Ungt fólk, sjávarútvegur og framtíð íslensks efnahagslífs
Raddir í greininni
Niðurstöður
Að hluta staðfest Sjómenn hafa um árabil verið meðal hæst launuðu starfshópa á Íslandi Vinnumarkaður
Sjómenn hafa um árabil verið meðal hæst launuðu starfshópa landsins.
Fullyrðing: Sjómenn hafa um árabil verið meðal hæst launuðu starfshópa á Íslandi
FISH-DATA-024 lýsir hlutaskiptakerfinu þar sem laun sjómanna eru hlutdeild í aflaverðmæti, sem gefur til kynna háar tekjur miðað við aðra starfshópa. POL-DATA-014 staðfestir mikilvægi sjávarútvegs og LÍÚ talar um hagsmuni kvótahafa. Heimildir benda óbeint til hárra tekna sjómanna vegna uppbyggingar hlutaskiptakerfisins og verðmætis afurða, en engin heimild staðfestir beint að sjómenn séu meðal hæst launuðu starfshópa á Íslandi.
Samhengi sem vantar
Hlutaskiptakerfið (FISH-DATA-024) tengir tekjur sjómanna við aflaverðmæti og gefur til kynna háar en sveiflukenndar tekjur. Þó skortir beina samanburðartölfræði á tekjum starfshópa. Hagstofa Íslands birtir launakannanir eftir starfsstéttum sem gætu staðfest þetta.
Að hluta staðfest Sjávarútvegur skilar um 6–8% af vergri landsframleiðslu beint Sjávarútvegur
Sjávarútvegur skilar um 6–8% af vergri landsframleiðslu beint og allt að 10–12% þegar tengdar greinar eru teknar með í reikninginn.
Fullyrðing: Sjávarútvegur skilar um 6–8% af vergri landsframleiðslu beint
FISH-DATA-003 sýnir að veiðar og fiskvinnsla samanlagt standi undir um 8% af landsframleiðslu 2024, en veiðar einar séu um 4,5%. Fullyrðingin um 6–8% beint er því rétt á efri mörkum ef fiskvinnsla er talin með, en of há ef átt er eingöngu við veiðar. FISH-DATA-024 gefur 7–8% sem hlutdeild sjávarútvegs af landsframleiðslu, sem styður efri hluta bilsins. FISH-DATA-034 sýnir sögulega þróun: hlutfallið var 6% árið 2005 og hefur haldið áfram að lækka.
Samhengi sem vantar
Hvort fullyrðingin nái yfir veiðar einar (u.þ.b. 4,5% skv. FISH-DATA-003) eða veiðar og fiskvinnslu saman (u.þ.b. 8%) skiptir máli. Bilið 6–8% passar best ef fiskvinnsla er meðtalin, en FISH-DATA-034 sýnir að hlutfallið var 6% þegar 2005 og hefur lækkað síðan. Skilgreining á «beint» framlag er lykilatriði.
Að hluta staðfest Þegar tengdar greinar eru taldar með skilar sjávarútvegur allt að 10–12% af vergri landsframleiðslu Sjávarútvegur
Sjávarútvegur skilar um 6–8% af vergri landsframleiðslu beint og allt að 10–12% þegar tengdar greinar eru teknar með í reikninginn.
Fullyrðing: Þegar tengdar greinar eru taldar með skilar sjávarútvegur allt að 10–12% af vergri landsframleiðslu
FISH-DATA-003 nefnir margfeldisáhrif (multiplier effect) á bilinu 1,5–2,0 og staðfestir að bein hlutdeild sé um 8%. Ef margfeldisáhrifin eru reiknuð (8% x 1,5–2,0) fæst 12–16%, sem væri jafnvel hærra en fullyrðingin segir. Hins vegar eru margfeldisreikningar umdeild aðferðafræði og heimildir gefa ekki upp nákvæma óbeina VLF-hlutdeild. FISH-DATA-034 sýnir að bein hlutdeild var 6% árið 2005 og hefur lækkað síðan, sem dregur úr trúverðugleika 10–12% tölunnar.
Samhengi sem vantar
Margfeldisáhrif (1,5–2,0 skv. FISH-DATA-003) eru mat, ekki mæling, og aðferðafræðin getur leitt til ofáætlunar. Bein hlutdeild hefur farið lækkandi (frá 15% 1990, í 8% 2024) sem þýðir að óbein hlutdeild hefur einnig minnkað. Óháð rannsókn á heildarlífsferilsáhrifum sjávarútvegs á VLF liggur ekki fyrir í heimildum.
Staðfest Sjávarafurðir standa undir um 35–40% af vöruútflutningstekjum Íslands Sjávarútvegur
Enn mikilvægara er þó að sjávarafurðir standi undir um 35–40% af vöruútflutningstekjum Íslands.
Fullyrðing: Sjávarafurðir standa undir um 35–40% af vöruútflutningstekjum Íslands
Margar heimildir staðfesta þetta. FISH-DATA-002 gefur sjávarafurðir sem u.þ.b. 40% af vöruútflutningi 2024. TRADE-DATA-003 segir ~39% og TRADE-DATA-031 gefur 36%. Bilið 35–40% samræmist vel öllum þremur heimildum. FISH-DATA-027 staðfestir einnig að 90% sjávarafurða séu fluttar út og meirihluti fari til ESB-landa.
Samhengi sem vantar
Hlutfallið hefur lækkað úr 70%+ á tíunda áratugnum (FISH-DATA-002) vegna fjölbreytni í hagkerfinu, einkum ferðaþjónustu og álframleiðslu. Fiskeldi (laxeldi) er sífellt stærri hluti sjávarafurðaútflutnings og er nú meðtalið í heildartölum.
Að hluta staðfest Sjávarútvegur skilar samfélaginu verulegum tekjum í formi skatta og veiðigjalda sem nema tugum milljarða króna á ári Sjávarútvegur
Á hverju ári nema þessi framlög tugum milljarða króna.
Fullyrðing: Sjávarútvegur skilar samfélaginu verulegum tekjum í formi skatta og veiðigjalda sem nema tugum milljarða króna á ári
FISH-DATA-008 staðfestir að veiðigjöld hafi numið um 6,5 milljörðum króna árið 2024. Þetta eitt og sér er ekki «tugir milljarða». Þó er líklegt að skatttekjur (tekjuskattur fyrirtækja, launaskattar o.fl.) bætist ofan á veiðigjöldin og ná þá mögulega tugum milljarða samanlagt, en engin heimild í gagnagrunni staðfestir heildarskattframlag sjávarútvegs. FISH-DATA-003 sýnir að greinin standi undir 8% af VLF, sem bendir til umtalsverðra skatttekna, en gefur ekki upp tölur.
Samhengi sem vantar
Veiðigjöld ein og sér eru 6,5 milljarðar króna (FISH-DATA-008), sem er ekki «tugir milljarða». Fullyrðingin virðist ná yfir veiðigjöld og önnur skatframlög samanlagt, en engin heimild sundurliðar heildarskattgreiðslur sjávarútvegs. Ríkisskattstjóri eða fjárlög myndu gefa skýrari mynd.
Nokkur stoð Spá Við aðild að ESB myndi Ísland taka upp sameiginlega fiskveiðistefnu sambandsins, sem byggir á samnýtingu aðgangs að fiskimiðum milli aðildarríkja Sjávarútvegur
Með aðild myndi Ísland taka upp sameiginlega fiskveiðistefnu sambandsins, sem byggir á því að aðgangur að fiskimiðum sé samnýttur milli aðildarríkja.
Fullyrðing: Við aðild að ESB myndi Ísland taka upp sameiginlega fiskveiðistefnu sambandsins, sem byggir á samnýtingu aðgangs að fiskimiðum milli aðildarríkja
FISH-LEGAL-001 og EEA-DATA-004 staðfesta að sameiginleg sjávarútvegsstefna (CFP) sé hluti af regluverki ESB og feli í sér samnýtingu kvóta. FISH-DATA-032 útskýrir að jafnréttisreglan (equal access) gildi utan 12 sjómílna frá landi. Fullyrðingin er rétt í grundvallaratriðum en einföld: FISH-LEGAL-005 og FISH-DATA-032 sýna að innri úthlutun kvóta er á valdi hvers aðildarríkis og aðlögunarsamningar geta falið í sér sérstakar undanþágur. Aðildarviðræður Íslands 2010–2013 sýndu að fiskveiðimálefni yrðu sérstaklega samningsatriði (EEA-DATA-004).
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin einfaldar CFP-kerfið. Jafnréttisreglan (equal access) gildir utan 12 sjómílna en innri kvótaúthlutun er á valdi hvers ríkis (FISH-DATA-030, FISH-DATA-032). Ísland gæti viðhaldið kvótakerfi sínu innan CFP. Aðildarsamningur gæti innihaldið aðlögunarákvæði. Engin beint sambærileg fordæmi eru til fyrir ríki með jafn stóran sjávarútveg og Ísland.
Að hluta staðfest Íslenskir fiskimiðar hafa hingað til verið undir fullri stjórn íslenskra stjórnvalda Sjávarútvegur
erlendir aðilar fengju aukinn aðgang að íslenskum fiskimiðum, sem hingað til hafa verið undir fullri stjórn íslenskra stjórnvalda.
Fullyrðing: Íslenskir fiskimiðar hafa hingað til verið undir fullri stjórn íslenskra stjórnvalda
FISH-DATA-030 staðfestir að Ísland setji nú einhliða leyfilegan heildarafla (TAC) á grundvelli ráðlegginga Hafrannsóknastofnunar, sem sýnir verulega stjórn. FISH-DATA-005 og FISH-DATA-024 lýsa kvótakerfinu sem er alfarið á forræði íslenskra stjórnvalda. Hins vegar er «full stjórn» nokkuð ofmælt: Ísland deilir ákveðnum fiskistofnum (t.d. síld, makríll, loðna) með öðrum ríkjum og þarf að semja um veiðar á sameiginlegum stofnum á alþjóðlegum vettvangi.
Samhengi sem vantar
Ísland deilir ákveðnum fiskistofnum (makríll, síldarstofnar, loðna) með Noregi, ESB og Færeyjum og semur um veiðar á alþjóðlegum vettvangi. «Full stjórn» gildir því aðeins um stofna sem eru eingöngu innan efnahagslögsögu Íslands. Makríldeilan (mackerel war) er dæmi um takmörk þessarar stjórnar.
Víðtæk samstaða Spá ESB-aðild gæti leitt til þess að erlendir aðilar fengju aukinn aðgang að íslenskum fiskimiðum Sjávarútvegur
Gagnrýnendur telja að slíkt muni leiða til þess, að erlendir aðilar fengju aukinn aðgang að íslenskum fiskimiðum
Fullyrðing: ESB-aðild gæti leitt til þess að erlendir aðilar fengju aukinn aðgang að íslenskum fiskimiðum
Jafnréttisregla CFP um aðgang að hafsvæðum (equal access principle) er vel skráð. FISH-LEGAL-002 staðfestir að efnahagslögsaga Íslands yrði hluti af CFP-kerfinu við aðild. FISH-DATA-032 útskýrir að ESB-skip mega veiða í efnahagslögsögu aðildarríkja utan 12 sjómílna. PREC-LEGAL-002 og FISH-LEGAL-006 (Factortame-málin) sýna fordæmi þar sem eignar- og þjóðernistakmarkanir á fiskveiðiréttindum voru felldar úr gildi af dómstólum ESB. FISH-PREC-004 sýnir reynslu Írlands þar sem erlendir aðilar fá veruleg veiðiréttindi í írskri lögsögu.
Samhengi sem vantar
Aðildarsamningur gæti falið í sér aðlögunarákvæði og sérstök skilyrði um fiskveiðar, eins og gerðist í viðræðunum 2010–2013. Jafnframt gætu «genuine economic link» skilyrði (PREC-LEGAL-002) takmarkað kvótaflutning. Umfang erlends aðgangs yrði háð samningarniðurstöðum, ekki sjálfvirk afleiðing aðildar.
Nokkur stoð Spá ESB-aðild gæti skapað hvata til að færa fiskvinnslustörf nær stærri mörkuðum innan Evrópu, með neikvæðum áhrifum á störf í fiskvinnslu á Íslandi Sjávarútvegur
Ef hvatar skapast til að færa vinnslu nær stærri mörkuðum innan Evrópu gæti það haft umtalsverð neikvæð áhrif á störf í fiskvinnslu hér á landi.
Fullyrðing: ESB-aðild gæti skapað hvata til að færa fiskvinnslustörf nær stærri mörkuðum innan Evrópu, með neikvæðum áhrifum á störf í fiskvinnslu á Íslandi
FISH-DATA-007 sýnir að fiskvinnsla á Íslandi hafi þróast í átt að hærra virðisauka, þar á meðal ferskum afurðum sem eru tímaháðar og henta betur til vinnslu nálægt upprunastað. PREC-HIST-014 sýnir reynslu Bretlands þar sem viðskiptahindranir eftir Brexit ollu erfiðleikum við útflutning, sem bendir til þess að viðskiptafrelsi ESB gæti auðveldað tilfærslu. FISH-DATA-034 staðfestir mikilvægi sjávarútvegs utan höfuðborgarsvæðisins. Röksemdafærslan er skynsamleg en mótrök eru sterk: landfræðileg afstaða Íslands og ferski markaðurinn draga úr hvata til tilfærslu.
Samhengi sem vantar
Þróunin í átt að ferskum afurðum (35%+ af útflutningi skv. FISH-DATA-007) veikir forsendur tilfærslu, þar sem fersk vara þarf að vinnslast nálægt upprunastað. Fiskvinnslustörf hafa fækkað vegna sjálfvirkni (FISH-DATA-034) óháð ESB-aðild. Engin rannsókn í heimildum greinir sérstaklega áhrif ESB-aðildar á staðsetningu fiskvinnslu á Íslandi.
Nokkur stoð Spá Við ESB-aðild gæti hluti arðsins af veiðum og vinnslu flust frá íslensku hagkerfi til annarra ríkja Sjávarútvegur
Með slíku gæti hluti arðsins af veiðum og vinnslu flust frá íslensku hagkerfi til annarra ríkja.
Fullyrðing: Við ESB-aðild gæti hluti arðsins af veiðum og vinnslu flust frá íslensku hagkerfi til annarra ríkja
FISH-PREC-004 sýnir fordæmi Írlands þar sem erlendir aðilar fá umtalsverðan hluta veiðiréttinda í írskri lögsögu eftir ESB-aðild. FISH-LEGAL-006 (Factortame) sýnir að þjóðernistakmarkanir á eignarhaldi fiskveiðiskipa séu óheimilar innan ESB. FISH-LEGAL-002 staðfestir að efnahagslögsaga yrði hluti CFP. Þessi fordæmi styðja að arðsflutningur sé möguleiki. Á hinn bóginn sýnir FISH-DATA-032 að innri kvótaúthlutun sé á valdi hvers ríkis, sem takmarkar arðsflutning að einhverju leyti.
Samhengi sem vantar
Umfang arðsflutnings yrði háð aðildarsamningi og innri kvótaúthlutun. FISH-DATA-032 sýnir að ríki haldi stjórn á innri úthlutun, en jafnréttisreglan um aðgang að hafsvæðum (utan 12 sjómílna) myndi opna íslenskar miðar. Spágildi fullyrðingarinnar takmarkast af óvissu um samningsskilyrði.
Staðfest Gagnrýnendur telja að sjávarútvegur sé svo stór og sértækur þáttur í íslensku hagkerfi að áhættan af ESB-aðild sé meiri en víða annars staðar Sjávarútvegur
Gagnrýnendur leggja þó áherslu á að í tilfelli Íslands sé sjávarútvegur svo stór og sértækur þáttur í hagkerfinu að áhættan af slíkum breytingum sé meiri en víða annars staðar.
Fullyrðing: Gagnrýnendur telja að sjávarútvegur sé svo stór og sértækur þáttur í íslensku hagkerfi að áhættan af ESB-aðild sé meiri en víða annars staðar
POL-DATA-014 staðfestir að LÍÚ (sem kemur fram fyrir gagnrýnendur) leggi áherslu á þessi sjónarmið og hafi varið 500 milljónum króna í andstöðuherferð. FISH-DATA-021 sýnir að Ísland sé næststærsta sjávarútvegsveldið í Evrópu og með langmesta afla á mann (2.800 kg á móti 9 kg meðaltal ESB). PREC-HIST-014 undirstrikar mismuninn: sjávarútvegur er ~0,1% af VLF Bretlands á móti ~8% á Íslandi. Gögn staðfesta þannig bæði að þetta viðhorf sé raunverulegt hjá gagnrýnendum og að sjávarútvegur sé hlutfallslega mun stærri á Íslandi en í samanburðarlöndum.
Samhengi sem vantar
Hlutdeild sjávarútvegs í VLF hefur farið minnkandi (úr 15% 1990 í ~8% 2024 skv. FISH-DATA-003 og FISH-DATA-034). Ferðaþjónusta er nú stærri útflutningsgrein. Áhættumatið fer eftir hvaða hlutfallstölur eru notaðar og hvort horft er á beint eða óbeint framlag geirans.