fjórðu hlutum aðilar að regluverki Evrópusambandsins í gegnum EES-samninginn.

EEA-LEGAL-001 og EEA-DATA-010 staðfesta að EES nær yfir um 70–75% af ESB-regluverki, mælt eftir fjölda lagagerða innan innri markaðarins. Talan «þrír fjórðu hlutar» er nálgun innan þessa bils. Hins vegar er fullyrðingin tvíræð — ef mælt er eftir hlutfalli alls ESB-regluverks (þar á meðal landbúnaðar, sjávarútvegs og mynteiningar), þá hefur Ísland aðeins tekið upp 13,4% af öllum bindandi gerðum ESB 1994–2016 (EEA-DATA-017). Heildarmyndin er háð því hvernig mælt er.

Inn í þessa raunmynd vantar bara þetta: Engar breytingar hafa verið gerðar á sáttmálum sambandsins á þessum tíma.

Fullyrðing: Engar breytingar hafa verið gerðar á sáttmálum Evrópusambandsins frá 2009.

Lissabon-sáttmálinn tók gildi 1. desember 2009 og hefur honum formlega ekki verið breytt með nýjum stofnsáttmála síðan. EEA-LEGAL-012 staðfestir að núverandi stækkunarstefna byggi á Lissabon. Hins vegar er fullyrðingin einföldun — bókanir, viðbætur og dómaframkvæmd CJEU hafa þróað ESB-rétt verulega, og EES-aðlagaður inngangur Króatíu 2013, ákvarðanir um varnarsamstarf og fjárhagslega samvinnu (NextGenerationEU) hefur breytt starfsemi ESB innan rammasáttmálanna. Heimildir taka beint á fáum stofnsáttmálabreytingum en lýsa verulegri þróun á öðrum sviðum.

Inn í þetta raundæmi vantar að skuldavandi Grikkja var fyrst og fremst vegna ríkisskulda. Okkar vandi var gjaldeyriskreppa vegna skulda einkaaðila.

Fullyrðing: Skuldavandi Grikkja 2008–2012 var fyrst og fremst vegna ríkisskulda en vandi Íslands var gjaldeyriskreppa vegna skulda einkaaðila.

CURR-DATA-001 og SOV-DATA-012 staðfesta að íslenska kreppan 2008 var gjaldeyriskreppa þar sem þrír stærstu bankarnir hrundu og krónan féll um 50% á nokkrum vikum — eignir bankanna voru um tífalt VLF og Seðlabankinn gat ekki verið lánveitandi til þrautavara í erlendri mynt. Heimildir staðfesta því einkaaðilaþáttinn. Á móti kemur að engin heimildanna fjallar beint um gríska skuldavandann eða ber þessa tvenns konar kreppu saman — fullyrðingin um eðli grísku kreppunnar 2008–2012 er ekki studd með beinum gögnum.

Þrotabú Landsbankans og tryggingasjóður innistæðueigenda greiddu alla Icesave-skuldina með vöxtum og áföllnum kostnaði.

Fullyrðing: Þrotabú Landsbankans og tryggingasjóður innistæðueigenda greiddu alla Icesave-skuldina með vöxtum og áföllnum kostnaði.

CURR-DATA-014 staðfestir að 691 milljarður króna greiddist út úr þrotabúi Landsbankans (LBI) sem forgangskröfur, sem stóðu undir megninu af endurgreiðslum Icesave-deilunnar — ekki íslenskum skattgreiðendum. Þetta styður meginatriði fullyrðingarinnar að þrotabúið hafi greitt skuldina. Hins vegar staðfestir heimildin ekki sérstaklega að «allir» vextir og «allur» áfallinn kostnaður hafi verið greiddur, og nákvæm úttekt á heildarendurgreiðslum (innistæður, vextir, kostnaður) er ekki tekin fyrir.

Í þessari raunmynd verður enn fremur að hafa hugfast að í hruninu urðum við að semja um aðstoð við Alþjóða gjaldeyrissjóðinn með því að fórna í raun fullveldi okkar í ríkisfjármálum og peningamálum frá 2008 til 2011.

Fullyrðing: Ísland varð að semja um aðstoð við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn með því að fórna fullveldi í ríkisfjármálum og peningamálum frá 2008 til 2011.

SOV-DATA-012 staðfestir að Ísland sótti um IMF Stand-By Arrangement (samþykkt í nóvember 2008, 2,1 milljarður dollara) og að áætlunin var samhliða björgunarláni frá norrænum ríkjum. CURR-DATA-002 staðfestir að Ísland setti á víðtæk gjaldeyrishöft í nóvember 2008 sem entust til 2017. Þetta felur í sér verulegar skuldbindingar gagnvart AGS um ríkisfjármál og peningamálastefnu. Hugtakið „fórnaði fullveldi“ er hins vegar túlkun — formlegt fullveldi hélt sér en raunverulegt ráðrúm var bundið skilyrðum AGS-áætlunarinnar.

Þannig eru fjölþáttaógnir nýtt raundæmi. Evrópusambandið hefur í samstarfi við NATO tekið forystu á því sviði.

Fullyrðing: Evrópusambandið hefur í samstarfi við NATO tekið forystu á sviði fjölþáttaógna.

SOV-HIST-003 staðfestir að ESB tók upp Strategic Compass árið 2022 sem rammasamning fyrir öryggis- og varnarstefnu, þar á meðal um fjölþáttaógnir, og að ESB-varnir séu lýstar sem «viðbót við NATO». SOV-LEGAL-008 nefnir að ESB og NATO starfi samhliða með pragmatískri samvinnu — 23 af 27 ESB-ríkjum eru NATO-aðilar. Heimildir styðja að báðar stofnanir vinna að fjölþáttaógnum en staðfesta ekki beint að ESB hafi «tekið forystu» — heimildir lýsa fremur samhliða þróun.