Ákall til ESB-sinna: Hvar eru undanþágurnar?
Raddir í greininni
Niðurstöður
Staðfest 27 lönd eru nú í Evrópusambandinu. Annað
Nú eru 27 lönd í ESB og því ekkert leyndarmál hvers sé ætlast af þeim ríkjum sem ganga í sambandið
Fullyrðing: 27 lönd eru nú í Evrópusambandinu.
Fjöldi aðildarríkja ESB er rétt tilgreindur. Eftir útgöngu Bretlands árið 2020 eru 27 ríki í sambandinu. Heimildir á borð við EEA-LEGAL-012 og SOV-LEGAL-001 vísa til þessa fjölda í samhengi við stækkunarstefnu og sáttmálaákvæði. Engin heimild stangast á við þessa tölu.
Að hluta staðfest Einungis tvær þjóðir í Evrópusambandinu hafa fengið varanlegar undanþágur: Danmörk og Írland. EES/ESB-löggjöf
Einungis tvær þjóðir í Evrópusambandinu hafa fengið varanlegar undanþágur: Danmörk og Írland.
Fullyrðing: Einungis tvær þjóðir í Evrópusambandinu hafa fengið varanlegar undanþágur: Danmörk og Írland.
Danmörk og Írland hafa vissulega fengið varanlegar undanþágur, en fullyrðingin er of þröng. Samkvæmt EEA-LEGAL-023 hefur Pólland einnig bókun um mannréttindaskrána, Svíþjóð nýtur raunverulegrar undanþágu frá evrunni, og Finnland hefur viðvarandi sérstaka ríkisaðstoð við norrænan landbúnað sem hefur verið endurnýjuð síðan 1995. EEA-LEGAL-012 nefnir einnig bókun Pólands og Bretlands um mannréttindaskrána sem fordæmi. Það er því ónákvæmt að halda því fram að «einungis tvær þjóðir» hafi fengið varanlegar undanþágur — fleiri ríki njóta varanlegra eða hálfvaranlegra sérfyrirkomulags.
Samhengi sem vantar
Pólland og Bretland fengu bókun um mannréttindaskrá ESB. Svíþjóð hefur raunverulega undanþágu frá evrunni þótt hún sé ekki formlega fest í sáttmálanum. Finnland hefur sérstaka ríkisaðstoð við landbúnað norðan 62. breiddargráðu sem hefur verið endurnýjuð samfellt frá 1995. Malta hefur bókun um hlutleysi. Lagalegur munur er á milli «varanlegrar undanþágu», «bókunar» og «endurnýjanlegrar sérstöðu» en í reynd þjóna þær svipuðum tilgangi.
Staðfest Danmörk hlaut varanlega undanþágu frá upptöku evrunnar og heldur dönsku krónunni í gegnum fastgengistengingu. Gjaldmiðill
Danir sluppu m.a. undan upptöku evrunnar og halda dönsku krónunni í gegnum fastgengistengingu
Fullyrðing: Danmörk hlaut varanlega undanþágu frá upptöku evrunnar og heldur dönsku krónunni í gegnum fastgengistengingu.
Heimildir staðfesta báða hluta fullyrðingarinnar. Samkvæmt TRADE-COMP-004 er danska krónan tengd evrunni innan gengissamstarfs ERM II með ±2,25% sveiflumarki, sem samsvarar fastgengistengingu. EEA-LEGAL-023 og SOV-LEGAL-010 staðfesta að Danmörk fékk varanlega undanþágu frá evrunni með Edinburgh-samkomulaginu 1992 og hefur ekki tekið upp evruna. Þetta er rétt og vel stutt af heimildum.
Samhengi sem vantar
Danir felldu varnarmálaundanþáguna í þjóðaratkvæðagreiðslu í júní 2022, en halda enn þremur undanþágum: evrunni, réttarsamstarfi og ESB-ríkisborgararétti. Fastgengistengingin takmarkar sjálfstæði peningamálastefnu Danmerkur verulega — í reynd fylgir Seðlabanki Danmerkur vaxtaákvörðunum Seðlabanka Evrópu.
Að hluta staðfest Írland hlaut varanlega undanþágu frá Schengen-landamærakerfinu til að viðhalda nánum tengslum við Bretland. EES/ESB-löggjöf
Írar fengu undanþágu frá Schengen-landamærakerfinu til að viðhalda nánum tengslum við Bretland
Fullyrðing: Írland hlaut varanlega undanþágu frá Schengen-landamærakerfinu til að viðhalda nánum tengslum við Bretland.
Rétt er að Írland er ekki hluti af Schengen-svæðinu og viðheldur eigin landamæraeftirliti. SOV-LEGAL-011 staðfestir að Írland hefur sérstöðu varðandi réttarsamstarf og landamálaeftirlit. EEA-LEGAL-023 nefnir Írland meðal þeirra ríkja sem fengið hafa varanlegar eða hálfvaranlegar undanþágur. Tengsl við Bretland — sameiginlega ferðasvæðið (Common Travel Area) — voru vissulega lykilástæða Schengen-undanþágunnar. Hins vegar lýsir fullyrðingin undanþágunni sem «varanlegri undanþágu» en réttara er að kalla hana bókun eða sérstaka stöðu sem tengist val Írlands um þátttöku (opt-in) í tilteknum málum.
Samhengi sem vantar
Heimildir í staðreyndagrunni fjalla ekki beint um Schengen-stöðu Írlands — EEA-LEGAL-004 lýsir stöðu Íslands í Schengen en ekki Írlands sérstaklega. Eftir Brexit er óljóst hvort Schengen-undanþágan byggir enn á sömu pólitísku forsendum, þótt sameiginlega ferðasvæðið (CTA) sé enn í gildi.
Að hluta staðfest Enginn aðildarríki ESB hefur fengið varanlegar undanþágur frá auðlindarákvæðum þrátt fyrir tilraunir Breta og Ára. Sjávarútvegur
Enginn hefur fengið varanlegar undanþágur frá auðlindarákvæðum þrátt fyrir að Bretar og Írar hafi ítrekað reynt
Fullyrðing: Enginn aðildarríki ESB hefur fengið varanlegar undanþágur frá auðlindarákvæðum þrátt fyrir tilraunir Breta og Ára.
Kjarninn í fullyrðingunni er réttur: engin varanleg undanþága frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu hefur verið veitt. EEA-LEGAL-023 sýnir að varanlegar undanþágur hafa birst á öðrum sviðum en ekki í auðlindamálum. FISH-PREC-005 lýsir því hvernig Írland fékk tímabundna undanþágu (10 ár) fyrir 12-mílna landhelgina 1973, sem er tímabundin ráðstöfun en ekki varanleg undanþága. Hins vegar eru heimildir ekki nægjanlegar til að staðfesta að Bretar og Írar hafi «ítrekað reynt» að fá varanlegar undanþágur frá auðlindarákvæðum. SOV-LEGAL-006 nefnir aðeins almennt að Danmörk, Írland og Pólland hafi fengið ýmsar undanþágur.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki beinar heimildir um tilraunir Breta og Íra til að fá varanlegar undanþágur frá sjávarútvegsstefnunni. Fullyrðingin um «ítrekaðar tilraunir» er því ekki staðfest af fyrirliggjandi gögnum. Þá ber að hafa í huga að «auðlindarákvæði» er víðtækara hugtak en sjávarútvegsstefnan ein og sér — það gæti einnig átt við um orkuauðlindir eða aðrar náttúruauðlindir.
Að hluta staðfest Spánverjar og Portúgalir fengu tímabundnar undanþágur í aðlögunarferlinu en þurftu að lokum að fylgja sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB. Sjávarútvegur
Spánverjar og Portúgalir fengu tímabundnar undanþágur í aðlögunarferlinu en þurftu að lokum að fylgja sameiginlegri fiskveiðistefnu ESB líkt og allir aðrir
Fullyrðing: Spánverjar og Portúgalir fengu tímabundnar undanþágur í aðlögunarferlinu en þurftu að lokum að fylgja sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB.
FISH-LEGAL-005 staðfestir að kvótaúthlutun Spánar og Portúgals var ákveðin í aðildarsáttmálanum frá 1985 og felld inn í hlutfallslega stöðugleikakerfi sjávarútvegsstefnunnar. Þetta bendir til aðlögunartímabils. EEA-LEGAL-014 lýsir almennu fordæmi þar sem nýjar aðildarþjóðir fá tímabundnar undanþágur (3–12 ár) en þurfa á endanum að uppfylla allar kröfur. Fullyrðingin er í meginatriðum rétt, en staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki nákvæma lýsingu á sérstökum aðlögunarráðstöfunum Spánar og Portúgals á sjávarútvegssviðinu.
Samhengi sem vantar
Heimildir í staðreyndagrunni fjalla ekki beint um lengd eða eðli aðlögunartímabils Spánar og Portúgals á sjávarútvegssviðinu. Meginmynstur aðlögunarferla er vel skjalfest en nákvæm gögn um þessar tvær þjóðir vantar. Spánn hafði eitt stærsta sjávarútvegsfyrirtæki Evrópu (Pescanova) og breiðan flotastarfsemi, sem setti sérstaka áskorun á samningana.
Að hluta staðfest Eitt af helstu ástæðum Brexit-stuðnings var að Bretar vildu fá sjálfstjórn aftur á sjávarútveginum. Sjávarútvegur
Stór ástæða þess að margir studdu Brexit var einmitt vegna þess að Bretar vildu fá sjálfstjórn aftur á sjávarútveginum.
Fullyrðing: Eitt af helstu ástæðum Brexit-stuðnings var að Bretar vildu fá sjálfstjórn aftur á sjávarútveginum.
Sjávarútvegur var vissulega áberandi í Brexit-umræðunni og táknrænn í herferðinni. PREC-HIST-014 lýsir því hvernig breskum sjávarútvegi var lofað «hafi tækifæra» eftir Brexit, sem staðfestir að sjávarútvegur var nýttur sem pólitískt mál. FISH-COMP-005 bendir hins vegar á að breskur sjávarútvegur nam aðeins um 0,1% af landsframleiðslu Bretlands. Að kalla sjávarútveg «eitt af helstu ástæðum» Brexit-stuðnings er of víðtækt — sjávarútvegurinn var frekar táknrænt mál sem nýttist vel í herferð en var ekki meðal helstu drifkrafta eins og innflytjendamál, fullveldi almennt og framlög til ESB.
Samhengi sem vantar
Breskur sjávarútvegur er innan við 0,1% af landsframleiðslu landsins samkvæmt PREC-HIST-014. Kannanir á ástæðum Brexit-stuðnings — sem ekki eru í staðreyndagrunninum — sýna að innflytjendamál, fullveldismál og fjárlög ESB vógu þyngst. Sjávarútvegurinn var frekar táknrænur en efnahagslega lykilatriði í Brexit-umræðunni.
Staðfest Inngönguferlið í ESB snýst ekki um að semja um grundvallarreglur heldur um hraða aðlögunar. EES/ESB-löggjöf
Staðreyndin er hins vegar sú að inngönguferlið snýst ekki um að semja um grundvallarreglur heldur um hraða aðlögunar.
Fullyrðing: Inngönguferlið í ESB snýst ekki um að semja um grundvallarreglur heldur um hraða aðlögunar.
Þetta er vel stutt af mörgum heimildum. EEA-LEGAL-017 staðfestir beint að aðildarviðræður snúist um «skilyrði og tímasetningu fyrir upptöku, innleiðingu og framfylgd allra gildandi ESB-reglna». EEA-LEGAL-021 bætir við að almennt sé talið að 95% regluverksins séu ósamningsatriði og aðeins aðlögunartímabil og fjárhagsleg fyrirkomulag séu til umræðu. EEA-LEGAL-016 vísar í fræðileg rit sem staðfesta sama mynstur — regluverkið er «take-it-or-leave-it» pakki. Þó ber að hafa í huga að tímabundin undanþágur geta verið efnahagslega þýðingarmiklar.
Samhengi sem vantar
Þótt grundvallarreglurnar séu ósamningsatriði geta aðlögunartímabil verið veruleg — Pólland fékk 12 ára aðlögunartímabil á kaupum erlendra aðila á landbúnaðarlandi. Sumir fræðimenn benda á að 49. gr. sáttmálans um Evrópusambandið leyfi tæknilega hvaða samningsniðurstöðu sem er. Auk þess geta aðildarviðræður einnig snúist um fjárhagslega fyrirkomulags, þ.e. aðgang að byggðasjóðum og framlög í fjárhagsramma ESB.
Staðfest Štefan Füle, fyrrum stækkunarstjóri ESB, lagði mikla áherslu á að aðlögunarferlið sé það sem er samið um þegar Ísland sótti síðast um aðild. Fordæmi
líkt og Štefan Füle, fyrrum stækkunarstjóri ESB, lagði mikla áherslu á þegar Ísland sótti síðast um
Fullyrðing: Štefan Füle, fyrrum stækkunarstjóri ESB, lagði mikla áherslu á að aðlögunarferlið sé það sem er samið um þegar Ísland sótti síðast um aðild.
EEA-LEGAL-012 staðfestir að Stefan Füle, framkvæmdastjóri stækkunarmála ESB á árunum 2010–2014, hafi ítrekað lýst því yfir að nýjar aðildarþjóðir þyrftu að taka upp allt regluverkið. AGRI-LEGAL-004 endurtekur þetta og bætir við að Füle hafi «stöðugt» haldið því fram. Tímabilið 2010–2014 fellur saman við umsóknarferli Íslands (2009–2013), svo tengsl fullyrðingarinnar við íslensku aðildarviðræðurnar eru vel studd.
Samhengi sem vantar
Heimildir lýsa afstöðu Füle almennt — ekki er vísað beint í ummæli hans um aðlögunarferlið í tengslum við Ísland sérstaklega. Afstaða hans varðaði stækkunarstefnuna í heild sinni, ekki einungis íslenska umsóknina. Auk þess hefur ESB sýnt ákveðinn sveigjanleika í reynd, þótt formlega stefnan sé skýr.
Að hluta staðfest Grænland og Færeyjar eru ekki í Evrópusambandinu og stýra þar af leiðandi eigin fiskimiðum. Sjávarútvegur
Grænland og Færeyjar eru ekki í Evrópusambandinu og því augljóst að þau stýri eigin fiskimiðum
Fullyrðing: Grænland og Færeyjar eru ekki í Evrópusambandinu og stýra þar af leiðandi eigin fiskimiðum.
FISH-COMP-004 staðfestir beint að grænlenskur og færeyskur sjávarútvegur falli utan sameiginlegrar sjávarútvegsstefnu ESB. PREC-HIST-017 lýsir úrsögn Grænlands úr EB árið 1985, eftir sem Grænland stýrir eigin fiskimiðum. Fullyrðingin er rétt um meginefnið, en orsökarsambandið «þar af leiðandi» er of einfalt. Grænland stýrir ekki fiskimiðum sínum óháð — samkvæmt PREC-HIST-017 hefur Grænland samning við ESB um aðgang að fiskimiðum í skiptum fyrir greiðslur (~18 milljónir evra árlega). Færeyjar eru sjálfstjórnarsvæði Danmerkur, ekki fullvalda ríki, og staða þeirra er flóknari en fullyrðingin gefur í skyn.
Samhengi sem vantar
Grænland hefur fiskveiðisamning við ESB sem veitir ESB-skipum aðgang að grænlenskum fiskimiðum gegn árlegum greiðslum (~18 milljónir evra). Þetta þýðir að sjálfstjórn Grænlands á fiskimiðunum er ekki algild. Færeyjar eru sjálfstjórnarsvæði Danmerkur — ekki fullvalda ríki — þótt þær stjórni sjávarútvegi sínum sjálfar. Bæði svæðin eru mun minni en Ísland og efnahagsleg forsenda þeirra er ólík.
Staðfest Grænlendingar ákváðu að segja sig úr ESB m.a. vegna fiskimiðanna. Fordæmi
Grænlendingar ákváðu að segja sig úr ESB m.a. vegna fiskimiðana sinna.
Fullyrðing: Grænlendingar ákváðu að segja sig úr ESB m.a. vegna fiskimiðanna.
Tvær heimildir staðfesta þetta beint. PREC-HIST-017 segir að «aðalástæðan fyrir úrsögn var sjávarútvegur — Grænlendingar mótmæltu því að evrópsk skip veiddu í þeirra hafsvæðum undir sameiginlegri sjávarútvegsstefnu». PREC-DATA-021 endurtekur þetta og bætir við að 53% hafi kosið um úrsögn 1982 og að Grænland hafi formlega yfirgefið EB 1. febrúar 1985. Orðalagið «m.a.» í fullyrðingunni gefur réttilega til kynna að fleiri þættir hafi komið við sögu.
Samhengi sem vantar
Grænland var sjálfstjórnarsvæði Danmerkur, ekki fullvalda ríki, sem gerir aðstæður ólíkar stöðu Íslands. Eftir úrsögn samdi Grænland um tengsl við ESB sem erlent landsvæði (OCT) og fiskveiðisamning sem veitir ESB aðgang gegn greiðslum. Grænland missti einnig aðgang að byggðasjóðum ESB — kostnaður sem oft gleymist í umræðunni.