Fólk sem treystir ekki þjóð til að hafa vit fyrir sjálfri sér
Raddir í greininni
Greindar 11 fullyrðingar. Niðurstöður: 6 stutt að hluta, 4 stutt af heimildum, 1 ekki hægt að sannreyna. Sjónarhorn: mjög ESB-jákvæð. Heildstæðni: 20%.
Niðurstöður
Staðfest Ríkisstjórn Íslands hefur efnt til þjóðaratkvæðis um hvort landið eigi að fara í viðræður um aðild að Evrópusambandinu. Flokkastefnur
Nú liggur fyrir að ríkisstjórn Íslands ætlar að fela íslenskri þjóð að ákveða eigin örlög og hefur efnt til þjóðaratkvæðis um hvort landið eigi að fara í viðræður um aðild að Evrópusambandinu.
Fullyrðing: Ríkisstjórn Íslands hefur efnt til þjóðaratkvæðis um hvort landið eigi að fara í viðræður um aðild að Evrópusambandinu.
Heimildir staðfesta að ríkisstjórnin hefur lagt fram þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst 2026 um hvort halda eigi áfram aðildarviðræðum við ESB (SOV-DATA-006, SOV-PARL-001). Þrír stjórnarflokkar — Samfylkingin, Viðreisn og Flokkur fólksins — standa að baki tillögunni. Gallup-könnun sýnir einnig að meirihluti þjóðarinnar styður að halda atkvæðagreiðsluna (POLL-DATA-020).
Samhengi sem vantar
Þjóðaratkvæðagreiðslan er ráðgefandi, ekki bindandi — Alþingi er ekki lagalega bundið af niðurstöðunni. Andstæðingar hafa gagnrýnt dagsetninguna sem of snögga fyrir vandaða umræðu.
Staðfest Þjóðaratkvæðagreiðslan snýst um hvort Ísland eigi að fara í aðildarviðræður, ekki um hvort það eigi að ganga inn í Evrópusambandið. Flokkastefnur
Þar er ekki verið að spyrja hvort Ísland eigi að ganga inn, heldur hvort það eigi að fara í viðræður á ný.
Fullyrðing: Þjóðaratkvæðagreiðslan snýst um hvort Ísland eigi að fara í aðildarviðræður, ekki um hvort það eigi að ganga inn í Evrópusambandið.
SOV-DATA-006 staðfestir að spurningin snýst um hvort halda eigi áfram aðildarviðræðum sem stöðvuðu árið 2013, ekki um beina inngöngu. Utanríkisráðherra lagði fram spurninguna: "Á að halda áfram viðræðum um aðild Íslands að Evrópusambandinu?" (SOV-PARL-001). Þó ber að nefna að andstæðingar, eins og Guðrún Hafsteinsdóttir, telja greinarmuninn villandi þar sem já-atkvæði setji Ísland á aðildarbraut (SOV-PARL-003).
Samhengi sem vantar
POLL-DATA-010 sýnir að orðalag spurninga hefur veruleg áhrif á mældan stuðning — munur á milli "fara í viðræður" og "ganga í ESB" er 5–8 prósentustig. Gagnrýnendur telja að já-atkvæði sé í raun pólitísk ákvörðun um aðildarbraut, þótt formlega sé aðeins um viðræður að ræða.
Að hluta staðfest Forsvarsmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks vildu á kjörtímabilinu 2009 til 2013 fara í svokallað tvöfalt atkvæðagreiðsluferli í ESB-málinu. Flokkastefnur
Um er að ræða svokallaða tvöfalda atkvæðagreiðslu af sama toga og forsvarsmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, sem þá var leiddur af núverandi formanni Miðflokks, vildu að farið yrði í á kjörtímabilinu 2009 til 2013.
Fullyrðing: Forsvarsmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks vildu á kjörtímabilinu 2009 til 2013 fara í svokallað tvöfalt atkvæðagreiðsluferli í ESB-málinu.
POLITICAL-DATA-011 staðfestir að ríkisstjórnin 2009–2013 sótti um ESB-aðild með loforði um þjóðaratkvæðagreiðslu um lokasamninga — sem er í samræmi við hugmyndina um tvöfalt ferli. Hins vegar staðfesta heimildir ekki beint að Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn hafi krafist þessa tilhögunar, þótt POL-DATA-010 greini frá stjórnarsamstarfi þessara flokka 2013–2016 þar sem viðræður voru stöðvaðar. Nákvæm afstaða þessara flokka til tvöfalds atkvæðagreiðsluferlis á tímabilinu 2009–2013 er ekki skjalfest í tiltækum heimildum.
Samhengi sem vantar
Heimildir skjala aðallega afstöðu ríkisstjórnarinnar 2009–2013 og andstöðuflokka eftir kosningarnar 2013, en ekki sérstaklega hvaða atkvæðagreiðsluferli Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur studdu á meðan ESB-umsóknin var í gangi.
Að hluta staðfest Framsóknarflokkur var á kjörtímabilinu 2009 til 2013 leiddir af núverandi formanni Miðflokks. Flokkastefnur
forsvarsmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, sem þá var leiddur af núverandi formanni Miðflokks, vildu að farið yrði í á kjörtímabilinu 2009 til 2013
Fullyrðing: Framsóknarflokkur var á kjörtímabilinu 2009 til 2013 leiddir af núverandi formanni Miðflokks.
POLITICAL-DATA-005 staðfestir að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson stofnaði Miðflokkinn árið 2017 eftir að hafa verið forsætisráðherra 2013–2016. Hann var forseti Framsóknarflokksins þegar sá flokkur vann kosningarnar 2013, sem er í samræmi við fullyrðinguna. Þó ber að nefna að POLITICAL-DATA-005 tilgreinir að Sigmundur Davíð hafi sagt af sér sem formaður Miðflokksins — núverandi formaður er því ekki endilega hann lengur.
Samhengi sem vantar
Heimildir staðfesta ekki beint hvenær Sigmundur Davíð varð formaður Framsóknarflokksins — aðeins að hann var forsætisráðherra 2013–2016 og stofnaði Miðflokkinn 2017. Einnig segir POLITICAL-DATA-005 að hann hafi sagt af sér sem formaður Miðflokksins, sem gæti þýtt að hann sé ekki "núverandi formaður" lengur.
Staðfest Þjóðaratkvæðagreiðslan um ESB-aðildarviðræður var samið um í stjórnarsáttmála í desember 2024. Flokkastefnur
Mál sem var samið um í stjórnarsáttmála í desember 2024, var boðað fyrir mörgum mánuðum að myndi koma inn á yfirstandandi þing
Fullyrðing: Þjóðaratkvæðagreiðslan um ESB-aðildarviðræður var samið um í stjórnarsáttmála í desember 2024.
PARTY-DATA-013 staðfestir að ríkisstjórnin sem tók við í lok árs 2024 — Samfylkingin, Viðreisn og Flokkur fólksins — samdi um þjóðaratkvæðagreiðslu í stjórnarsáttmála. Atkvæðagreiðslan átti upphaflega að fara fram árið 2027 en var hraðað í 29. ágúst 2026 (PARTY-DATA-016). Hugmyndin um þjóðaratkvæðagreiðslu hafði áður verið lögð fram af Viðreisn og Samfylkingunni á fyrri löggjafarþingum (SOV-PARL-004).
Samhengi sem vantar
Forsætisráðherra sagði fyrir kosningarnar 2024 að ESB-aðild yrði ekki á dagskrá á kjörtímabilinu — stefnubreytingin eftir kosningar hefur vakið gagnrýni (PARTY-DATA-016). Flokkur fólksins er ESB-efins þótt hann samþykki atkvæðagreiðsluna.
Að hluta staðfest ESB-málið hefur verið óútkljáð og ofarlega á baugi í umræðunni í meira en 30 ár. Fordæmi
mál sem hefur verið óútkljáð og ofarlega á baugi í umræðunni í meira en 30 ár
Fullyrðing: ESB-málið hefur verið óútkljáð og ofarlega á baugi í umræðunni í meira en 30 ár.
Heimildir sýna langa sögu ESB-umræðu á Íslandi. EES-samningurinn var samþykktur 1994, og PREC-HIST-004 greinir frá aðildarviðræðum 2010–2015. POLITICAL-DATA-011 sýnir að margar ríkisstjórnir hafa lofað eða rætt þjóðaratkvæðagreiðslu án þess að halda hana. Fullyrðingin um "meira en 30 ár" er þó eitthvað ýkt — ESB-aðild sem brennandi pólitískt mál varð sérstaklega áberandi eftir hrunið 2008, ekki stöðugt frá 1996.
Samhengi sem vantar
ESB-málið var ekki jafn áberandi á öllum tímabilum. Umræðan blossaði upp í kringum EES-samninginn (1994), efnahagskreppuna (2008–2009) og aftur 2024–2026. Á milli þessara tímabila var málið oft í bakgrunni.
Staðfest Þjóðaratkvæðagreiðslan er fyrirhugað að fara fram í lok ágúst. Flokkastefnur
þess vegna sé óforsvaranlega að efna til þjóðaratkvæðis í lok ágúst
Fullyrðing: Þjóðaratkvæðagreiðslan er fyrirhugað að fara fram í lok ágúst.
SOV-DATA-006 staðfestir skýrt að þjóðaratkvæðagreiðslan er áætluð 29. ágúst 2026. Utanríkisráðherra lagði fram þingsályktunartillögu með þessari dagsetningu (SOV-PARL-001). Dagsetningin hefur verið gagnrýnd af stjórnarandstöðu sem óhentug vegna sumarfrís (POLL-DATA-020).
Að hluta staðfest Þingsályktunartillagan um þjóðaratkvæðagreiðsluna mun vera rædd í tveimur umræðum á þingi og fara þess á milli inn í utanríkismálanefnd. Flokkastefnur
þingsályktunartillaga sem mun verða rædd í tveimur umræðum á þingi og fara þess á milli inn í utanríkismálanefnd til vandaðrar vinnu
Fullyrðing: Þingsályktunartillagan um þjóðaratkvæðagreiðsluna mun vera rædd í tveimur umræðum á þingi og fara þess á milli inn í utanríkismálanefnd.
SOV-PARL-005 staðfestir að þingsályktunartillagan fór inn á Alþingi og að utanríkismálanefnd á hlutverki í ferlinu. Tvær umræður eru eðlilegt ferli þingsályktunartillagna samkvæmt þingsköpum. Þó hafa stjórnarandstæðingar gagnrýnt að utanríkisráðherra hafi ekki mætt á fund utanríkismálanefndar áður en tillagan var lögð fram (SOV-PARL-005), og SOV-LEGAL-019 bendir á ágreining um hvort fullnægjandi samráð hafi átt sér stað.
Samhengi sem vantar
Andstæðingar halda fram að ráðherra hafi ekki sinnt skyldum um samráð við utanríkismálanefnd áður en tillagan var lögð fram. Ríkisstjórnin telur hins vegar þjóðaratkvæðagreiðsluna sjálfa vera víðtækara samráðsform en nefndarvinna.
Að hluta staðfest Andstæðingar þjóðaratkvæðagreiðslunnar eru í minnihluta á þingi. Flokkastefnur
Þessi hópur sem myndar verðskuldaðan og umtalsverðan minnihluta á þingi vegna niðurstöðu lýðræðislegra kosninga
Fullyrðing: Andstæðingar þjóðaratkvæðagreiðslunnar eru í minnihluta á þingi.
Stjórnarflokkarnir þrír hafa 32 af 63 þingsætum — naumur meirihluti (PARTY-DATA-013). POL-DATA-020 sýnir að helstu andstöðuflokkar (Sjálfstæðisflokkur, 13 sæti; Miðflokkur, 8; Framsóknarflokkur, 4) eru með samtals 25 sæti. Fullyrðingin er rétt um formlegan þingmeirihluta, en POL-DATA-002 bendir á að 33–35 þingmenn af 63 séu á móti ESB-aðild — sem þýðir að andstæðingar aðildar gætu verið í meirihluta þótt andstæðingar atkvæðagreiðslunnar sjálfrar séu í minnihluta.
Samhengi sem vantar
Munur er á því að vera á móti þjóðaratkvæðagreiðslunni og vera á móti ESB-aðild. Flokkur fólksins er í stjórn en ESB-efins — þeir styðja atkvæðagreiðsluna en ekki endilega já-niðurstöðu. Stjórnarsáttmálinn tryggir meirihluta fyrir atkvæðagreiðslunni en ekki fyrir ESB-aðild.
Að hluta staðfest Ef þjóðin hafnar þjóðaratkvæðagreiðslunni um aðildarviðræður er spurningin um ESB-aðild af borðinu um fyrirsjáanlega framtíð. Flokkastefnur
enda fyrirliggjandi að ef þjóðin hafni þeim þá er spurningin um aðild af borðinu um fyrirsjáanlega framtíð
Fullyrðing: Ef þjóðin hafnar þjóðaratkvæðagreiðslunni um aðildarviðræður er spurningin um ESB-aðild af borðinu um fyrirsjáanlega framtíð.
POL-DATA-010 bendir á að nei-niðurstaða myndi fjarlægja ESB-málið úr stjórnarsamstarfi um kynslóðarlangt tímabil. Þetta er pólitískt mat fremur en staðreynd, en fordæmi styðja það — norsk nei-atkvæði 1972 og 1994 frystu ESB-málið þar í áratugi. PARTY-DATA-016 sýnir einnig að stuðningur við ESB-aðild hefur verið sveiflukenndur, sem gefur til kynna að nei-atkvæði gæti dregið úr stuðningi til lengri tíma.
Samhengi sem vantar
Þetta er pólitísk spá, ekki staðreynd. POLL-DATA-001 sýnir að stuðningur við ESB-aðild getur breyst hratt — hann hækkaði úr 30% í 45% á aðeins þremur árum. Nei-atkvæði útilokar ekki endanlega að málið komi aftur upp, en fordæmi frá Noregi benda til þess að pólitísk hindrun verði langvarandi.
Ósannanlegt Höfundur greinarinnar er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar. Samtakastefnur
Höfundur er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar
Fullyrðing: Höfundur greinarinnar er framkvæmdastjóri þingflokks Samfylkingarinnar.
Heimildir í staðreyndagrunni fjalla um Samfylkinguna sem flokk, þingmenn hennar og ráðherra (POLITICAL-DATA-008), en engin þeirra staðfestir eða hafnar því að tiltekinn einstaklingur gegni stöðu framkvæmdastjóra þingflokksins. Þetta er starfsmannamál sem fellur utan efnisgrunns.
Samhengi sem vantar
Staðreyndagrunnurinn inniheldur upplýsingar um þingmenn og ráðherra Samfylkingarinnar en ekki um starfsfólk þingflokksins eða skipurit þess.