Þorsteinn Pálsson skrifar: Sálarástand sem Þórbergur kallaði: Ruglandi

Gengi krónunnar gagnvart evru hefur verið nokkuð stöðugt undanfarin ár.

Fullyrðing: Gengi krónunnar gagnvart evru hefur verið nokkuð stöðugt undanfarin ár.

CURR-DATA-010 sýnir að í mars 2026 var nýleg sveifla aðeins 0,2–0,4% yfir 30–90 daga og gengi um 143–145 ISK/EUR. Þetta bendir til stöðugleika á allra síðustu misserum. Á hinn bóginn sýnir TRADE-COMP-004 að árlegar sveiflur á tímabilinu 2010–2024 voru að meðaltali 10–12%, og CURRENCY-DATA-016 greinir frá þremur stórum gengisáföllum síðan 2000 — kreppunni 2008, COVID-19 og veikingu 2023–2024. Fullyrðingin «undanfarin ár» er því of víð ef átt er við meira en síðustu eitt til tvö ár; gengi var yfir 150 ISK/EUR á árunum 2023–2024.

en þessi gengisstöðugleiki er greiddur með 3,5% raunvöxtum, sem þýðir að nafnvextir komast ekki mikið niður fyrir 6% þegar best lætur.

Fullyrðing: Gengisstöðugleiki krónunnar er greiddur með 3,5% raunvöxtum, sem þýðir að nafnvextir komast ekki mikið niður fyrir 6% þegar best lætur.

Fullyrðingin segir gengisstöðugleika krónunnar kostaðan með 3,5% raunvöxtum og nafnvexti komist ekki mikið niður fyrir 6%. CURRENCY-DATA-015 staðfestir að meðalstýrivextir Seðlabankans hafa verið u.þ.b. 6,5% á tímabilinu 2000–2025, og CURRENCY-DATA-017 sýnir að vaxtaaflétting 2024–2026 náði ekki lengra en niður í 7,25% áður en snúið var við. Þetta styður grundvallarhugmyndina um hátt vaxtalag. Raunvaxtamat um 3,5% er ekki beinlínis staðfest — CURR-DATA-007 nefnir 4,1% raunvexti á verðtryggðum húsnæðislánum og HOUSING-DATA-008 gefur 3,5–5,5% nafnvexti á verðtryggðum lánum. Talan 6% sem gólf er nokkuð nálægt reynslu síðustu áratuga, en er einföldun á flókinni raunvirkni peningastefnunnar.

Þetta er hærra gjald en nokkur önnur vestræn þjóð borgar fyrir stöðugt gengi.

Fullyrðing: Ísland borgar hærra gjald en nokkur önnur vestræn þjóð fyrir stöðugt gengi, mælt í raunvöxtum.

Heimildir sýna ótvírætt að Ísland býr við tiltölulega háa raunvexti í alþjóðlegum samanburði — stýrivextir Seðlabankans eru 7,50% samanborið við 2,00% hjá ECB (CURR-DATA-007, CURRENCY-DATA-015), og söguleg meðalvextir 6,5% á móti 1,5% hjá ECB. HOUS-DATA-005 staðfestir að bilið skýrist meðal annars af smæð fjármagnsmarkaðar og gjaldmiðilsáhættu. Fullyrðingin gengur þó lengra en heimildir ná til: ekkert í heimildunum ber saman raunvaxtakostnað Íslands og «allra annarra vestrænna þjóða» eða staðfestir að Ísland borgi «hæst gjald». Sú yfirfærsla er óstudd — heimildir staðfesta háan kostnað en ekki þetta ofurlativisstig.

Hér störfum við í þremur peningakerfum með þrenns konar vaxtaumhverfi.

Fullyrðing: Á Íslandi starfa menn í þremur peningakerfum með þrenns konar vaxtaumhverfi.

HOUSING-DATA-010 og CURRENCY-DATA-018 staðfesta tvíþætt veðlánakerfi á Íslandi: verðtryggð lán (3,5–5,5% nafnvextir auk verðbólgu) og óverðtryggð lán (7–9%). Þriðja kerfið, sem fullyrðingin vísar til, er líklega gjaldeyristengdar tekjur útflutningsgreina. Að kalla þetta «þrjú peningakerfi» er einfölduð túlkun — öllu heldur eru þetta þrjú vaxtaumhverfi innan eins peningakerfis (íslensku krónunnar). CURR-DATA-012 staðfestir að krónan er eini gjaldmiðill Íslands. Fullyrðingin nær þó til raunverulegs grundvallarmunar í vaxtabyrði mismunandi hópa.

Munurinn er hins vegar sá að í hverju hinna Norðurlandanna starfa allir í sama peningakerfi og sama vaxtaumhverfi.

Fullyrðing: Á hverju hinna Norðurlandanna starfa allir í sama peningakerfi og sama vaxtaumhverfi.

Hin Norðurlöndin hafa einsleitara vaxtaumhverfi en Ísland — ekkert þeirra notar verðtryggð lán í sama mæli. Finnland er á evrusvæðinu; Danmörk tengir krónuna sína evrunni í ERM II (±2,25% samkvæmt TRADE-COMP-004); Noregur og Svíþjóð reka sjálfstæðar myntstofnanir. Þó er fullyrðingin of einföld: CURR-DATA-016 sýnir að jafnvel innan evrusvæðisins voru verulegir vaxtamunir milli landa í kreppunni 2010–2012. Vaxtastig í Finnlandi (evrusvæðinu) er annað en í Noregi og Svíþjóð (utan þess). Allir starfa ekki endilega í «sama vaxtaumhverfi» — en fjarlægðin frá íslensku aðstæðum er engu að síður veruleg.

Til viðbótar kemur sú þverstæða að kaupmáttur sjómanna, sem er helsta viðmiðunarstétt útflutningsgreinanna, eykst þegar gengið lækkar og kaupmáttur allra annarra lækkar. Dæmið snýst svo við þegar gengið hækkar.

Fullyrðing: Kaupmáttur sjómanna eykst þegar gengið lækkar en kaupmáttur allra annarra lækkar á sama tíma, og dæmið snýst við þegar gengið hækkar.

FISH-DATA-027 staðfestir grunnforsenduna: tekjur sjávarútvegsfyrirtækja eru að stórum hluta í erlendum gjaldmiðlum (60–65% til ESB-landa) en kostnaður að mestu í krónum. Gengislækkun eykur þannig krónutekjur útflutningsgreina. Rökfærslan um kaupmáttaráhrif er hagfræðilega vel þekkt fyrir smáar opnar hagkerfisgreinar. Hins vegar er algild fullyrðingin um «alla aðra» of einföld — ferðaþjónustan og álframleiðslan njóta einnig góðs af gengislækkun, og innflutningsháð fyrirtæki tapa. Ennfremur sýnir FISH-DATA-003 að sjávarútvegur er um 8% af VLF og hlutfall fiskvinnslu hefur minnkað — hagkerfið er fjölbreyttara en fullyrðingin gefur til kynna.

Ef þjóðin opnar ekki á að kanna möguleika til gjaldmiðilsbreytingar í þjóðaratkvæðagreiðslunni í haust situr hún uppi með sálarástand af þessu tagi og ofurvexti til frambúðar, óháð því hverjir sitja við ríkisstjórnarborðið.

Fullyrðing: Ef þjóðin opnar ekki á að kanna möguleika til gjaldmiðilsbreytingar í þjóðaratkvæðagreiðslunni mun hún sitja uppi með ofurvexti til frambúðar, óháð því hverjir sitja við ríkisstjórnarborðið.

Fullyrðingin er spá (prediction) og gengur lengra en heimildir renna stoðum undir. Rétt er að Ísland hefur búið við hærri vexti en evrusvæðið í áratugi — CURRENCY-DATA-017 sýnir nýlega vaxtahækkun í 7,50% og HOUS-DATA-005 staðfestir verulegt vaxtabil. Tengsl milli sjálfstæðs gjaldmiðils og hærri vaxta eru vel studd í heimildum. Hins vegar er yfirfærslan «ofurvextir til frambúðar» of algjör — heimildir benda til þess að það sé aðkoma fleiri þátta en gjaldmiðils, svo sem verðbólgu, ríkisfjármála og launahækkana (CURR-DATA-017). Einnig gætu ýmsar innlendar stefnubreytingar dregið úr vaxtabili án gjaldmiðilsbreytingar, eins og SOV-LEGAL-004 og CURR-DATA-011 benda til — Svíar sleppa evrunni þrátt fyrir skuldbindingu, og vaxtamunur byggist á fleiru en gjaldmiðli.

Gleymum ekki að núverandi stjórnarandstöðuflokkar fengu næstum tólf ár við ríkisstjórnarborðið án þess að finna lausn.

Fullyrðing: Núverandi stjórnarandstöðuflokkar fengu næstum tólf ár við ríkisstjórnarborðið án þess að finna lausn á vaxtagangi og gjaldmiðilsvanda.

POLITICAL-DATA-002 staðfestir að núverandi ríkisstjórn er Samfylking, Viðreisn og Flokkur fólksins. Stjórnarandstaðan — Sjálfstæðisflokkur (13 sæti), Miðflokkur (8 sæti) og Framsóknarflokkur (4 sæti) samkvæmt POLITICAL-DATA-001 — sat í ýmsum ríkisstjórnarsamsetningunum. Sjálfstæðisflokkurinn var í ríkisstjórn 2007–2009 og aftur 2013–2024, sem gefur um 13 ár samtals; Framsókn sat með 2013–2017 og stundum áður. «Næstum tólf ár» er nálægt raunveruleikanum hvað varðar Sjálfstæðisflokkinn. Þó vantar beinar heimildir um ríkisstjórnarsamsetningu árin 2009–2024 til að staðfesta tímarammann nákvæmlega, og matið á «lausn» er pólitísk skoðun, ekki staðreynd.