Blekkingaleikurinn mikli

Alþingi og íslenskur almenningur, þjóðin sem ráðherrar segja að eigi að fá að ráða för, heyrði fyrst af þessu í fréttum erlendra fjölmiðla sem höfðu þær eftir heimildarmönnum sínum í Brussel.

Fullyrðing: Íslenskt almenningur og Alþingi heyrðu fyrst af ESB-umsóknarferlinu í fréttum erlendra fjölmiðla sem höfðu þær eftir heimildarmönnum í Brussel.

SOV-PARL-002 staðfestir að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hélt þessu fram á Alþingi — að áform ríkisstjórnarinnar hafi fyrst borist í gegnum erlenda fjölmiðla fremur en til Alþingis eða utanríkismálanefndar. SOV-PARL-005 styður að stjórnarandstaðan hafi gert athugasemdir við skort á samráði. Hins vegar eru þetta andstöðusjónarmið sem ríkisstjórnin mótmælir, og engin óháð heimild staðfestir nákvæma tímalínu fréttaflutningsins.

Hið breska Daily Telegraph sagði frá því að innan ESB sæju menn tækifæri til að ná Íslandi inn í Evrópusambandið og nýta inngöngu þróaðs lands sem vegnað hefur vel (betur en ESB) til að smeygja nokkrum fátækari og umdeildari ríkjum með inn í sambandið.

Fullyrðing: Breska dagblaðið Daily Telegraph greindi frá því að innan ESB sæju menn tækifæri til að nota inngöngu Íslands sem «skraut» til að fá aðildarríkin til að fallast á aðild fátækari og umdeildari ríkja í eins konar «pakkadíl».

TRADE-DATA-022 staðfestir að sumir sérfræðingar hafi bent á að Ísland gæti verið hluti af víðtækari «pakkadíl» í stækkun ESB ásamt Noregi, en tekur jafnframt fram að engin skjalfest ESB-stefna styðji slíkt. Heimildin nefnir einnig að aðild Íslands hefði jákvæð pólitísk merki sem auðveld inntaka velmegandi norrænnar lýðræðisþjóðar. PREC-DATA-025 sýnir að Ísland væri ríkasta umsóknarríkið í sögu ESB og gæti þannig gert stækkun aðlaðandi. Engin heimild staðfestir þó sérstaklega að Daily Telegraph hafi greint frá þessu eða notað orðalagið «skraut».

nýta inngöngu þróaðs lands sem vegnað hefur vel (betur en ESB)

Fullyrðing: Ísland hefur vegnað betur efnahagslega en Evrópusambandið.

LABOUR-DATA-011 sýnir að landsframleiðsla Íslands á mann er yfir meðaltali ESB-27, en framleiðni á vinnustund er 10–15% undir meðaltali ESB-15. Hátt VLF á mann næst að hluta til með lengri vinnutíma. TRADE-COMP-003 sýnir jafnframt að verðlag á Íslandi er um 50% yfir meðaltali ESB — sem endurspeglar bæði há laun og skipulagslega þætti. Samanburðurinn er því of einfaldaður.

Á vefsíðum ESB má finna lista yfir hin ýmsu ríki sem einhvern tímann létu sér detta í hug að sækja um aðild og farið yfir ólíka stöðu þeirra allt frá frosti að framvindu. Ísland er þar hvergi að finna, enda ekki umsóknarríki.

Fullyrðing: Á vefsíðum ESB er Ísland hvergi að finna á lista yfir umsóknarríki.

Engin heimild staðfestir beint hvort Ísland sé skráð sem umsækjandi í gögnum ESB. Þó kemur fram í fyrirvörum AGRI-DATA-024 að aðildarumsóknin var dregin til baka árið 2015, og TRADE-DATA-022 bendir til þess að Ísland þyrfti að «sækja aftur um» ef það vildi hefja viðræður á ný. Þetta styður óbeint við fullyrðinguna — ef umsóknin var formlega dregin til baka ætti Ísland ekki lengur að vera skráð sem umsækjandi. Hins vegar vantar beina staðfestingu úr gagnagrunni ESB eða opinberum skrám um stöðu umsækjenda.

Við upphaf leikritsins, í fyrstu ferð utanríkisráðherra til Brussel, fékkst einhvers konar aðstoðarmaður stækkunarstjóra til að segja að umsóknin væri gjaldgeng (e. valid). Hins vegar fylgdi sögunni að væntanlega þyrftu öll aðildarríkin að samþykkja það ef hefja skyldi viðræður að nýju.

Fullyrðing: Aðstoðarmaður stækkunarstjóra ESB sagði að umsókn Íslands væri gjaldgeng (valid) en öll aðildarríki þyrftu að samþykkja endurnýjun viðræðna.

Heimildir staðfesta að ESB hefur litið á umsókn Íslands frá 2009 sem «tæknilega gilt» eftir að bréf Gunnars Braga Sveinssonar árið 2015 var ekki viðurkennt sem formleg afturköllun (PARTY-DATA-011). Fullyrðingin um að öll aðildarríki þyrftu að samþykkja endurnýjun viðræðna er rökrétt miðað við ESB-stækkunarreglur — ráðherraráðið þarf að samþykkja opnun viðræðna (EEA-LEGAL-017, EEA-LEGAL-021). Hins vegar staðfesta heimildir ekki beint yfirlýsingu «aðstoðarmanns stækkunarstjóra» — tilvísunin í tiltekinn embættismann er ósannreynd.

Útskýrt var, eins og fyrir börnum, að þegar land sækir um aðild að ESB sé það vegna þess að landið vilji ganga í ESB og ætli sér að uppfylla skilyrðin til þess. Viðræðurnar sem í hönd fara snúast eingöngu um að umsóknarríkið útskýri hvernig það ætli að uppfylla kröfur ESB. Þetta eru ekki samrunaviðræður, þetta er leið fyrir umsóknarríkið til að sannfæra sambandið um að það muni fylgja reglum þess og uppfylla kröfur

Fullyrðing: Þegar land sækir um aðild að ESB snúast viðræðurnar eingöngu um að umsóknarríkið útskýri hvernig það ætli að uppfylla kröfur ESB — þetta eru ekki samrunaviðræður.

EEA-LEGAL-017 og EEA-LEGAL-021 staðfesta að aðildarviðræður snúast um innleiðingu regluverksins, ekki um breytingar á því. Umsóknarríkið samþykkir regluverkið eins og það er. Þó er fullyrðingin of einföld — EEA-LEGAL-021 útskýrir að umsóknarríki geta samið um aðlögunartímabil (3–12 ár), tæknilegar aðlaganir og fjárhagsleg skilmála, sem er raunveruleg samningamálefni.

Umsóknarríki ber ekki aðeins að útskýra hvernig það ætli að laga sig að sambandinu. Það á að hefja aðlögunina. Það er m.a. gert með ýmsum lagabreytingum, fjölgun embættismanna og nýjum stofnunum.

Fullyrðing: Umsóknarríki á að hefja aðlögun að ESB á meðan á aðildarviðræðunum stendur, m.a. með lagabreytingum, fjölgun embættismanna og nýjum stofnunum.

EEA-LEGAL-017 og EEA-LEGAL-021 staðfesta að umsóknarríki þurfa að tileinka sér allt regluverkið og undirgangast skipulega skoðun (screening), viðmið og eftirfylgni. EEA-LEGAL-013 lýsir skipulögðu ferli sem tekur yfirleitt 5–10 ár. Í því felst lagabreytingar og stofnanaleg aðlögun. Orðið «strax» ýkir þó tímaramma ferlisins — aðlögun er stigvaxandi og fer eftir niðurstöðum skoðunarferils, ekki krafa sem fellur á umsóknarríki þá þegar. AGRI-DATA-020 sýnir til dæmis að beingreiðslur fást aðeins í áföngum á 10 árum. Sérstök fullyrðing um «nýjar stofnanir» og «fleiri embættismenn» á sér ekki beina stoð í heimildunum þótt hún sé sennilegt afleiðing.

Evrópusambandið gerði á sínum tíma athugasemdir við að íslenska báknið væri ekki nærri nógu stórt til að ráða við inngöngu.

Fullyrðing: Evrópusambandið gerði á sínum tíma athugasemdir við að íslenska stjórnsýslubáknið væri ekki nærri nógu stórt til að ráða við inngöngu.

Heimildir staðfesta að Framkvæmdastjórn ESB benti á skort á stjórnsýslugetu Íslands á ákveðnum sviðum, einkum í landbúnaði. Samkvæmt AGRI-DATA-024 leiddi skimunarskýrsla Framkvæmdastjórnarinnar í ljós að Ísland skorti nauðsynlegar stjórnsýslustofnanir fyrir framkvæmd sameiginlegrar landbúnaðarstefnu, svo sem vottaða greiðslustofu. EEA-LEGAL-020 sýnir einnig að Ísland gat lokað 11 af 27 köflum á aðeins 18 mánuðum vegna mikillar samræmingar í gegnum EES-samninginn — sem gefur til kynna að vandamálið hafi ekki verið «stjórnsýslubáknið» í heild heldur á afmörkuðum sviðum. Fullyrðingin — að ESB hafi gert athugasemdir við að íslenska stjórnsýslubáknið væri «ekki nærri nógu stórt til að ráða við inngöngu» — er of víð. Heimildir staðfesta athugasemdir á afmörkuðum sviðum (landbúnaður, sjávarútvegur) en ekki almenna gagnrýni á íslenska stjórnsýsluna.

Fyrsta vinstristjórnin fórnaði kjörtímabilinu í deilur um ESB og stjórnarskrá (sem þurfti að breyta til að komast í ESB).

Fullyrðing: Fyrsta vinstristjórnin fórnaði kjörtímabilinu í deilur um ESB og stjórnarskrá.

PARTY-DATA-016 staðfestir að vinstristjórnin 2009–2013 (Samfylkingin og VG) sótti um ESB-aðild og vann að stjórnarskrárbreytingum. SOV-HIST-001 sýnir að stjórnarskrárferlið skilaði ekki endanlegum árangri þrátt fyrir ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu 2012. POL-DATA-008 staðfestir djúpa klofning VG um ESB-málið. Þó styðji heimildir að bæði ESB-mál og stjórnarskrárferlið hafi verið umdeild á kjörtímabilinu, er orðalagið «fórnaði kjörtímabilinu» matskennt — heimildir lýsa deilum og ágreiningi en sanna ekki beint orsakasamband um að þessi mál hafi ein og sér valdið falli ríkisstjórnarinnar. POL-DATA-023 bendir á að Miðflokkurinn hafi notað hugtakið «Evrópubrölt» um ESB-ferlið, en það er andstöðuorðræða fremur en hlutlaus greining.

Erfiðar aðstæður innan ríkisstjórnarinnar gerðu svo Viðreisn kleift að krefjast þess að ESB yrði sett í forgang.

Fullyrðing: Viðreisn krafðist þess að ESB-mál yrði sett í forgang innan ríkisstjórnarinnar.

POLITICAL-DATA-004 staðfestir að Viðreisn er sterkasti talsmaður ESB-aðildar á Alþingi og að ESB-aðild er kjarni í stefnuskrá flokksins frá stofnun. PARTY-DATA-016 sýnir að ESB-málið var upphaflega ekki á dagskrá — Kristrún sagði skýrt fyrir kosningar að það yrði ekki í forgangi. Hraðinn sem ríkisstjórnin breytti afstöðu sinni bendir til þess að Viðreisn hafi haft áhrif.