Uppbyggingarsjóðir og samloðunarsjóðir ESB fyrir tímabilið 2021–2027 nema samtals um 392 milljörðum evra og eru ætlaðir til að styðja við svæði með sérstakar jarðfræðilegar og þjóðfélagslegar áskoranir, þ.m.t. fámenn og einangruð svæði. Þar sem verg þjóðarframleiðsla Íslands á mann er um 130% af ESB-meðaltali myndi landið flokkast sem «þróað» aðildarríki og fá takmarkaðan, en ekki engan, aðgang að sjóðunum — Finnland, sem er yfir ESB-meðaltali, fær um 3 milljarða evra í samloðunarstuðning 2021–2027 með sérstakri tilvísun til fámennra norðlægra svæða.
Enska frumtextinn
The EU's structural and cohesion funds are one of the largest items in the EU budget, totalling approximately EUR 392 billion for the 2021–2027 programming period (approximately one-third of the total EU budget). These funds are specifically designed to support regions with structural disadvantages including remoteness, low population density, and geographic isolation — criteria that apply to much of Iceland. The European Regional Development Fund (ERDF), European Social Fund Plus (ESF+), and Cohesion Fund support infrastructure, innovation, education, and economic convergence. Eligibility depends on GDP per capita relative to the EU average: regions below 75% of EU average GDP receive maximum support ('less developed'), 75–100% receive 'transition' support, and above 100% receive 'more developed' support. Iceland's GDP per capita (approximately 130% of EU average in PPS) would likely classify it as 'more developed', limiting but not eliminating fund access. For comparison, Finland receives approximately EUR 3 billion in cohesion funding for 2021–2027 despite being above the EU average, with special provisions for its sparsely populated northern regions (Regulation (EU) 2021/1058, Article 13). Iceland would likely receive net payments from the EU budget for structural funds but would also contribute substantially — the net balance being the subject of debate.
Heimild
European Commission — Cohesion Policy 2021–2027; Eurostat regional GDP data
Eurostat og Evrópuþingið — gögn um dreifingu samloðunarsjóða ESB ásamt reglugerð (ESB) 2021/1058 um Evrópuþróunarsjóðinn.
Skoða heimild ↗Fyrirvarar
Hrein staða Íslands gagnvart fjárlögum ESB (greiðandi eða þiggjandi) myndi ráðast af samningsskilmálum en flestar greiningar (þar á meðal skýrsla HÍ frá 2014) benda til þess að Ísland yrði nettógreiðandi til fjárlaga ESB. Þetta er vegna þess að verg landsframleiðsla á mann á Íslandi er hærri en meðaltal ESB. Hins vegar gætu byggðasjóðir fyrir strjálbýl svæði (finnska fordæmið) og hugsanlegar bætur tengdar sjávarútvegi vegið að hluta til á móti framlögum. Samningaviðræður um fjárlög eru mjög pólitískar og fordæmi frá nýlegum inngöngum sýna verulegan breytileika.
Notuð í greiningum (10)
Af hverju að sækja um Evrópusambandsaðild? Kratinn
- Staðfest Styður Menntun, rannsóknir og menning á Íslandi hafa notið góðs af Evrópusamvinnu
Gjaldeyrisáhættan þurrkaðist út Morgunblaðið
- Að hluta staðfest Styður Króatía fékk hlutfallslega meira úr sjóðum ESB en hún leggur til þeirra — 3,5% plús
Hvað kostar aðild að ESB? Um 20-25 milljarða brúttó, 6-9 nettó Evrópustraumar
- Að hluta staðfest Styður Ef Ísland hefði verið aðildarríki ESB 2021–2024 hefðu nettógreiðslur á grundvelli Finnskra gagna numið um 6,2 milljörðum króna, eða um 16.400 krónum á mann.
- Að hluta staðfest Styður Miðað við Dönsku gögn hefðu til Íslands runnið um 17,2 milljarðar króna frá ESB, sem jafngildir um 45.400 krónum á mann.
- Að hluta staðfest Styður Sameiginlegir sjóðir ESB námu nærri 200 milljörðum evra árið 2024.
- Staðfest Styður Núgildandi fjárhagsrammi ESB tekur til áranna 2021–2027.
- Staðfest Styður Samheldnis- og byggðastefna ESB (Cohesion policy) er einn stærsti einstaki útgjaldaliður ESB.
- Staðfest Styður Útgjöld ESB til samheldnis- og byggðastefnu og sameiginlegrar landbúnaðarstefnu nema samanlagt yfir helmingi af heildarútgjöldum.
- Að hluta staðfest Styður Horizon-rammaáætlunin stendur undir um 7% af heildarútgjöldum ESB.
Hvaða átta milljarðar, Þorgerður? Vísir
- Að hluta staðfest Styður Rúmur helmingur greiðslna Íslands til ESB myndi líklega fást til baka í formi styrkja.
Orðhengilsháttur vill einkenna ESB-umræðuna Vísir
- Að hluta staðfest Styður Evrópusambandið bjó til sérstakt hugtak, heimskautalandbúnað, til að Finnland myndi passa betur inn við aðild.
Orðið á götunni: Öldungar á ýmsum aldri á móti framtíðinni DV
- Að hluta staðfest Styður Í Evrópusambandinu er fjárfest í innviðum nýrra aðildarríkja sem skortir innviði, þau eru efld og fara að standa á eigin fótum.
Þegar rykið sest: Verndartollar ESB og áhrifin á EES Vísir
- Að hluta staðfest Styður Fjárhagsáætlun ESB fyrir árin 2028–2034 er í endurskoðun og í tengslum við hana er einnig styrkjakerfi EES-ríkjanna til skoðunar.
Thomas Möller skrifar: Með eða á móti ESB – hver hefur rétt fyrir sér? DV
- Að hluta staðfest Styður Um 65% útgjalda ESB fara til stuðnings í landbúnaði og til byggðaþróunar.
- Að hluta staðfest Styður ESB hefur fjármagnað vega-, ganga- og brúarframkvæmdir hjá nýjum aðildarlöndum.
Þrír hópar sem myndu hagnast mest á aðild Íslands að Evrópusambandinu Vísir
- Að hluta staðfest Styður Byggðasjóðir ESB hafa víða í Evrópu fjármagnað samgöngubætur, stafræna innviði, nýsköpun og atvinnuuppbyggingu, háskóla og rannsóknastarf og græn orkuskipti.
Verða ríki fátæk af því að ganga í Evrópusambandið? Vísir
- Að hluta staðfest Styður Framlag Íslands til ESB myndi eitthvað hækka ef fleiri þjóðir gengu í ESB.
- Staðfest Styður Eitt af grundvallarmarkmiðum ESB er að draga úr félagslegum og efnahagslegum ójöfnuði milli ríkja Evrópu.
- Að hluta staðfest Styður Íslenskar stofnanir og sveitarfélög gætu sótt um styrki í innviðauppbyggingu ef Ísland gengi í ESB.