Orðið á götunni: Öldungar á ýmsum aldri á móti framtíðinni
Raddir í greininni
Niðurstöður
Að hluta staðfest Krónan reyndist íslenskum efnahag vel frá hruninu 2008. Gjaldmiðill
krónan hefur reynst okkur bjargvættur alveg frá hruni
Fullyrðing: Krónan reyndist íslenskum efnahag vel frá hruninu 2008.
Heimildir sýna tvíræða mynd. CURRENCY-DATA-016 og TRADE-DATA-007 staðfesta að sveigjanleiki krónunnar hafi stuðlað að hraðari efnahagsbata en hjá jaðarríkjum evrusvæðisins eftir hrunið — viðskiptajöfnuðurinn batnaði og ferðaþjónustan blómstraði á veikri krónu (TRADE-DATA-008). Þó benda sömu heimildir á að krónan hafi tapað um 50% af verðgildi sínu í hruninu sjálfu og þurft gjaldeyrishöft í tæpan áratug (CURR-DATA-001, CURR-DATA-002 í fullyrðingu 3). TRADE-COMP-004 sýnir að verðbólga á Íslandi hefur verið um 4,5% á ári að meðaltali frá 2010, samanborið við 2,5% á evrusvæðinu, og sveiflur VLF hafa verið mun meiri en í nágrannalöndum (CURRENCY-DATA-014). Fullyrðingin um «bjargvætt» gefur of einfaldaða mynd af gjaldmiðli sem bæði hjálpaði og skaðaði.
Samhengi sem vantar
Krónan tapaði um 50% gagnvart evru í hruninu og gjaldeyrishöft voru við lýði 2008–2017. Verðbólga á Íslandi var um 80% hærri en á evrusvæðinu á tímabilinu 2010–2024. Sveiflur í VLF á mann voru mun meiri en hjá samanburðarríkjum — bati var hraður en niðursveiflur djúpar. Fræðileg umræða um hagkvæmasta myntsvæði bendir til þess að Ísland sé of lítið fyrir sjálfstæðan gjaldmiðil, en jafnframt að evrusvæðið sé ekki fullkomið myntsvæði heldur.
Staðfest Hrunið 2008 leiddi í ljós mestu veikleika íslenskrar krónu. Gjaldmiðill
Kjarni máls er sá að hrunið leiddi einmitt áþreifanlega í ljós mestu veikleika krónunnar.
Fullyrðing: Hrunið 2008 leiddi í ljós mestu veikleika íslenskrar krónu.
Heimildir staðfesta þetta eindregið. CURR-DATA-001 lýsir því hvernig krónan féll um 50% á nokkrum vikum, bankarnir þrír hrundu samtímis og Seðlabankinn gat ekki gegnt hlutverki lánveitanda til þrautavara í erlendum gjaldmiðli — grundvallarveikleiki smágjaldmiðils. CURRENCY-DATA-016 skráir þrjú krísutímabil krónu frá aldamótum og CURR-DATA-002 staðfestir að gjaldeyrishöftum var beitt í tæpan áratug. SOV-LEGAL-005 bendir á 50% gengisfall sem dæmigert einkenni veikleika krónunnar í kreppum. Jafnvel þær heimildir sem nefna kosti sveigjanleikans viðurkenna veikleikana sem hrunið leiddi í ljós.
Samhengi sem vantar
Hrunið átti sér margar orsakir umfram gjaldmiðilinn — ofvöxt bankakerfisins, veikt eftirlit og alþjóðlega fjármálasmit. Gengisfallið nýttist einnig til batans: útflutningur varð samkeppnishæfari og ferðaþjónustan blómstraði á veikri krónu.
Að hluta staðfest Þegar á reyndi í hruninu 2008 vildu erlendar þjóðir ekki líta við íslenskri krónu. Gjaldmiðill
Þegar á reyndi vildu erlendar þjóðir ekki líta við íslenskri krónu og samfélagið féll saman þrátt fyrir miklar eignir, sem því miður reyndust vera of mikið í íslenskum krónum – sem enginn leit við.
Fullyrðing: Þegar á reyndi í hruninu 2008 vildu erlendar þjóðir ekki líta við íslenskri krónu.
CURR-DATA-001 staðfestir að krónan féll um 50% og Seðlabankinn gat ekki gegnt hlutverki lánveitanda í erlendum gjaldmiðli, sem bendir til skorts á trausti á krónunni. CURR-DATA-002 lýsir innleiðingu gjaldeyrishafta sem komu í veg fyrir fjármagnsflótta — sem staðfestir óbeint að eftirspurn eftir krónu hrundi. Hins vegar er orðalagið «erlendar þjóðir vildu ekki líta við» of víðtækt og ónákvæmt. SOV-DATA-012 sýnir að Norðurlöndin og Pólland veittu tvíhliða lán og AGS samþykkti stuðningspakka — erlendar þjóðir komu Íslandi til hjálpar þótt gjaldmiðillinn hafi verið veikur. Vandinn var fremur sá að gjaldeyrismarkaðurinn hrundi vegna bankahrunsins.
Samhengi sem vantar
Norðurlöndin og Pólland veittu um 3 milljarða dala í tvíhliða lán og AGS samþykkti stuðningspakka upp á 2,1 milljarð dala — erlendar þjóðir komu til aðstoðar þrátt fyrir gjaldmiðilsveikleikann. Gjaldeyrishöft voru beitt til að koma í veg fyrir fjármagnsflótta, ekki vegna þess að «erlendar þjóðir» hafi neitað Íslandi um aðstoð.
Staðfest Ísland er með háar þjóðartekjur og mikla landsframleiðslu miðað við umsóknarríki ESB á borð við Moldóvu og Svartfjallaland. Viðskipti
ber hann Ísland saman við valin umsóknarríki að ESB og finnur að því að Ísland, sem er með háar þjóðartekjur og mikla landsframleiðslu, skuli skipa sér í hóp með ríkjum á borð við Moldóvu og Svartfjallaland, sem lakar standa.
Fullyrðing: Ísland er með háar þjóðartekjur og mikla landsframleiðslu miðað við umsóknarríki ESB á borð við Moldóvu og Svartfjallaland.
PREC-DATA-025 staðfestir skýrt að VLF á mann (PPP) á Íslandi sé um 78.800 dalir — 3–5 sinnum hærra en hjá umsóknarríkjum eins og Moldóvu (~15.000 dalir) og Svartfjallalandi (~28.000 dalir). TRADE-COMP-002 sýnir VLF á mann (PPP) á Íslandi um 72.000 dalir, sem er 29% yfir meðaltali ESB, á meðan öll umsóknarríki eru við 29–54% af meðaltalinu. Samanburðurinn er ótvíræður á grundvelli þessara gagna.
Samhengi sem vantar
VLF á mann (PPP) getur verið upphækkað fyrir smáríki með orkufrekan iðnað eins og álframleiðslu (TRADE-COMP-002). Þjóðartekjur (GNI) gætu gefið raunsannari mynd þar sem þær undanskilja tekjur erlendra fyrirtækja. Þrátt fyrir háar þjóðartekjur er Ísland aðeins um 390 þúsund manns og efnahagslegt framlag þess til ESB yrði hverfandi í algildum tölum.
Nokkur stoð Spá Halldór Benjamín Þorbergsson fullyrðir að gangi Ísland inn í ESB muni það þurfa að greiða háar fjárhæðir sem renni til Moldóvu og Svartfjallalands. Viðskipti
Fullyrðir hann að gangi Ísland inn í ESB muni afleiðingin verða sú ein að Ísland muni þurfa að greiða háar fjárhæðir sem svo muni renna til Moldóvu og Svartfjallalands.
Fullyrðing: Halldór Benjamín Þorbergsson fullyrðir að gangi Ísland inn í ESB muni það þurfa að greiða háar fjárhæðir sem renni til Moldóvu og Svartfjallalands.
TRADE-DATA-010 áætlar nettóframlag Íslands í ESB-sjóði á bilinu 100–180 milljónir evra á ári og PREC-DATA-025 staðfestir að Ísland yrði nettógreiðandi. Rétt er að hluti af framlögum nettógreiðenda rennur til fátækari ríkja, þar á meðal umsóknarríkja sem fá stuðning við aðlögun. Orðalagið «háar fjárhæðir» er hins vegar afstætt — TRADE-COMP-005 áætlar heildarframlag á bilinu 200–250 milljónir evra brúttó, sem er hóflegt í algildum tölum vegna fámennis. Auk þess er yfirfærslan ekki bein — ESB-fjárveitingar fara ekki beint frá einu landi til annars heldur í gegnum sameiginlegan fjárhagsramma. Moldóva og Svartfjallaland þurfa fyrst að ljúka aðildarviðræðum áður en þau fá fulla byggðasjóði.
Samhengi sem vantar
Ísland myndi líklega einnig fá fjárveitingar úr byggðasjóðum vegna strjálbýlis og afskektrar legu — fordæmi Finnlands (EEA-DATA-016) sýnir að ríki yfir meðaltali fá umtalsverðar fjárveitingar. Framlag renni í gegnum sameiginlegan fjárhagsramma ESB, ekki beint milli landa. Moldóva og Svartfjallaland eru ekki aðildarríki enn — aðildarferlið tekur ár eða áratugi.
Að hluta staðfest Í Evrópusambandinu er fjárfest í innviðum nýrra aðildarríkja sem skortir innviði, þau eru efld og fara að standa á eigin fótum. Viðskipti
Þegar lönd sem skortir innviði koma þar inn er fjárfest í innviðum þeirra. Þau eru byggð upp og efld og fyrr en varir eflast þau efnahagslega og fara að standa á eigin fótum.
Fullyrðing: Í Evrópusambandinu er fjárfest í innviðum nýrra aðildarríkja sem skortir innviði, þau eru efld og fara að standa á eigin fótum.
PREC-DATA-023 staðfestir að VLF á mann (PPS) jókst umtalsvert hjá 2004-aðildarríkjunum — Pólland fór úr 49% af meðaltali ESB upp í 81%, Eistland úr 52% í 85%, Tékkland úr 77% í 93%. EEA-DATA-016 lýsir byggðasjóðum ESB sem nema 392 milljörðum evra á tímabilinu 2021–2027 og styðja innviðauppbyggingu. Hins vegar er myndin ófullkomin. Árangurinn var misjafn: Grikkland lenti í djúpri skuldakreppu og Króatía glímir við fólksflutninga (brain drain). Samleitnin rak á mörgum þáttum umfram ESB-aðild — hnattvæðingu, tækniyfirfærslu og stofnanaumbreytingum. Orðalagið «fara að standa á eigin fótum» er of einföld lýsing á flóknu ferli.
Samhengi sem vantar
Grikkland (aðild 1981) upplifði djúpa skuldakreppu þrátt fyrir áratuga aðild og byggðasjóði. Króatía (aðild 2013) nýtur byggðasjóða en glímir við fólksflutninga til ríkari ESB-ríkja. Samleitni rak ekki eingöngu á ESB-aðild heldur einnig alþjóðlegum þróunum — Noregur, Sviss og Ísland sýndu einnig vöxt utan ESB. Ný aðildarríki fengu bein greiðslur á 25% af stigi eldri ríkja í upphafi og tóku 10 ár að ná jöfnuði.
Að hluta staðfest Austantjaldslönd sem voru undir Sovétríkjunum hafa gengið í ESB og eru nú farin að láta til sín taka á öllum sviðum. Fordæmi
Þetta höfum við séð t.d. í austantjaldslöndunum sem eitt sinn voru undir járnhæl Sovétsins en gengu í ESB og eru nú farin að láta til sín taka á öllum sviðum.
Fullyrðing: Austantjaldslönd sem voru undir Sovétríkjunum hafa gengið í ESB og eru nú farin að láta til sín taka á öllum sviðum.
PREC-DATA-023 staðfestir töluverðan efnahagslegan árangur fyrrverandi austantjaldslanda eftir ESB-aðild — VLF á mann (PPS) hækkaði umtalsvert, t.d. í Póllandi (49% → 81%) og Eistlandi (52% → 85%). Erlend fjárfesting jókst verulega og viðskipti innan ESB aukust um 10–20 prósentustig. Orðalagið «á öllum sviðum» er þó of víðtækt. Heimildir benda á ójöfn úrslit: Króatía glímir við fólksflutninga (brain drain) sem VLF-tölur ná ekki yfir, og pólitískar áskoranir í Ungverjalandi og Póllandi varðandi réttarríkisreglur ESB sýna að árangur er ekki algildur á öllum sviðum.
Samhengi sem vantar
Árangur var misjafn eftir löndum og sviðum — brain drain úr nýjum aðildarríkjum var umtalsvert vandamál sem VLF-tölur ná ekki yfir. Samleitni var drifin áfram af mörgum þáttum umfram ESB-aðild, þar á meðal alþjóðlegri þróun, stofnanaumbreytingum og beinni erlendri fjárfestingu. Pólitískar áskoranir í ríkjum eins og Ungverjalandi og Póllandi sýna takmarkanir á fullyrðingunni «á öllum sviðum».
Staðfest Tékkland og Pólland eru dæmi um fyrrverandi austantjaldslönd sem hafa opnað nýja og öfluga markaði eftir ESB-aðild. Fordæmi
Sem dæmi má nefna Tékkland og Pólland. Þar hafa opnast nýir og öflugir markaðir fyrir útflutningsvörur annarra og grónari ESB-ríkja.
Fullyrðing: Tékkland og Pólland eru dæmi um fyrrverandi austantjaldslönd sem hafa opnað nýja og öfluga markaði eftir ESB-aðild.
PREC-DATA-023 staðfestir þetta með skýrum gögnum. Viðskiptasamþætting dýpkaði verulega eftir stækkunina 2004 — hlutdeild viðskipta innan ESB jókst um 10–20 prósentustig hjá nýjum aðildarríkjum og erlend fjárfesting nam um 250 milljörðum evra á fyrsta áratugnum. VLF á mann hækkaði umtalsvert í báðum löndum: Pólland fór úr 49% í 81% af meðaltali ESB og Tékkland úr 77% í 93%. Þetta staðfestir að markaðir opnuðust í báðar áttir — nýju aðildarríkin urðu bæði útflutnings- og innflutningsmarkaðir.
Samhengi sem vantar
Markaðsopnunin gekk í báðar áttir — nýju aðildarríkin opnuðu sína markaði jafnframt. Brain drain úr nýjum aðildarríkjum var umtalsverður kostnaður sem jafnvægir myndina. Samleitnin var einnig drifin áfram af alþjóðlegri þróun og stofnanaumbreytingum, ekki eingöngu ESB-aðild.