ESB og smitsjúkdómar í búfé
Raddir í greininni
Niðurstöður
Að hluta staðfest Á fyrri viðræðum Íslands um ESB-aðild tókst ekki að opna kaflann um landbúnaðarmál, meðal annars vegna andstöðu þáverandi landbúnaðarráðherra við kröfu ESB um frjálsan flutning búfjár til landsins. Landbúnaður
Í fyrri för til aðlögunar að esb, hefur þáverandi landbúnaðarráðherra upplýst að ekki hafi tekist að opna kaflann um landbúnaðarmál, m.a. vegna andstöðu hans um ófrávíkjanlega kröfu sambandsins um frjálsan flutning búfjár til landsins.
Fullyrðing: Á fyrri viðræðum Íslands um ESB-aðild tókst ekki að opna kaflann um landbúnaðarmál, meðal annars vegna andstöðu þáverandi landbúnaðarráðherra við kröfu ESB um frjálsan flutning búfjár til landsins.
Heimildir staðfesta að landbúnaðarkaflinn (kafli 11) var aldrei opnaður í aðildarviðræðum 2010–2013 (AGRI-LEGAL-003, AGRI-DATA-018). Ísland var boðið að skila samningsstöðu en gerði það aldrei vegna innlendra ágreiningsdeilna. Samkvæmt EEA-DATA-013 taldi þáverandi landbúnaðarráðherra bannið við innflutningi lifandi dýra óumsemjanlegt. Hins vegar vísa heimildir ekki sérstaklega til «ófrávíkjanlegrar kröfu ESB um frjálsan flutning búfjár» — vandamálin voru víðtækari og sneru einnig að tollvernd, stuðningskerfi og matvælaöryggi. Ástæðan var því ekki einn þáttur heldur samverkandi pólitískar og efnahagslegar deilur.
Samhengi sem vantar
Heimildir benda til þess að vandamálin hafi verið mun víðtækari en frjáls flutningur búfjár eingöngu — tollvernd, stuðningskerfi, matvælaöryggisstaðlar og pólitísk sundurþykkja skiptu öllu jafnt. Fullyrðingin einblínir á einn þátt og gefur þar með ófullkomna mynd.
Að hluta staðfest Krafa ESB um frjálst flæði búfjár var ein af forsendum þess að hægt væri að opna landbúnaðarpakkann í aðildarviðræðum sumarið 2012, og var þetta ein ástæða þess að viðræður sigldu í strand. Landbúnaður
Það var af þessari ástæðu einni sem þáverandi landbúnaðarráðherra stóð fastur fyrir þeirri kröfu esb um frjálst flæði búfjár væri ein af forsendum þess að hægt væri að opna landbúnaðarpakkann, sumarið 2012. Þetta var ein af þeim ástæðum sem ollu því að viðræður sigldu í strand á þeim tíma.
Fullyrðing: Krafa ESB um frjálst flæði búfjár var ein af forsendum þess að hægt væri að opna landbúnaðarpakkann í aðildarviðræðum sumarið 2012, og var þetta ein ástæða þess að viðræður sigldu í strand.
Heimildir staðfesta að landbúnaðarkaflinn var aldrei opnaður og að bann við innflutningi lifandi dýra var lykilágreiningsefni (AGRI-LEGAL-003, EEA-DATA-013). Íslandsstjórnin taldi búfjárinnflutningsbannið óumsemjanlegt samkvæmt EEA-DATA-013. Þó verður að hafa í huga að ástæðurnar voru margþættar — AGRI-DATA-018 og AGRI-DATA-024 benda til þess að tollvernd, CAP-samhæfni og matvælaöryggisreglur hafi verið jafn þungt á metunum. Fullyrðingin er rétt um að búfjárinnflutningur hafi verið eitt ágreiningsefnið, en ofeinfaldar þegar hún gefur til kynna að þetta hafi verið meginskýringin á því að viðræðum lauk. Viðræðum var hætt af pólitískum ástæðum (ríkisstjórnarskipti 2013), ekki eingöngu vegna landbúnaðar.
Samhengi sem vantar
Viðræðum var hætt af víðtækum pólitískum ástæðum þegar ný ríkisstjórn var mynduð árið 2013 — ekki sérstaklega vegna búfjárinnflutnings. Sjávarútvegsmál voru a.m.k. jafn erfitt ágreiningsefni. Fullyrðingin gefur einnig í skyn að ESB hafi krafist «frjálss flæðis búfjár» sem forsendu, en heimildir tala um almennari skoðunaskipti á dýraheilbrigðisreglum.
Staðfest Aðildarviðræður við ESB eru í raun aðlögun umsóknarríkis að regluverk ESB, ekki samningagerð í hefðbundnum skilningi. EES/ESB-löggjöf
Þetta sannar svo ekki verður um villst hvaða eðli viðræður við esb um inngöngu þíða. Þar er ekki verið að gera samning í hefðbundnum skilningi, heldur verið að aðlaga okkar stjórnkerfi við stjórnkerfi sambandsins.
Fullyrðing: Aðildarviðræður við ESB eru í raun aðlögun umsóknarríkis að regluverk ESB, ekki samningagerð í hefðbundnum skilningi.
Heimildir styðja þessa fullyrðingu skýrt. EEA-LEGAL-017 staðfestir að opinber gögn Framkvæmdastjórnarinnar lýsa viðræðunum sem «skilyrðum og tímasetningu fyrir yfirtöku, innleiðingu og framfylgd alls gildandi regluverks ESB». Hið sama kemur fram í EEA-LEGAL-021 og EEA-LEGAL-016, þar sem Heather Grabbe lýsir regluskránni sem «take-it-or-leave-it» pakka. Viðræðurnar snúast um hvenær reglurnar eru innleiddar, ekki hvort — sem er kjarni fullyrðingarinnar. Þó ber að nefna að aðlögunartímabil geta verið mikilvæg efnislega.
Samhengi sem vantar
Fullyrðingin er rétt í grunninn en svigrúm til samningagerðar er þó raunverulegt hvað varðar aðlögunartímabil, fjárhagsleg skilmála og tæknilegar aðlaganir. Pólöndum var veitt 12 ára undanþága frá landakaupum — dæmi um raunverulegt svigrúm innan rammans.
Að hluta staðfest Kynningarbæklingar ESB um skyldur umsóknarríkja ganga út á að aðlögun sé lokið á meðan á viðræðum stendur. EES/ESB-löggjöf
Þetta er einmitt það sem fram kemur í öllum kynningarbæklingum sambandsins um skyldur umsóknarríkis, meðan á viðræðum stendur.
Fullyrðing: Kynningarbæklingar ESB um skyldur umsóknarríkja ganga út á að aðlögun sé lokið á meðan á viðræðum stendur.
EEA-LEGAL-017 staðfestir að Framkvæmdastjórnin lýsir ferlinu sem «adoption, implementation and enforcement of all current EU rules» og að umsóknarríki «samþykki regluskrána eins og hún stendur við aðild». Viðræðuferlið felur í sér lokunarskilyrði (closing benchmarks) sem krefjast framkvæmdar áður en kafla er lokað (EEA-LEGAL-013). Fullyrðingin er í meginatriðum rétt, en orðalagið «aðlögun sé lokið á meðan á viðræðum stendur» er of einfalt — aðlögunartímabil eru veigamikill hluti ferlisins og geta varað árum eftir inngöngu. Samkvæmt EEA-LEGAL-021 eru tímabundnar undanþágur (3–12 ár) meðal þeirra hluta sem eru samningsatriði.
Samhengi sem vantar
Aðlögunartímabil (transition periods) eru veigamikill hluti samningaviðræðna og fela í sér að aðlögun er ekki endilega lokið þegar viðræðum lýkur. Til dæmis fengu ríki sem gengu í ESB 2004 allt að 7 ára aðlögun á frjálsri för vinnuafls.
Að hluta staðfest Þjóðaratkvæðagreiðsla að loknum aðildarviðræðum er samkvæmt höfundi einungis formsatriði þar sem aðlögun er þegar lokið. Fullveldi
Eftir að samningarviðræðum er lokið er kosning um þann samning einungis formsatriði, aðlögun lokið og því ekkert um að kjósa í raun.
Fullyrðing: Þjóðaratkvæðagreiðsla að loknum aðildarviðræðum er samkvæmt höfundi einungis formsatriði þar sem aðlögun er þegar lokið.
Fullyrðingin byggir á réttri forsendu — EEA-LEGAL-017 og EEA-LEGAL-016 staðfesta að regluskráin er í raun óumsemjanleg og aðlögun fer fram á viðræðutímanum. Þó er niðurstaðan «einungis formsatriði» ýkt. Þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarsamning er bindandi pólitísk ákvörðun — SOV-DATA-002 bendir á að íslenski þjóðaratkvæðisrétturinn sé ráðgefandi en Alþingi heldur lokaákvörðunarvaldinu. Samkvæmt SOV-DATA-029 gæti þurft stjórnarskrárbreytingu. Fordæmin sýna raunverulegan kraft: franska og hollenska «nei»-atkvæðið 2005 hafði veruleg áhrif á Evrópusamruna.
Samhengi sem vantar
Þjóðaratkvæðagreiðslur hafa hafnað aðildarsamningum áður — Norðmenn kusu gegn ESB-aðild 1972 og 1994 þrátt fyrir loknar samningaviðræður. Kosning er því ekki formsatriði heldur raunverulegt lýðræðislegt úrræði. Fullyrðingin sleppur einnig því að aðlögunartímabil geta varað árum eftir aðild.
Að hluta staðfest Innan regluverks ESB eru nú um 100.000 reglur í gildi. EES/ESB-löggjöf
Hægt er í þeim viðræðum að sækja um frestun einstakra reglna af þeim 100.000 reglum sem nú eru í gildi innan sambandsins.
Fullyrðing: Innan regluverks ESB eru nú um 100.000 reglur í gildi.
Talan 100.000 er nálæg sögulegu mati Framkvæmdastjórnarinnar á 80.000–100.000 blaðsíðum af regluverki (EEA-LEGAL-011). EEA-DATA-001 sýnir hins vegar að yfir 151.000 bindandi lagagerðir (reglugerðir og tilskipanir) hafa verið samþykktar frá 1958 — en margar hafa verið felldar úr gildi. Nýrra mat frá 2023 (EEA-LEGAL-011) bendir til u.þ.b. 170.000 blaðsíðna í gildi. Talan «100.000 reglur» er úrelt áætlun úr kynningarefni frá 2000-áratugnum og ruglar saman blaðsíðum og einstökum lagagerðum. Réttara væri að tala um tugþúsundir lagagerða í gildi á hverjum tíma.
Samhengi sem vantar
Talning «reglna» veltur á aðferðafræði — tæknilegar reglugerðir (t.d. tollbreytingar, verðleiðréttingar) blása upp töluna en hafa takmörkuð áhrif á stefnumótun. EEA-DATA-003 bendir til þess að Ísland hafi þegar innleitt um þriðjung regluverksins í gegnum EES-samninginn.
Að hluta staðfest Í aðildarviðræðum er einungis hægt að sækja um frestun á einstaklingum reglum til skamms tíma, og ef reglur eru ekki uppfylltar að þeim tíma liðnum koma refsiaðgerðir frá ESB, oftast í formi sektargreiðslna. EES/ESB-löggjöf
Hægt er í þeim viðræðum að sækja um frestun einstakra reglna af þeim 100.000 reglum sem nú eru í gildi innan sambandsins, en einungis til skamms tiltekins tíma. Ef ekki er búið að uppfylla breytinguna þegar sá tími er liðinn, koma á refsiaðgerðir frá sambandinu á hendur viðkomandi ríki, oftast í formi sektargreiðslna.
Fullyrðing: Í aðildarviðræðum er einungis hægt að sækja um frestun á einstaklingum reglum til skamms tíma, og ef reglur eru ekki uppfylltar að þeim tíma liðnum koma refsiaðgerðir frá ESB, oftast í formi sektargreiðslna.
Rétt er að aðlögunartímabil eru tímabundin (EEA-LEGAL-017, EEA-LEGAL-021) og að umsóknarríki geta samið um frestun innleiðingar. Lýsingin «einungis til skamms tíma» er þó ónákvæm — EEA-LEGAL-021 nefnir aðlögunartímabil á bilinu 3–12 ár, og 12 ár er varla «skammur tími». Hvað varðar refsiaðgerðir er meginreglan rétt — ESB-dómstóllinn getur beitt sektum gegn aðildarríkjum sem uppfylla ekki skuldbindingar (Article 260 TFEU). Orðið «oftast í formi sektargreiðslna» er þó of vítt þar sem ferill brotamála byrjar á formlegum ásökunum og dómstólsúrskurði áður en sektir koma til.
Samhengi sem vantar
Aðlögunartímabil geta verið 3–12 ár — Pólland fékk 12 ára frest á landakaupum. Brotamálaferli ESB felur fyrst í sér formlegar áskoranir og dómsúrskurði áður en sektir koma til, og ekki er víst að sektir séu algengasta úrræðið — ríki laga sig oft áður en þangað kemur.
Að hluta staðfest ESB krefst þess af umsóknarríkjum að þau gangi að kröfum sambandsins, og ef ríki gera það ekki er viðræðum hætt. EES/ESB-löggjöf
Svar esb er einfalt, ef þið ekki viljið gangast að okkar kröfum höfum við ekkert við ykkur að tala. Það á við um kröfurnar og það á við um viðræðurnar sjálfar. Sambandið stýrir þar ferð og ef umsóknarríki ekki fer að þeirra boði, er viðræðum hætt.
Fullyrðing: ESB krefst þess af umsóknarríkjum að þau gangi að kröfum sambandsins, og ef ríki gera það ekki er viðræðum hætt.
Grundvallarforsenda fullyrðingarinnar er rétt — regluverkið er óumsemjanlegt í efni sínu (EEA-LEGAL-017, EEA-LEGAL-016). Umsóknarríki verða að samþykkja regluskrána eins og hún stendur. Lýsingin er þó yfirborgandi. Samkvæmt EEA-LEGAL-013 er ferlið skipulagt og tekur áratug eða lengur — ESB hættir viðræðum ekki einfaldlega ef umsóknarríki þarf lengri tíma. Tyrkland hefur til dæmis verið í viðræðum frá 2005 þótt flestir kaflar séu lokaðir, og Ísland hætti viðræðum einhliða 2013. Myndin af ESB sem «einveldi» í viðræðunum vantar þann blæbrigðamun að svigrúm er raunverulegt í tímaáætlun og fjárhagslegum skilmálum.
Samhengi sem vantar
ESB hefur aldrei einhliða hætt aðildarviðræðum við neitt ríki. Ísland hætti viðræðum sjálft 2013. Tyrkland er enn formlega í viðræðum eftir 20+ ár. Fullyrðingin gefur ranga mynd af ESB sem einræðisstjórnanda viðræðna þegar raunveruleikinn er mun flóknari.