Vongóður um leiðréttingu á stöðu Íslands í ETS
Raddir í greininni
Niðurstöður
Staðfest Íslensk stjórnvöld sömdu árið 2023 um tímabundna sérlausn á grunni landfræðilegrar legu sem rennur út í lok árs 2026. EES/ESB-löggjöf
Íslensk stjórnvöld sömdu árið 2023 um tímabundna sérlausn á grunni landfræðilegrar legu sem rennur að óbreyttu út í lok árs 2026.
Fullyrðing: Íslensk stjórnvöld sömdu árið 2023 um tímabundna sérlausn á grunni landfræðilegrar legu sem rennur út í lok árs 2026.
ETS-DATA-002 staðfestir að Ísland samdi í maí 2023 við Framkvæmdastjórn ESB um sérlausn fyrir íslensk flugfélög sem heimilar áframhaldandi gjaldfrjálsa úthlutun losunarheimilda til og með árinu 2026 — einu ári lengur en almenna EES/ESB-niðurfellingin. Rökstuðningurinn byggir beinlínis á landfræðilegri einangrun Íslands og því að íbúar landsins eru háðari flugsamgöngum en aðrir EES-borgarar.
Samhengi sem vantar
ETS-DATA-002 tekur fram að samkomulagið frá maí 2023 hafi verið lýst sem «bráðabirgða» og háð formlegu samþykki. Heimildin varar einnig við ruglingi milli undanþágunnar fyrir gjaldfrjálsa úthlutun (út 2026) og víðtækari takmörkunar á gildissviði ETS fyrir flug innan EES (út byrjun 2027) — fullyrðingin nefnir aðeins fyrri þáttinn.
Að hluta staðfest Sérlausnin fól í sér að Íslandi var veitt heimild til að úthluta gjaldfrjálsum losunarheimildum fyrir flug milli Íslands og EES-svæðisins, Bretlands og Sviss. EES/ESB-löggjöf
Það fól í sér að Íslandi var veitt heimild til að úthluta gjaldfrjálsum losunarheimildum fyrir flug milli Íslands og EES svæðisins, Bretlands og Sviss.
Fullyrðing: Sérlausnin fól í sér að Íslandi var veitt heimild til að úthluta gjaldfrjálsum losunarheimildum fyrir flug milli Íslands og EES-svæðisins, Bretlands og Sviss.
ETS-DATA-002 staðfestir kjarna fullyrðingarinnar — að Ísland fékk heimild til áframhaldandi gjaldfrjálsrar úthlutunar losunarheimilda fyrir flugrekstur til og með 2026. Hins vegar tilgreinir heimildin ekki sérstaklega landfræðilegt gildissvið undanþágunnar gagnvart Bretlandi og Sviss; ETS-LEGAL-002 sýnir að ETS-flugkerfið nær almennt yfir flug innan EES en flug til þriðju ríkja eru almennt utan kerfisins fram til upphafs 2027.
Samhengi sem vantar
Heimildirnar staðfesta gjaldfrjálsa úthlutun en lýsa ekki nákvæmlega hvaða leiðir eru þar undir. ETS-DATA-002 vekur athygli á tíðum ruglingi milli undanþágunnar (út 2026) og víðtækari gildissviðstakmarkana í flugi (út upphafs 2027), sem getur skýrt mismun á útlistunum. Bretland og Sviss eru utan EES en innan einstakra fluggildissviða ETS-kerfisins með sérstökum samningum.
Staðfest Ísland fékk eins ríkis aðlögun á ETS-kerfinu í flugi í EES-samninginn. EES/ESB-löggjöf
Ísland fékk eitt ríkja aðlögun á ETS-kerfinu í flugi í EES-samninginn.
Fullyrðing: Ísland fékk eins ríkis aðlögun á ETS-kerfinu í flugi í EES-samninginn.
ETS-DATA-002 og ENERGY-DATA-011 staðfesta báðar að Ísland samdi um sérstaka aðlögun fyrir sinn flugrekstur þegar ETS-kerfið var fellt inn í EES-samninginn 2023, byggða á einstakri stöðu Keflavíkurflugvallar sem tengihöfnar yfir Atlantshaf. ETS-LEGAL-003 áréttar að önnur EFTA-ríki innan EES (Noregur, Liechtenstein) sömdu ekki um samsvarandi sérlausn — Ísland sótti þetta sérstaklega í tengslum við Fit for 55-pakkann.
Samhengi sem vantar
Heimildirnar lýsa Íslandi sem eina EFTA/EES-ríkinu sem sótti og fékk slíka aðlögun, en staðfesta ekki berum orðum að ekkert annað aðildarríki ESB hafi fengið hliðstæða undanþágu. Draghi-skýrslan (september 2024) hefur síðar staðfest að flug-ETS-kerfið skekki samkeppnisskilyrði tengihafna innan EES, sem styrkir röksemdir Íslands.
Að hluta staðfest Aðlögunin á ETS-kerfinu fól í sér efnisbreytingar á gildandi ETS-regluverki sem þurfti samþykki allra aðildarríkja ESB. EES/ESB-löggjöf
Aðlögunin fól í sér efnisbreytingar á gildandi ETS-regluverki sem þurfti samþykki allra aðildarríkja ESB.
Fullyrðing: Aðlögunin á ETS-kerfinu fól í sér efnisbreytingar á gildandi ETS-regluverki sem þurfti samþykki allra aðildarríkja ESB.
ETS-DATA-002 staðfestir að samkomulagið frá maí 2023 var háð samþykki «aðildarríkja ESB, íslenskra stjórnvalda og Alþingis» — sem styður þá fullyrðingu að ferlið krafðist samþykkis ESB-aðildarríkjanna. Hins vegar er ekki ljóst úr heimildunum hvort um hafi verið að ræða eiginlegar «efnisbreytingar á gildandi ETS-regluverki» eða aðlögun við innleiðingu í EES-samninginn í gegnum sameiginlegu EES-nefndina, sem er aðskilið ferli. ETS-LEGAL-001 og ETS-LEGAL-003 lýsa því hvernig EES/EFTA-ríkin geta samið um aðlaganir við innleiðingu án þess að breyta sjálfu ESB-regluverkinu.
Samhengi sem vantar
Heimildirnar greina milli tveggja ferla: breytinga á sjálfri ETS-tilskipuninni (sem krefst samþykkis allra ESB-aðildarríkja) og aðlagana við innleiðingu í EES-samninginn (í gegnum sameiginlegu EES-nefndina). ETS-LEGAL-003 áréttar að EES/EFTA-ríkin hafa ekki atkvæðisrétt um ESB-löggjöf en geta samið um aðlaganir við innleiðingu. Hvort íslenska sérlausnin fól í sér eiginlega breytingu á ETS-tilskipuninni eða aðlögun við EES-innleiðingu er ekki skýrt úr heimildum.
Að hluta staðfest Öll aðildarríki ESB þekktu málstað Íslands og samþykktu aðlögunina sem fólst m.a. í því að Ísland gat úthlutað fríheimildum áfram. EES/ESB-löggjöf
eftir þessa herferð þekktu öll aðildarríkin málstað Íslands og samþykktu aðlögunina, sem fólst í því m.a. að við gátum úthlutað fríheimildum áfram.
Fullyrðing: Öll aðildarríki ESB þekktu málstað Íslands og samþykktu aðlögunina sem fólst m.a. í því að Ísland gat úthlutað fríheimildum áfram.
ETS-DATA-002 staðfestir að samkomulagið var háð formlegu samþykki ESB-aðildarríkjanna og að efnislega fólst það í áframhaldandi gjaldfrjálsri úthlutun. Hins vegar tilgreina heimildirnar ekki að «öll aðildarríki ESB» hafi sérstaklega «þekkt málstað Íslands» — það er pólitísk lýsing sem heimildir styðja ekki beint. ENERGY-DATA-011 nefnir að Draghi-skýrslan (september 2024) hafi síðar áréttað íslenska áhyggjuefnið, en það var eftir samkomulagið.
Samhengi sem vantar
Heimildirnar staðfesta formlegt samþykki en greina ekki frá pólitísku ferli þess hvort öll aðildarríkin hafi sérstaklega þekkt eða stutt íslenska málstaðinn. ETS-DATA-002 lýsir samkomulaginu sem «bráðabirgða» og háðu staðfestingu — fullyrðingin gefur til kynna meira pólitískt traust á íslenskum rökum en heimildir staðfesta.
Staðfest Hagsmunagæslan sem nú er í gangi snýst um að samkeppnishallinn sem ETS-kerfið leiðir til verði leiðréttur í kerfinu sjálfu. EES/ESB-löggjöf
Hagsmunagæslan sem er í gangi núna snýst um að samkeppnishallinn sem kerfið leiðir til verði leiðréttur í kerfinu sjálfu.
Fullyrðing: Hagsmunagæslan sem nú er í gangi snýst um að samkeppnishallinn sem ETS-kerfið leiðir til verði leiðréttur í kerfinu sjálfu.
ENERGY-DATA-011 staðfestir að Ísland samdi um sérstaka aðlögun við innleiðingu ETS í flugi í EES-samninginn 2023 og óskaði sérstaklega eftir mati á neikvæðum áhrifum á samkeppnisskilyrði Keflavíkur sem tengihafnar. Frestur ETS-endurskoðunarsamráðs var settur 8. júlí 2025, sem styður að íslensk hagsmunagæsla beinist að breytingum á sjálfu ETS-kerfinu. Draghi-skýrslan frá september 2024 áréttaði efnisleg rök Íslands um að flug-ETS «raski samkeppnisstöðu tengihafna innan EES».
Samhengi sem vantar
ENERGY-DATA-011 tekur fram að Draghi-skýrslan vísi almennt til tengihafna en ekki sérstaklega til Íslands — túlkun Brussel-vaktarinnar á skýrslunni sem stuðning við Ísland er ritstjórnarleg. Niðurstaða ETS-endurskoðunarinnar liggur ekki fyrir og óvíst er hvort breyting innan kerfisins muni mæta samkeppnishalla Keflavíkur.
Að hluta staðfest Tillögur Íslands lúta m.a. að því að viðmiðunarvegalengdir í flugi verði minnkaðar fyrir Ísland vegna landfræðilegrar legu landsins. EES/ESB-löggjöf
Hann segir að tillögur Íslands lúti m.a. að því að viðurkenna sérstöðu Íslands í kerfinu sjálfu, t.d. með því að viðmiðunarvegalengdir í flugi verði minnkaðar fyrir Ísland vegna legu landsins.
Fullyrðing: Tillögur Íslands lúta m.a. að því að viðmiðunarvegalengdir í flugi verði minnkaðar fyrir Ísland vegna landfræðilegrar legu landsins.
ENERGY-DATA-011 staðfestir að Ísland óskaði eftir mati á áhrifum flug-ETS á samkeppnisstöðu Keflavíkur og að hagsmunagæsla beinist að breytingum á kerfinu vegna landfræðilegrar einangrunar. Hins vegar nefna engar af heimildunum sérstaklega «viðmiðunarvegalengdir» sem tæknilega tillögu — sérstök tæknileg útfærsla þeirra tillagna kemur ekki fram í staðreyndagrunninum.
Samhengi sem vantar
Tæknilegar útfærslur íslenskra tillagna í ETS-endurskoðunarsamráðinu eru ekki tilgreindar í heimildunum. ENERGY-DATA-011 styður almenna stefnumiðið en tilgreinir ekki «viðmiðunarvegalengdir» sem hugtak. Frumheimildir um íslenskar tillögur kunna að vera aðgengilegar í gögnum sem ESB-samráðið skilaði 8. júlí 2025.
Nokkur stoð Spá Ef ekki tekst að leiðrétta samkeppnishallann í ETS-kerfinu sjálfu verður leitað að sértækri aðlögun fyrir Ísland á grundvelli viðurkenningar á sérstöðu landsins. EES/ESB-löggjöf
Ef það gengur ekki eftir verður leitað að sértækri aðlögun fyrir Ísland á grundvelli áðurnefndrar viðurkenningar á sérstöðu Íslands sem við náðum fram í síðustu hagsmunabaráttunni.
Fullyrðing: Ef ekki tekst að leiðrétta samkeppnishallann í ETS-kerfinu sjálfu verður leitað að sértækri aðlögun fyrir Ísland á grundvelli viðurkenningar á sérstöðu landsins.
Spáin byggir á trúverðugu fordæmi: ENERGY-DATA-011 og ETS-DATA-002 staðfesta að Íslandi tókst áður að ná sérstakri aðlögun við innleiðingu flug-ETS í EES-samninginn 2023. ENERGY-LEGAL-001 sýnir einnig að Ísland hefur fengið aðlaganir í orkulöggjöf vegna sérstakra aðstæðna. Hins vegar veikir ETS-LEGAL-003 spána með því að benda á að EES/EFTA-ríkin hafi takmarkaðan formlegan áhrifamátt yfir ESB-löggjöf — frekari aðlögun er ekki sjálfgefin.
Samhengi sem vantar
Spáin gerir ráð fyrir að fyrri sérlausn skapi fordæmi sem ESB samþykki á ný. EEA-LEGAL-012 sýnir hins vegar að ESB hefur eftir Lissabon-samninginn hert afstöðu sína gegn varanlegum undanþágum, og ETS-LEGAL-003 áréttar að EES/EFTA-ríkin geta ekki breytt ESB-löggjöf einhliða heldur aðeins samið um aðlaganir við innleiðingu. Hvort sértæk aðlögun fáist aftur veltur á pólitískum aðstæðum og styrkur íslensku röksemdanna í endurskoðuninni 2025–2026.