Sveitarfélög á Íslandi og Evrópusambandið
Raddir í greininni
Niðurstöður
Nokkur stoð Spá ESB-aðild Íslands gæti haft víðtæk og jákvæð áhrif á sveitarfélög, ekki síst hvað varðar fjármögnun verkefna og tækifæri til þróunar. Annað
Aðild Íslands að Evrópusambandinu gæti að mínu mati t.d. haft víðtæk og jákvæð áhrif á sveitarfélög á Íslandi, ekki síst hvað varðar fjármögnun verkefna og tækifæri til þróunar.
Fullyrðing: ESB-aðild Íslands gæti haft víðtæk og jákvæð áhrif á sveitarfélög, ekki síst hvað varðar fjármögnun verkefna og tækifæri til þróunar.
Heimildir styðja að sveitarfélög í aðildarríkjum geti sótt í evrópska byggða- og uppbyggingarsjóði. EEA-DATA-016 staðfestir að ESB ráðstafi um 392 milljörðum evra til byggða- og samheldnisjóða á tímabilinu 2021–2027, og að harðbýl, fámenn og afskekkt svæði eigi sérstakan rétt á stuðningi — viðmið sem eiga við stóran hluta Íslands. Á móti kemur að há landsframleiðsla á mann (um 130% af meðaltali ESB) myndi flokka Ísland sem «meira þróað» svæði og takmarka úthlutanir verulega. TRADE-DATA-010 og TRADE-COMP-005 sýna að Ísland yrði nettó-greiðandi í fjárhagsáætlun ESB, með áætlað nettóframlag upp á 100–180 milljónir evra á ári — kostnað sem fullyrðingin sleppur að nefna.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin sleppur kostnaðarhliðinni: Ísland yrði nettó-greiðandi (TRADE-DATA-010, TRADE-COMP-005). Há landsframleiðsla á mann takmarkar aðgang að byggðasjóðum samkvæmt EEA-DATA-016, þótt finnska fordæmið um sérákvæði fyrir fámenn norðursvæði bjóði upp á mótvægi. Fullyrðingin er almenn skoðun (opinion) settur fram sem spá og ber að meta með tilliti til þess.
Nokkur stoð Spá ESB-aðild gæti leitt til lægri vaxta og stöðugri gjaldmiðils fyrir Ísland. Gjaldmiðill
Fyrir utan möguleika á lægri vöxtum og stöðugri gjaldmiðli felast að mínu mati stærstu tækifæri sveitarstjórnarstigsins í aðgangi að umfangsmiklum styrkja- og þróunarsjóðum Evrópusambandsins.
Fullyrðing: ESB-aðild gæti leitt til lægri vaxta og stöðugri gjaldmiðils fyrir Ísland.
Fullyrðingin inniheldur þrjá aðskilda þætti. Lægri vextir: SA og Viðskiptaráð meta vaxtamun á 2–3 prósentustigum vegna gjaldmiðilsáhættu (POL-DATA-012, POL-DATA-017), og Króatía sýndi vaxtalækkun eftir evruupptöku (PREC-DATA-019). Sterkari gjaldmiðill: Evran er stöðugri en krónan sem sveiflast um 10–12% árlega (TRADE-COMP-004), en «sterkari» er matskennt — krónan getur verið bæði of sterk og of veik. Samkeppnisumhverfi: Heimildir styðja ekki beint fullyrðingu um „öflugra samkeppnisumhverfi“ í banka- og tryggingageiranum; EES veitir nú þegar aðgang að innri markaðinum. Auk þess benda heimildir á að lægri vextir geti hækkað húsnæðisverð (HOUSING-DATA-009) — sem er verulegur fyrirvari sem fullyrðingin sleppur við.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin sleppur verulegum fyrirvörum: lægri vextir tengjast hærra húsnæðisverði samkvæmt rannsóknum (HOUSING-DATA-009); evruupptaka myndi þýða tap á sjálfstæðri peningastefnu (SOV-LEGAL-005); samkeppnisumhverfi í banka- og tryggingageiranum er þegar undir EES-reglum; og Maastricht-skilyrði þyrfti að uppfylla áður en evra yrði tekin upp. Draghi-skýrslan bendir jafnframt á samkeppnisvanda ESB gagnvart BNA.
Staðfest ESB hefur umfangsmikla styrkja- og þróunarsjóði sem sveitarfélög í aðildarríkjum geta sótt í. Annað
felast að mínu mati stærstu tækifæri sveitarstjórnarstigsins í aðgangi að umfangsmiklum styrkja- og þróunarsjóðum Evrópusambandsins
Fullyrðing: ESB hefur umfangsmikla styrkja- og þróunarsjóði sem sveitarfélög í aðildarríkjum geta sótt í.
EEA-DATA-016 staðfestir að uppbyggingar- og samheldnisjóðir ESB eru meðal stærstu liða fjárlaga sambandsins, alls um 392 milljarða evra fyrir tímabilið 2021–2027 — um þriðjungur heildarfjárlaga. HOUSING-PRECEDENT-001 sýnir dæmi um hvernig sveitarfélög og smærri aðildarríki hafa nýtt þessa sjóði: Eistland fékk um 200 milljónir evra í orkubætur íbúðarhúsnæðis 2014–2020 og Króatía fékk um 300 milljónir evra til byggingarendurnýjunar.
Samhengi sem vantar
Fyrirvarar í EEA-DATA-016 og HOUSING-PRECEDENT-001 benda til þess að Ísland myndi líklega flokkast sem „þróaðra svæði“ vegna landsframleiðslu á mann (um 130% af ESB-meðaltali í PPS), sem takmarkar — en útilokar ekki — aðgang að byggðasjóðum. Fyrirmyndin að harðbýlum svæðum í Finnlandi (sérstök ákvæði í reglugerð 2021/1058) er nefnd sem mögulegt jafnvægisatriði fyrir Ísland.
Nokkur stoð Spá Með ESB-aðild gætu íslensk sveitarfélög sótt fjármagn til innviðauppbyggingar, umhverfisverkefna og nýsköpunar í þjónustu við íbúa í gegnum evrópska sjóði. Annað
Í gegnum slíka sjóði gætu íslensk sveitarfélög sótt fjármagn t.d. til innviðauppbyggingar, umhverfisverkefna og nýsköpunar í þjónustu við íbúa.
Fullyrðing: Með ESB-aðild gætu íslensk sveitarfélög sótt fjármagn til innviðauppbyggingar, umhverfisverkefna og nýsköpunar í þjónustu við íbúa í gegnum evrópska sjóði.
EEA-DATA-016 staðfestir að ERDF, ESF+ og Samheldnisjóðurinn fjármagna einmitt innviði, nýsköpun og menntun — verkefnaflokka sem fullyrðingin nefnir. HOUSING-PRECEDENT-001 sýnir áþreifanleg dæmi um umhverfisverkefni: Eistland nýtti 200 milljónir evra og Króatía 300 milljónir í orkubúskap bygginga á síðustu áætlunartímabilum. POL-DATA-018 staðfestir að Ísland fær nú þegar um 35 milljónir evra á ári úr Horizon Europe sem aukafélagi. Fullyrðingin er hins vegar of jákvæð að því leyti að há landsframleiðsla Íslands á mann myndi líklega takmarka úthlutanir verulega — HOUSING-PRECEDENT-001 nefnir beinlínis að Ísland fengi «hóflegar» úthlutanir miðað við þessar fyrirmyndir.
Samhengi sem vantar
Stærð úthlutunar er háð flokkun: Ísland yrði líklega «meira þróað» svæði og fengi takmarkaðan stuðning (EEA-DATA-016, HOUSING-PRECEDENT-001). Nettóstaða Íslands gagnvart fjárlögum ESB yrði neikvæð — áætlað 100–180 milljónir evra á ári (TRADE-DATA-010). Hluti aðgangs er nú þegar fyrir hendi gegnum EES og aukaaðildarsamninga eins og Horizon Europe (POL-DATA-018, TRADE-COMP-005). Húsnæðisuppbygging er sjaldan styrkt beint — flest verkefni fara í orkubúskap eða félagslega innviði.
Nokkur stoð Spá ESB-aðild gæti styrkt stöðu sveitarfélaga í byggðaþróun með stuðningi úr evrópskum byggðasjóðum. Annað
Að mínu mati ætti aðild að Evrópusambandinu einnig að geta styrkt stöðu sveitarfélaga í byggðaþróun. Með markvissum stuðningi úr evrópskum byggðasjóðum gætu skapast ný atvinnutækifæri t.d. á landsbyggðunum, sem dregur úr fólksfækkun og styrkir lífsgæði t.d. í minni samfélögum.
Fullyrðing: ESB-aðild gæti styrkt stöðu sveitarfélaga í byggðaþróun með stuðningi úr evrópskum byggðasjóðum.
EEA-DATA-016 staðfestir tilvist umfangsmikilla byggðasjóða og að harðbýl, fámenn og afskekkt svæði — viðmið sem eiga við landsbyggð Íslands — eigi sérstakan rétt á stuðningi. Finnska fordæmið er sérstaklega viðeigandi: Finnland fær um 3 milljarða evra í samheldnisjóði á tímabilinu 2021–2027 með sérákvæðum fyrir fámenn norðursvæði samkvæmt 13. gr. reglugerðar (ESB) 2021/1058. Engin bein heimild í gögnunum staðfestir þó orsakasamhengi milli byggðasjóða og þess að dragi úr fólksfækkun á jaðarsvæðum — það er spá sem heimildir hvorki staðfesta né hrekja beint.
Samhengi sem vantar
Há landsframleiðsla Íslands á mann takmarkar aðgang að byggðasjóðum (EEA-DATA-016). Heimildir styðja að sjóðirnir séu til og hannaðir fyrir svæði eins og íslensku landsbyggðina, en engin bein gögn liggja fyrir um að byggðasjóðir hafi dregið úr fólksfækkun á jaðarsvæðum annarra ríkja. PREC-DATA-023 nefnir reyndar að spekileki frá nýjum aðildarríkjum hafi verið umtalsverður þrátt fyrir aðild — fordæmi sem flækir myndina.
Nokkur stoð Spá Evrópskir byggðasjóðar geta skapað ný atvinnutækifæri á landsbyggðum og dregið úr fólksfækkun. Annað
Með markvissum stuðningi úr evrópskum byggðasjóðum gætu skapast ný atvinnutækifæri t.d. á landsbyggðunum, sem dregur úr fólksfækkun og styrkir lífsgæði t.d. í minni samfélögum.
Fullyrðing: Evrópskir byggðasjóðar geta skapað ný atvinnutækifæri á landsbyggðum og dregið úr fólksfækkun.
EEA-DATA-016 staðfestir að byggðasjóðir ESB séu sérstaklega hannaðir fyrir svæði með landfræðileg vandamál og lítinn fólksfjölda og að þeir styðji innviði og atvinnuþróun. HOUSING-PRECEDENT-001 sýnir áþreifanleg dæmi um fjárfestingar í Eistlandi, Króatíu og á Möltu. Heimildir styðja þó ekki beint að byggðasjóðir hafi dregið úr fólksfækkun á landsbyggð — PREC-DATA-023 vekur reyndar athygli á því að spekileki frá nýjum aðildarríkjum hafi verið umtalsverður þrátt fyrir aðild og uppbyggingu. LABOUR-DATA-018 sýnir að íslenskt atvinnulíf hefur sögulega leyst vinnuaflsskort með innflytjendum frekar en byggðasjóðum.
Samhengi sem vantar
Engin bein gögn liggja fyrir um að byggðasjóðir hafi dregið úr fólksfækkun á jaðarsvæðum — orsakasamhengið er flóknara en fullyrðingin gefur í skyn. PREC-DATA-023 nefnir að spekileki frá nýjum aðildarríkjum hafi verið umtalsverður þrátt fyrir aðild. Há landsframleiðsla Íslands á mann takmarkar úthlutanir samkvæmt EEA-DATA-016 og HOUSING-PRECEDENT-001. Atvinnutækifæri á íslenskri landsbyggð eru flókið mál sem fer eftir mörgu öðru en sjóðum einum saman.