Dagur reifar ömurlegar afleiðingar Brexit
Raddir í greininni
Niðurstöður
Að hluta staðfest Yfirgnæfandi meirihluti Breta telur Brexit nú mistök Fordæmi
Hið svokallaða Brexit sem yfirgnæfandi meirihluti Breta telur nú mistök.
Fullyrðing: Yfirgnæfandi meirihluti Breta telur Brexit nú mistök
Samkvæmt PREC-DATA-004 sýna könnunir að um 55% Breta telji Brexit hafa verið röng ákvörðun. Þetta staðfestir að meirihluti sé á þeirri skoðun, en orðalagið «yfirgnæfandi meirihluti» gefur til kynna mun sterkari samstöðu en 55% — sem er frekar naumur meirihluti. PREC-DATA-017 staðfestir sömu mynd og bendir á efnahagslega erfiðleika sem undirliggjandi orsök eftirsjárinnar.
Samhengi sem vantar
Tölurnar sýna um 55% sem telja Brexit mistök — meirihluti en varla «yfirgnæfandi». Þrátt fyrir þessa eftirsjá talar hvorugur stærsti stjórnmálaflokkurinn í Bretlandi fyrir endurkomu í ESB (PREC-DATA-004). Eftirsjá yfir Brexit á sér fleiri skýringar en útgönguna eina og sér — heimsfaraldur og orkukreppa hafa einnig áhrif (PREC-HIST-012).
Staðfest Í júní 2026 verða 10 ár síðan Bretar greiddu atkvæði með útgöngu úr Evrópusambandinu Fordæmi
Í júní verða 10 ár síðan Bretar greiddu atkvæði með útgöngu úr Evrópusambandinu.
Fullyrðing: Í júní 2026 verða 10 ár síðan Bretar greiddu atkvæði með útgöngu úr Evrópusambandinu
PREC-DATA-003 staðfestir að Brexit-þjóðaratkvæðagreiðslan fór fram 23. júní 2016. Í júní 2026 verða þar af leiðandi nákvæmlega 10 ár liðin frá atkvæðagreiðslunni. SOV-DATA-028 og SOV-LEGAL-001 staðfesta einnig þessa tímalínu.
Að hluta staðfest Brexit hafði ömurlegar efnahagslegar afleiðingar fyrir Bretland — fyrir ungt fólk, fyrirtæki, opinber fjármál og heilbrigðisþjónustu Fordæmi
afleiðingar útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu, Brexit, hafi verið ömurlegar. Einkum fyrir ungt fólk, fólk í ferðahug eða atvinnuleit, fyrirtæki, opinber fjármál, heilbrigðisþjónustu og fleiri þætti.
Fullyrðing: Brexit hafði ömurlegar efnahagslegar afleiðingar fyrir Bretland — fyrir ungt fólk, fyrirtæki, opinber fjármál og heilbrigðisþjónustu
Heimildir staðfesta umtalsverðar efnahagslegar afleiðingar Brexit: OBR áætlar 4% samdrátt í landsframleiðslu til langs tíma (PREC-DATA-002, PREC-DATA-008), vöruútflutningur til ESB dróst saman um 15-18% (PREC-DATA-001, PREC-HIST-012), og erlend fjárfesting minnkaði verulega (PREC-HIST-013). Orðalagið «ömurlegar» er þó matskennt og of víðtækt. Heimildir staðfesta ekki sérstaklega áhrif á ungt fólk eða heilbrigðisþjónustu.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin nefnir ungt fólk og heilbrigðisþjónustu sérstaklega en engin heimild í staðreyndagrunni fjallar beint um þá þætti. Mat á Brexit-áhrifum er flókið vegna skörunar við heimsfaraldur og orkukreppu (PREC-DATA-008). Sumir hagfræðingar telja OBR ofmeti áhrifin og benda á nýja viðskiptasamninga (t.d. CPTPP) sem mótvægi. Aðstæður Íslands eru ólíkar — lítið hagkerfi sem er þegar í EES.
Að hluta staðfest Óháðar stofnanir um opinber fjármál, Englandsbanki og OECD eru sammála um að Brexit hafi gert breska hagkerfið minna Fordæmi
Varðandi Bretland vísar Dagur í óháðar stofnanir um opinber fjármál, Englandsbanka og OECD sem séu sammála um að Brexit hafi gert breska hagkerfið minna
Fullyrðing: Óháðar stofnanir um opinber fjármál, Englandsbanki og OECD eru sammála um að Brexit hafi gert breska hagkerfið minna
OBR (óháð stofnun um opinber fjármál) áætlar 4% samdrátt í landsframleiðslu til lengri tíma (PREC-DATA-002, PREC-DATA-040). Englandsbanki hefur vísað í viðskiptahindranir vegna Brexit sem orsök hærra matvælaverðs og minni fjárfestingar (PREC-DATA-008). Heimildir styðja þannig grundvallaratriðið. Þó er OECD ekki nefnd beint í neinum heimild sem staðfestir sérstaklega afstöðu hennar til þessa.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki beina tilvísun í afstöðu OECD til þess að Brexit hafi «gert hagkerfið minna», þótt niðurstöður OBR og Englandsbanka séu vel studdar. OBR-matið (4%) er módelmæling með innbyggðri óvissu og sumir hagfræðingar mótmæla aðferðafræðinni. COVID-19 og orkukreppa gera erfitt að einangra áhrif Brexit.
Að hluta staðfest Englandsbanki og OECD eru sammála um að Brexit hafi veikt framleiðni í Bretlandi Fordæmi
séu sammála um að Brexit hafi gert breska hagkerfið minna, veikt framleiðni í landinu
Fullyrðing: Englandsbanki og OECD eru sammála um að Brexit hafi veikt framleiðni í Bretlandi
OBR áætlar að Brexit dragi úr framleiðni til langs tíma um 4% vegna aukinna viðskiptahindrana (PREC-DATA-040). NBER-rannsókn mælir 3-4% samdrátt í heildarþáttaframleiðni (PREC-DATA-041). Englandsbanki hefur vísað í viðskiptahindranir vegna Brexit sem neikvæðan þátt (PREC-DATA-008). Aftur á móti er ekki hægt að staðfesta beint úr heimildum að OECD hafi komist að sömu niðurstöðu um framleiðni sérstaklega.
Samhengi sem vantar
Engin heimild í staðreyndagrunni staðfestir beint afstöðu OECD til framleiðniáhrifa Brexit. OBR-matið um 4% framleiðniskerðingu er módelmæling og sumir hagfræðingar telja hana ofáætlaða. Erfitt er að aðgreina áhrif Brexit frá COVID-19 og orkukreppu í raungögnum.
Að hluta staðfest Englandsbanki og OECD eru sammála um að Brexit hafi dregið úr viðskiptum Bretlands Fordæmi
séu sammála um að Brexit hafi gert breska hagkerfið minna, veikt framleiðni í landinu, dregið úr viðskiptum
Fullyrðing: Englandsbanki og OECD eru sammála um að Brexit hafi dregið úr viðskiptum Bretlands
Heimildir staðfesta skýrt að viðskipti hafi dregist saman eftir Brexit: vöruútflutningur til ESB minnkaði um 15-18% að raunvirði (PREC-DATA-001, PREC-HIST-012). OBR áætlar 15% viðskiptasamdrátt til langs tíma (PREC-DATA-040). Englandsbanki nefnir viðskiptahindranir sem neikvæðan þátt (PREC-DATA-008). OECD er hins vegar ekki tilvitnuð beint í heimildum um viðskiptaáhrif Brexit.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki beina tilvísun í niðurstöðu OECD um viðskiptaáhrif Brexit. Þjónustuviðskipti stóðu sig betur en vöruviðskipti — þjónustuútflutningur til ESB jókst um 19% frá 2019 (PREC-DATA-001). COVID-19 skaraðist við Brexit-áhrif á viðskipti á árunum 2020-2021.
Að hluta staðfest Englandsbanki og OECD eru sammála um að Brexit hafi veikt stöðu opinberra fjármála í Bretlandi Fordæmi
séu sammála um að Brexit hafi gert breska hagkerfið minna, veikt framleiðni í landinu, dregið úr viðskiptum og veikt stöðu opinberra fjármála
Fullyrðing: Englandsbanki og OECD eru sammála um að Brexit hafi veikt stöðu opinberra fjármála í Bretlandi
OBR áætlar 4% samdrátt í landsframleiðslu sem hefur bein áhrif á skatttekjur og opinber fjármál (PREC-DATA-002). Engin heimild í staðreyndagrunni fjallar þó beint um áhrif Brexit á opinber fjármál sem slík — heimildir fjalla um landsframleiðslu, viðskipti og framleiðni. Afstaða OECD er ekki staðfest í heimildum.
Samhengi sem vantar
Engin heimild í staðreyndagrunni fjallar sérstaklega um beinu áhrifin á opinber fjármál (ríkisfjármál, skattasöfnun, útgjaldagetu). Sambandið er óbeint — minni landsframleiðsla leiðir til minni skatttekna — en fullyrðingin fer lengra en heimildir ná. OECD er ekki nefnd beint í heimildum um þennan þátt.
Að hluta staðfest Könnun YouGov sýnir að 57% Breta vilja nánara samband við Evrópusambandið Fordæmi
en 57% nánara samband við Evrópusambandið
Fullyrðing: Könnun YouGov sýnir að 57% Breta vilja nánara samband við Evrópusambandið
PREC-DATA-004 sýnir að um 55% Breta telji Brexit hafi verið röng ákvörðun, sem er í samræmi við almennt viðhorf um nánara samband við ESB. Talan 57% kemur þó ekki beint fram í heimildum og vísar til YouGov-könnunar sem er ekki í staðreyndagrunni. Almennt styðja heimildir þá mynd að meirihluti Breta vilji nánari tengsl við ESB.
Samhengi sem vantar
Nákvæm YouGov-könnun með 57% tölunni er ekki í staðreyndagrunni. Heimildir staðfesta almenna þróun (55% telja Brexit mistök samkvæmt PREC-DATA-004) en 57%-talan sjálf er ósannreynanleg. Þó ber að hafa í huga að hvorugur helsti stjórnmálaflokkur í Bretlandi talar fyrir endurkomu í ESB.
Nokkur stoð Spá Kostnaður Brexit er dvergsmár miðað við vöxt og sparnað sem ESB-aðild myndi leiða af sér fyrir Ísland Viðskipti
Dagur segir hins vegar að kostnaðurinn sé dvergsmár miðað við vöxtinn og sparnaðinn í vöxtum sem aðildin myndi leiða af sér.
Fullyrðing: Kostnaður Brexit er dvergsmár miðað við vöxt og sparnað sem ESB-aðild myndi leiða af sér fyrir Ísland
Viðskiptaráð áætlar 2-4% hagnýtingu á landsframleiðslu á 10 árum vegna ESB-aðildar (POL-DATA-017). Áætlaður nettókostnaður Íslands við ESB-aðild er 100-180 milljónir evra á ári (TRADE-DATA-010). Þessar tölur gefa vísbendingu um að ávinningur gæti verið meiri en beinn kostnaður, en orðalagið «dvergsmár» er matskennt og vantar beina samanburðargreiningu á kostnaði Brexit gagnvart ábata Íslands af ESB-aðild.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin blandar saman tveimur ólíkum stærðum: kostnaði Bretlands af Brexit annars vegar og ávinningi Íslands af ESB-aðild hins vegar. Hagfræðileg mat á ávinningi aðildar fyrir Ísland eru módelmælingar með mikilli óvissu (POL-DATA-017). Áætlaður nettókostnaður Íslands (100-180 m. evra/ár) er umtalsverður. Svipaðar áætlanir fyrir önnur aðildarlönd hafa stundum reynst of bjartsýnar.
Að hluta staðfest Málstaður Brexit og áróður byggðist á ýkjum og blekkingum Fordæmi
Það er löngu orðið frægt að málstaður Brexit og áróður byggðist á ýkjum og blekkingum
Fullyrðing: Málstaður Brexit og áróður byggðist á ýkjum og blekkingum
Heimildir staðfesta að efnahagslegur árangur Brexit hefur verið mun lakari en stuðningsmenn lofuðu — NBER-rannsókn áætlar 6-8% samdrátt í landsframleiðslu (PREC-DATA-041) og OBR staðfestir 4% framleiðniskerðingu (PREC-DATA-040). Þessar niðurstöður benda til þess að yfirlýsingar Brexit-stuðningsmanna hafi verið ofmetnar. Fullyrðingin er þó matskennd og einhliða — heimildir fjalla um efnahagslegar afleiðingar en ekki beint um hvort herferðin hafi verið «ýkjur og blekkingar».
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki beinar heimildir um Brexit-herferðina sjálfa (t.d. fræga 350 milljón punda fullyrðinguna). Heimildir sýna að efnahagsleg loforð Brexit hafa ekki staðist, en það er ekki það sama og að sanna að herferðin hafi verið «blekkingar» — sumt gæti verið óhæfilegt bjartsýni fremur en vísvitandi rangt.
Að hluta staðfest Það sem «sparaðist» við útgöngu Bretlands úr ESB var gert of mikið úr Fordæmi
Það er að mikið hafi verið gert úr því sem «sparaðist» við útgöngu.
Fullyrðing: Það sem «sparaðist» við útgöngu Bretlands úr ESB var gert of mikið úr
Heimildir styðja óbeint þá mynd að ávinningur Brexit hafi ekki staðið undir væntingum. OBR-mat sýnir 4% landsframleiðslusamdrátt (PREC-DATA-002) og nýir viðskiptasamningar hafa haft hverfandi áhrif — t.d. +0,1% af landsframleiðslu á 15 árum vegna Japan-samnings (PREC-DATA-040). NBER-rannsókn mælir 6-8% samdrátt (PREC-DATA-041). Fiskveiðigeirinn, sem lofað var «hafið af tækifærum», fékk aðeins 25% kvótaaukningu á meðan útflutningskostnaður jókst (PREC-HIST-014).
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin er matskennd og vísar til Brexit-herferðarinnar (t.d. 350 m. punda vikulega sem hægt væri að verja í heilbrigðiskerfið) en slíkar tilvísanir eru ekki í staðreyndagrunni. COVID-19 og orkukreppa flækja mat á raunverulegum áhrifum Brexit. Bretland náði nýjum viðskiptasamningum (t.d. CPTPP) en áhrif þeirra eru talin hverfandi.
Að hluta staðfest Skeytasendingar Trumps til Breta hafa hrundið af stað umræðu um hagsmuni af nánara sambandi við Evrópusambandið og jafnvel fullri aðild Fordæmi
Skeytasendingar frá Donald Trump Bandaríkjaforseta til Breta hafa á undanförnum dögum hrundið af stað umræðu og miklum greinaskrifum í landinu um þá miklu hagsmuni sem nánara samband við Evrópusambandið leiði af sér, og jafn vel fulla aðild að sambandinu í framtíðinni.
Fullyrðing: Skeytasendingar Trumps til Breta hafa hrundið af stað umræðu um hagsmuni af nánara sambandi við Evrópusambandið og jafnvel fullri aðild
SOV-DATA-011 staðfestir að Trump hafi ítrekað lýst yfir vilja til að eignast Grænland og þrýst á bandamenn, sem hefur haft áhrif á umræðu um öryggismál í Evrópu. PREC-DATA-004 sýnir að 55% Breta telji Brexit mistök og Labour-ríkisstjórnin einblíni á «Brexit reset» — nánara samband innan TCA. Umræðan um ESB-aðild í Bretlandi er þó ekki staðfest beint í heimildum sem afleiðing af skeytasendingum Trumps.
Samhengi sem vantar
Heimildir staðfesta ekki beint að «skeytasendingar Trumps» hafi hrundið af stað umræðu í Bretlandi um ESB-aðild — þetta eru nýleg atvik sem staðreyndagrunnurinn nær hugsanlega ekki til. PREC-DATA-004 bendir á að hvorugur stóri flokkurinn í Bretlandi tali fyrir endurkomu í ESB, sem gefur til kynna að umræðan sé hugsanlega ekki jafn sterk og fullyrðingin gefur til kynna.
Staðfest Kostir Evrópusamvinnunnar — þess að vera við borðið — eru að hluta til erfitt að reikna eða færa í orð Fullveldi
dregur umræðan um Brexit og stöðu Bretlands utan ESB einnig fram að ýmislegt af kostum Evrópusamvinnunnar, þess að vera við borðið, er einnig annars eðlis: erfitt að reikna eða færa í orð
Fullyrðing: Kostir Evrópusamvinnunnar — þess að vera við borðið — eru að hluta til erfitt að reikna eða færa í orð
Heimildir staðfesta að beinn samanburður á EES-aðild og ESB-aðild er flókinn vegna ólíklegra óbeinna ábata. TRADE-COMP-005 bendir á að kostnaðarsamanburður sé ófullnægjandi án þess að taka tillit til pólitísks áhrifa á reglur innri markaðarins, aðgangs að viðskiptasamningum ESB við þriðju lönd, og áhrifa tollabandalagsins. Þetta staðfestir að verulegur hluti ábatans af aðild er erfiður að mæla í beinum tölum.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin er almenn og fáir myndu andmæla henni — pólitísk áhrif og samningsstyrkur eru vitaskuld erfitt að reikna. Sama gildir þó um óbeinan kostnað aðildar (fullveldisskerðingu, takmörkun á sjávarútvegsstefnu), sem er jafn erfitt að reikna.
Að hluta staðfest Í íslenskri opinberri umræðu er nær enginn þátttakandi sem talar fyrir því að ganga úr EES-samningnum EES/ESB-löggjöf
Við Íslendingar getum verið ánægð með að ekki er nema einstaka þátttakandi í opinberri umræðu sem talar fyrir því að ganga úr EES.
Fullyrðing: Í íslenskri opinberri umræðu er nær enginn þátttakandi sem talar fyrir því að ganga úr EES-samningnum
POL-DATA-020 sýnir að jafnvel ESB-andstæðustu flokkarnir (Sjálfstæðisflokkurinn, Miðflokkurinn) styðja EES-samninginn og nota hann sem rök gegn ESB-aðild. POL-DATA-002 staðfestir að andstæðingaflokkarnir eru «anti-EU but pro-EEA». Fullyrðingin segir «nær enginn» en upprunalega tilvitnunin segir «einstaka þátttakandi», sem er réttara — Miðflokkurinn hefur stundum gagnrýnt þætti EES-samningsins.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin á sér stoð í meginatriðum, þó ber að hafa í huga að Miðflokkurinn hefur gagnrýnt tiltekna þætti EES-samningsins og sumir einstaklingar í opinberri umræðu hafa talað fyrir uppsögn. Upprunalega tilvitnunin («einstaka þátttakandi») er hógværari en fullyrðingin sem dregin er af henni.
Að hluta staðfest Háværustu andstæðingar Evrópusambandsins á Íslandi eru þeir sem tala gegn EES-samningnum Flokkastefnur
Oft er þar reyndar um að ræða háværustu andstæðinga Evrópusambandsins.
Fullyrðing: Háværustu andstæðingar Evrópusambandsins á Íslandi eru þeir sem tala gegn EES-samningnum
POL-DATA-020 staðfestir að Miðflokkurinn er háværasti andstæðingur ESB-aðildar á Alþingi og hefur stundum gagnrýnt EES-samninginn. Sjálfstæðisflokkurinn, annar sterkur andstæðingur, er þó sérstaklega «pro-EEA» (POL-DATA-002, POL-DATA-006). Fullyrðingin einfaldar hlutina — sumir háværustu ESB-andstæðingarnir (eins og Sjálfstæðisflokkurinn) styðja EES-samninginn eindregið.
Samhengi sem vantar
Sjálfstæðisflokkurinn, stærsti ESB-andstæðingurinn á Alþingi með 13 þingsæti, er eindreginn stuðningsmaður EES-samningsins og notar hann sem rök gegn ESB-aðild. Fullyrðingin á við um hluta ESB-andstæðinga (einkum Miðflokkinn) en ekki alla «háværustu» andstæðingana.