Alþjóðasamstarf í umhverfismálum: ESB sem drifkraftur lausna
Raddir í greininni
Niðurstöður
Staðfest Evrópusambandið setti á laggirnar eigið losunarkvótakerfi (ETS-kerfið) árið 2005. EES/ESB-löggjöf
ef ESB hefði ekki hannað og sett á laggirnar eigið losunarkvótakerfi (EU ETS) árið 2005.
Fullyrðing: Evrópusambandið setti á laggirnar eigið losunarkvótakerfi (ETS-kerfið) árið 2005.
Heimildirnar staðfesta þetta. ETS-LEGAL-001 og ETS-LEGAL-002 sýna að ETS-tilskipun 2003/87/EC var samþykkt í október 2003 og kerfið hóf starfsemi í janúar 2005 (Fasi I). ETS-LEGAL-003 staðfestir dagsetningar tilskipunarinnar. Þetta er ótvíræð söguleg staðreynd.
Að hluta staðfest ETS-kerfið ESB er stærsta markaðstæki heims til að láta mengun kosta. EES/ESB-löggjöf
bjó ESB til stærsta markaðstæki heims til að láta mengun kosta.
Fullyrðing: ETS-kerfið ESB er stærsta markaðstæki heims til að láta mengun kosta.
ETS-DATA-003 staðfestir að ESB ETS nær yfir meira en 11.000 starfsstöðvar í 31 ríki (27 aðildarríkjum auk Íslands, Noregs og Liechtenstein) og er þannig stórt í sniðum. Heimildirnar bera þó ekki saman umfang ETS við önnur kolefnisverðmyndunarkerfi í heiminum (t.d. kínverskt landskerfi, kalífornískt kerfi, RGGI í Norðaustur-Bandaríkjunum). Fullyrðingin er trúverðug en bein heimild fyrir samanburði við önnur kerfi er ekki til staðar í grunninum.
Samhengi sem vantar
Til að staðfesta fullyrðinguna um «stærsta markaðstæki heims» þyrfti samanburð við önnur losunarkvótakerfi. Kína kom á landsmælikvarða ETS-kerfi árið 2021 sem nær yfir meiri losun í tonnum talið en ESB-kerfið, þótt verð sé verulega lægra. Samanburður á «stærð» fer eftir mælikvarða (tonnum, virði viðskipta, fjölda þátttakenda).
Að hluta staðfest Ísland tengdist ETS-kerfinu gegnum EES-aðildina frá árinu 2008 fyrir fluggeirann. EES/ESB-löggjöf
Með því að tengja Ísland við þetta kerfi gegnum EES-aðildina (frá 2008 fyrir flug, 2013 fyrir staðbundnar uppsprettur)
Fullyrðing: Ísland tengdist ETS-kerfinu gegnum EES-aðildina frá árinu 2008 fyrir fluggeirann.
Heimildirnar staðfesta að Ísland hefur tekið þátt í ETS-kerfinu frá 1. janúar 2008 í gegnum EES-samninginn (ETS-LEGAL-001, ENERGY-LEGAL-002). Sundurliðun greinarinnar — að flug hafi komið inn 2008 — er þó ekki nákvæm: ETS-LEGAL-002 sýnir að flug var fyrst tekið inn í ETS með tilskipun 2008/101/EC frá nóvember 2008 og þátttaka flugs hófst eiginlega 2012. Árið 2008 var Ísland að tengjast staðbundnum losunarupptökum í Fasa II, ekki flugi.
Samhengi sem vantar
Tímaröðin í greininni er ónákvæm. ETS-tilskipun 2003/87/EC tók gildi á Íslandi 2008 (Fasi II — staðbundnar uppsprettur, einkum álver). Flug var fyrst tekið inn í ETS með tilskipun 2008/101/EC og þátttaka flugs hófst í reynd 2012. Greinin virðist víxla árum fyrir flug og staðbundnar uppsprettur.
Óstutt Ísland tengdist ETS-kerfinu gegnum EES-aðildina frá árinu 2013 fyrir staðbundnar uppsprettur losunar. EES/ESB-löggjöf
Með því að tengja Ísland við þetta kerfi gegnum EES-aðildina (frá 2008 fyrir flug, 2013 fyrir staðbundnar uppsprettur)
Fullyrðing: Ísland tengdist ETS-kerfinu gegnum EES-aðildina frá árinu 2013 fyrir staðbundnar uppsprettur losunar.
Heimildirnar stangast beint á við þessa tímasetningu. ETS-LEGAL-001, ENERGY-LEGAL-002 og ETS-LEGAL-003 staðfesta að Ísland hóf þátttöku í ETS fyrir staðbundnar uppsprettur (einkum álver) frá 1. janúar 2008 (Fasi II), ekki frá 2013. Árið 2013 markaði aðeins upphaf Fasa III í ETS, ekki upphaf þátttöku Íslands.
Samhengi sem vantar
Greinin virðist víxla saman ártölum — Ísland hóf þátttöku í ETS fyrir staðbundnar uppsprettur árið 2008, ekki 2013. Árið 2013 markaði aðeins upphaf Fasa III ETS, þar sem kerfið var endurbætt (uppboð frekar en úthlutun, samræmd losunarþak ESB).
Staðfest ETS-kerfið fækkar losunarheimildum jafnt og þétt og neyðir atvinnulífið, þar á meðal fluggeirann, til að fjárfesta í hreinni orku. EES/ESB-löggjöf
það fækkar losunarheimildum jafnt og þétt og neyðir atvinnulífið, þar á meðal fluggeirann, til að fjárfesta í hreinni orku.
Fullyrðing: ETS-kerfið fækkar losunarheimildum jafnt og þétt og neyðir atvinnulífið, þar á meðal fluggeirann, til að fjárfesta í hreinni orku.
Heimildirnar staðfesta báða þætti fullyrðingarinnar. ETS-DATA-001 sýnir að línulegur samdráttarstuðull (LRF) fyrir fluggeirann hækkar úr 2,2% í 4,3% fyrir 2024–2027 og að úthlutun frírra losunarheimilda til flugs minnkar um 25% árið 2024, 50% árið 2025 og fellur niður árið 2026. ENERGY-LEGAL-002 staðfestir að ETS-verð hækkaði úr undir 10 EUR/tonn árið 2018 í 60–80 EUR/tonn árin 2023–2024, sem hækkar verulega kostnað við losun.
Samhengi sem vantar
Þótt kerfið skapi efnahagslega hvata til orkuskipta er bein orsakatenging milli ETS og fjárfestinga í hreinni orku flóknari en fullyrðingin gefur til kynna. Ísland samdi um sérstaka aðlögun fyrir flug vegna landfræðilegrar einangrunar (ETS-DATA-002, ENERGY-DATA-011).
Að hluta staðfest Ísland tekur þegar upp bróðurpartinn af umhverfisregluverki ESB í gegnum EES-samninginn. EES/ESB-löggjöf
Ísland tekur þegar upp bróðurpartann af umhverfisregluverki ESB í gegnum EES-samninginn.
Fullyrðing: Ísland tekur þegar upp bróðurpartinn af umhverfisregluverki ESB í gegnum EES-samninginn.
EES-samningurinn nær til um 75% af löggjöf innri markaðarins samkvæmt EEA-LEGAL-001 og EEA-DATA-006. Þetta er stór hluti en alls ekki allur regluverk ESB — EEA-DATA-017 sýnir að Ísland innleiddi aðeins 13,4% af heildarregluverki sambandsins á árunum 1994–2016. Stór málefnasvið eins og landbúnaður, sjávarútvegur, tollasamband, utanríkisstefna og réttarmál falla utan EES.
Samhengi sem vantar
Munurinn á 70–75% innri markaðarins og 13,4% heildarregluverksins er lykilatriði. Aðferðafræði skiptir máli: EEA-DATA-017 telur allar bindandi gerðir ESB (þar á meðal á sviðum utan EES) en EEA-LEGAL-001 mælir aðeins innleiðingu innan gildissviðs EES. Margar innleiddar gerðir eru tæknilegar og hafa takmarkaða stefnumótunarþýðingu.
Staðfest Í dag situr Ísland á ganginum á meðan ákvarðanir um umhverfisregluverk ESB eru teknar í Brussel. Fullveldi
Munurinn er hins vegar sá að í dag sitjum við á ganginum á meðan ákvarðanirnar eru teknar í Brussel.
Fullyrðing: Í dag situr Ísland á ganginum á meðan ákvarðanir um umhverfisregluverk ESB eru teknar í Brussel.
Heimildirnar staðfesta þetta. ETS-LEGAL-003 segir berum orðum að EES-EFTA-ríkin «taka þátt í EES-sameiginlegu nefndinni um innleiðingu á ESB-löggjöf en hafa ekki atkvæðisrétt í lagasetningarferli ESB þar sem ETS-reglur eru ákveðnar». ETS-LEGAL-001 staðfestir að EES-ríkin geta «vakið athygli á áhyggjum í gegnum EES-samráðsleiðir en geta ekki formlega breytt ESB-löggjöf». ENERGY-DATA-011 sýnir að Ísland varð að semja eftir á um undantekningar fyrir flug.
Samhengi sem vantar
EES-ríkin hafa þó nokkur áhrifaúrræði — þau geta lagt fram athugasemdir í lagasetningarferli ESB, samið um aðlögun við innleiðingu og í síðasta lagi neitað innleiðingu (102. gr. EES) þótt þeim rétti hafi aldrei verið beitt. ENERGY-LEGAL-001 sýnir að Ísland hefur fengið undanþágur (gasmarkaður, orkublanda) og ENERGY-DATA-011 að Draghi-skýrslan tók upp íslenska áhyggjuefnið um Keflavík.
Nokkur stoð Spá Full ESB-aðild myndi gefa Íslandi beina rödd, atkvæðisrétt og raunveruleg áhrif þegar nýtt umhverfisregluverk er hannað í Brussel. Fullveldi
Full aðild að Evrópusambandinu myndi ekki veikja stöðu okkar í umhverfismálum, heldur gefa okkur beina rödd, atkvæðisrétt og raunveruleg áhrif þegar nýtt regluverk er hannað.
Fullyrðing: Full ESB-aðild myndi gefa Íslandi beina rödd, atkvæðisrétt og raunveruleg áhrif þegar nýtt umhverfisregluverk er hannað í Brussel.
Heimildirnar styðja formlega hlið fullyrðingarinnar: aðildarríki ESB hafa atkvæðisrétt í ráðinu og Evrópuþinginu sem EES-ríki hafa ekki. ETS-LEGAL-003 staðfestir berum orðum að EES-EFTA-ríkin hafa ekki atkvæðisrétt þar sem ETS-reglur eru ákveðnar. POL-DATA-016 sýnir að Samtök iðnaðarins styðja aðild meðal annars fyrir «sæti við borðið» í iðnaðarmálum. Þó þarf að taka fram að raunveruleg áhrif Íslands yrðu takmörkuð — Ísland yrði eitt af 28+ aðildarríkjum og atkvæðavægi þess yrði í samræmi við íbúafjölda.
Samhengi sem vantar
Atkvæðisréttur Íslands yrði í samræmi við íbúafjölda — í Evrópuþingi um 6 þingmenn af 720 og í ráðinu hluti af tvöfaldri meirihlutareglu (íbúafjöldi + ríkjafjöldi). SOV-LEGAL-032 sýnir að Ísland myndi missa sjálfstæða viðskiptastefnu á móti — það er ekki bara áhrif sem bætast við heldur einnig sjálfstæði sem hverfur. ENERGY-LEGAL-001 sýnir að EES-aðlögun (t.d. undanþága frá gasmarkaði) myndi falla niður við aðild.
Nokkur stoð Spá Full ESB-aðild myndi ekki veikja stöðu Íslands í umhverfismálum. Fullveldi
Full aðild að Evrópusambandinu myndi ekki veikja stöðu okkar í umhverfismálum
Fullyrðing: Full ESB-aðild myndi ekki veikja stöðu Íslands í umhverfismálum.
Heimildirnar styðja að full aðild myndi líklega ekki «veikja» umhverfisstöðu Íslands í þeim skilningi að ríkari skyldur myndu hvíla á Íslandi. ENERGY-DATA-010 segir berum orðum að «þátttaka í ETS gegnum EES þýðir að ESB-aðild myndi ekki gerbreyta loftslagsskyldum Íslands». TRADE-DATA-029 staðfestir að ESB-aðild myndi litlu breyta varðandi CBAM. Þó er mikilvægur fyrirvari: ENERGY-LEGAL-001 sýnir að Ísland myndi missa möguleikann á að semja um sérstakar aðlaganir (t.d. undanþágu frá gasmarkaði) og ENERGY-ANALYSIS-001 bendir á að Effort Sharing Regulation myndi þá leggja bindandi markmið á samgöngur, landbúnað og úrgangslosun.
Samhengi sem vantar
Hugtakið „veikja“ er óljóst — fullyrðingin getur átt við skyldur (sem myndu aukast en ekki „veikja“) eða áhrif í lagasetningu (sem myndu styrkjast). ENERGY-LEGAL-001 sýnir að aðild fjarlægir möguleika á að semja um sérstakar aðlaganir. Áhrif aðildar yrðu blönduð — sumir þættir styrkjast en aðrir takmarka sveigjanleika Íslands.