EEA-LEGAL-023
Lagalegur texti
Há
Þrátt fyrir áherslu á fulla aðlögun að löggjöf ESB eftir Lissabonsáttmálann hafa nokkur aðildarríki öðlast varanlegar eða nær-varanlegar undanþágur í aðildarsamningum sínum — Danmörk hefur fjórar undanþágur (evran, varnarmál, dóms- og innanríkismál, ríkisborgararéttur) og Írland hefur löglegar tryggingar varðandi hlutleysi, skattlagningu og lífsréttindi í bókun við Lissabonsáttmálann. Finnland fékk sérstakar landbúnaðarheimildir yfir 62. breiddargráðu sem endurnýjaðar hafa verið á hverju ári frá 1995 og gilda til 2027.
Enska frumtextinn
Despite the post-Lisbon framework's emphasis on full acquis adoption, several EU member states have secured permanent or quasi-permanent derogations in their accession treaties. Denmark secured four opt-outs via the Edinburgh Agreement (1992): the euro, defence, justice/home affairs, and EU citizenship supplementing national citizenship. Denmark abolished its defence opt-out by referendum in June 2022 but retains the other three. Ireland secured legally binding guarantees on neutrality, taxation, and the right to life (abortion) as a protocol to the Lisbon Treaty (2009). Malta's 2003 Accession Treaty includes a neutrality declaration (Declaration 3, though with lower legal force than Ireland's protocol). Finland negotiated special CAP provisions in its 1995 Accession Treaty (Articles 141/142 of the Act of Accession) including national aid for agriculture above the 62nd parallel and LFA payments for all of Finland. These are not technically permanent — they require periodic renewal — but have been continuously renewed since 1995, with current authorisation through 2027 at up to EUR 574.5 million per year. Austria secured a transitional restriction on heavy transit traffic through the Brenner corridor (Ecopoints system), though this expired in 2004 and Austria's current unilateral restrictions are actively opposed by the Commission. Sweden has a de facto euro opt-out — despite no formal treaty derogation, it avoids joining ERM II and the Commission accepts this. These examples demonstrate that accession derogations are not merely transition periods; when a country has strong political leverage or unique circumstances, permanent arrangements have been achieved.
Heimild
European Parliament — EU Treaties and Protocols; Accession Treaty texts
Evrópuþingið og Evrópuráðið — aðildarsamningur ESB, bókanir við Lissabonsáttmálann og aðildargerðir þar sem varanlegar undanþágur aðildarríkja eru skjalfestar.
Skoða heimild ↗Fyrirvarar
Aðildarríki sem gengið hafa í sambandið eftir 2004 hafa almennt fengið færri varanlegar undanþágur en þau sem gengu í fyrr. Núverandi stækkunaraðferðafræði framkvæmdastjórnarinnar leggur áherslu á „fulla aðlögun“. Hins vegar gætu sérstaða Íslands í sjávarútvegi og smæð hagkerfisins veitt forskot til að semja um sérlausnir (sui generis), líkt og fordæmi Finnlands með landbúnað á norðurslóðum sýnir. Munurinn á „varanlegri undanþágu“, „varanlegum ríkisstyrkjum“ og „bókunarábyrgð“ skiptir lagalegu máli en í reynd fela allir þessir kostir í sér varanlega sérstöðu.
Notuð í greiningum (23)
Að kíkja í pakkann sem er nú þegar opinn Vísir
- Staðfest Styður Danmörk tryggði sér undanþágur árið 1992 vegna þess að landið var nú þegar aðili að Evrópusambandinu
- Að hluta staðfest Andmælir Ný ríki sem sækja um aðild að ESB í dag verða að taka upp allt regluverk ESB (acquis communautaire) — engar varanlegar undanþágur eru í boði
- Að hluta staðfest Andmælir Hugmyndin um «Evrópu a la carte» (þar sem ríki velja sér reglur) hefur verið liðin undir lok í rúmlega 20 ár
- Staðfest Styður Malta fékk undanþágu með takmörkunum á fasteignakaupum við ESB-aðild
- Að hluta staðfest Andmælir Samkvæmt Heather Grabbe eru engar undanþágur í boði fyrir ný aðildarríki ESB — einungis er hægt að semja um aðlögunartímabil
- Að hluta staðfest Andmælir Samkvæmt Heather Grabbe hafa 27 ríki þegar samþykkt regluverkið og önnur ríki sem hafa gengið í sambandið hafa þurft að skrifa undir allt
Ákall til ESB-sinna: Hvar eru undanþágurnar? Vísir
- Að hluta staðfest Styður Einungis tvær þjóðir í Evrópusambandinu hafa fengið varanlegar undanþágur: Danmörk og Írland.
- Að hluta staðfest Andmælir Einungis tvær þjóðir í Evrópusambandinu hafa fengið varanlegar undanþágur: Danmörk og Írland.
- Staðfest Styður Danmörk hlaut varanlega undanþágu frá upptöku evrunnar og heldur dönsku krónunni í gegnum fastgengistengingu.
- Að hluta staðfest Styður Írland hlaut varanlega undanþágu frá Schengen-landamærakerfinu til að viðhalda nánum tengslum við Bretland.
- Að hluta staðfest Styður Enginn aðildarríki ESB hefur fengið varanlegar undanþágur frá auðlindarákvæðum þrátt fyrir tilraunir Breta og Ára.
Ellefu lykilatriði sem þú þarft að vita um þjóðaratkvæðagreiðslu Kratinn
- Að hluta staðfest Styður Malta er með varanlega undanþágu gagnvart kaupum útlendinga á fasteignum í landinu.
Erna og Jón útskýra lok, lok og læs -- lokunarskilyrði aðildarferlisins Heimssýn
- Að hluta staðfest Andmælir Frá samþykkt Lissabon-sáttmálans 2009 er lokun samningskafla ófrávíkjanlegt ferli.
ESB-aðild: Eldstormur geisar DV
- Að hluta staðfest Andmælir Engar varanlegar undanþágur eru í boði við ESB-aðild.
- Að hluta staðfest Styður Svíþjóð og Finnland fengu varanlegar sérlausnir um heimskauptalandbúnað við aðild sína að ESB.
- Að hluta staðfest Styður Sérhvert ríki sem gengið hefur í ESB hefur fengið sérlausn um sína grundvallarhagsmuni.
ESB-pakkinn er galopinn Vísir
- Að hluta staðfest Andmælir Ríki sem hafa gengið í ESB hafi þurft að samþykkja alla hluta regluverksins.
Fengu hvorugt varanlegar undanþágur Vísir
- Að hluta staðfest Andmælir Malta fékk einungis sértaka aðlögun en ekki varanlega undanþágu, og breyttu þær aðlögunarráðstafanir engu um það að valdið fór til sambandsins.
- Að hluta staðfest Styður Þrátt fyrir framangreindar rökstuðningar Norðmanna fengu þeir engar varanlegar undanþágur.
Gagnrýna að aðlögunarferli sé kallað samningaviðræður Morgunblaðið
- Staðfest Styður Til þess að varanleg undanþága sé lögleg í ESB þarf samþykki allra aðildarlanda fyrir breytingu á frumrétti sambandsins.
Hræðslubandalagið óttast góðan samning DV
- Að hluta staðfest Styður Danir fengu fjórar varanlegar undanþágur á Edinburgh-fundi í desember 1992.
- Að hluta staðfest Styður Svíar fengu undanþágur um landbúnað við aðild að ESB.
- Að hluta staðfest Styður Finnar fengu undanþágur við aðild að ESB.
Hvað er í pakkanum? Heimssýn
- Staðfest Styður Með Maastricht-sáttmálanum (1992) og Lissabon-sáttmálanum (2007) voru stigin stór skref í átt til yfirþjóðlegs ríkjasambands með sameiginlega löggjöf, stefnumótun og dómstóla.
Hvað gerðist með „sérlausn“ Írlands? Vísir
- Staðfest Styður Formlegar undanþágur sem breyta valdsviði ESB samkvæmt sáttmálum eru aðeins varanlegar ef þær eru festar í frumrétti ESB.
Hvað gerist ef meirihlutinn segir „já“ í sumar? Vísir
- Að hluta staðfest Andmælir Ekkert umsóknarríki hefur fengið varanlegar undanþágur frá regluverki ESB, til dæmis með tilliti til landbúnaðar og sjávarútvegs.
- Að hluta staðfest Andmælir Hægt er að semja um aðlögunartíma við ESB-aðild en ekki varanlegar undanþágur frá yfirstjórn ESB.
Hvenær hefst höfuðborgaferð Kristrúnar? bjorn.blog.is
- Að hluta staðfest Andmælir Leiðtogaráð ESB getur ekki gert minni kröfur til Íslands en annarra umsóknarríkja, þar sem það yrði fordæmi sem önnur ríki myndu vísa til.
Hver er reynsla Svía af 30 ára ESB aðild? Heimssýn
- Að hluta staðfest Styður Svíþjóð var meira og minna utan hernaðarbandalaga í allt að 200 ár.
Ísland og ESB – óskhyggja og staðreyndir Heimssýn
- Að hluta staðfest Andmælir Í samningsrammanum fyrir Ísland (25. grein) var kveðið á um að frávik frá reglum ESB yrðu að vera tímabundin og takmörkuð að umfangi.
- Að hluta staðfest Andmælir Engin ríki hafa fengið varanlegar undanþágur frá sameiginlegri fiskveiðistefnu eða sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB.
- Að hluta staðfest Andmælir Dæmi úr aðildarsamningum Finna, Svía og Austurríkis sýna að tímabundnar undanþágur renni út innan fárra ára.
- Að hluta staðfest Styður Yfirlýsingar sem fylgja aðildarsamningum hafa að jafnaði aðeins pólitískt vægi en ekki bindandi lagagildi.
- Staðfest Andmælir Štefan Füle, stækkunarstjóri ESB, sagði á blaðamannafundi í Brussel árið 2010 að engin varanleg undanþága frá regluverki ESB væri í boði.
- Að hluta staðfest Andmælir Varanlegar undanþágur á sviði sjávarútvegs eða landbúnaðar eru í reynd útilokaðar nema með breytingu á grunnsáttmálum ESB — sem krefðist samþykkis allra aðildarríkja.
Jón Gnarr: ESB ske es spé DV
- Að hluta staðfest Andmælir Það er talið óraunhæft að Ísland fái undanþágur eða sérmeðferð við ESB-aðild
- Staðfest Styður Svíþjóð gekk í Nato þrátt fyrir að þótt það hafi þótt útilokað áður
Smáríki og stóra borðið – Viðtal við danskan Evrópuþingmann Evrópustraumar
- Staðfest Styður Maastricht-sáttmálinn, og þar með upptaka evru, var felldur í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1992.
- Að hluta staðfest Styður Danmörk stendur utan dóms- og innanríkismála ESB; þátttöku í þeim var hafnað í atkvæðagreiðslu árið 2025.
- Að hluta staðfest Styður Danmörk tók ekki þátt í varnarmálum ESB en árið 2022 kusu 67% Dana með því að ganga í varnarhluta bandalagsins.
- Staðfest Styður Danmörk á sér tiltölulega nýlega sögu í Evrópu sem hefur áhrif á viðhorf Dana til ESB.
Spursmál #115 — Er Ísland á leið inn í Evrópusambandið? Spursmál (mbl.is)
- Staðfest Styður Írland hefur verið aðili að Evrópusambandinu síðan 1973.
- Að hluta staðfest Andmælir Undanþágur sem ESB hefur veitt tímabundið til aðildarríkja renna út.
Steinn í vegi aðildar að ESB Vísir
- Staðfest Andmælir Samkvæmt samningsramma ESB frá 2010 verða mögulegar ráðstafanir varðandi aðlögun að vera takmarkaðar í tíma og umfangi og mega aldrei fela í sér breytingar á reglum eða stefnumiðum Evrópusambandsins.
- Staðfest Styður Undanþágur Dana urðu til eftir að danska þjóðin hafnaði Maastricht-sáttmálanum í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1992.
- Staðfest Styður Danskar undanþágur sneru að myntbandalaginu, varnarsamstarfi og ákveðnum þáttum réttarfars- og borgaramála og voru pólitísk málamiðlun innan sambandsins.
- Staðfest Styður Danmörk var þegar aðildarríki ESB þegar danskar undanþágur voru samdar, en Ísland væri umsóknarríki utan sambandsins — lagaleg staða þessara tveggja aðstæðna er gjörólík.
Það má semja um aðildarskilmála að ESB DV
- Að hluta staðfest Styður Danir fengu undanþágu frá þátttöku í varnar- og hernaðarstarfsemi ESB.
- Staðfest Styður Danir fengu undanþágu frá þátttöku í dómsmálasamvinnu og innri öryggismálum ESB.
- Að hluta staðfest Styður Finnar og Svíar sömdu um sérlausnir fyrir landbúnað sinn, sem síðan var kallaður «norðurslóðalandbúnaður».
- Staðfest Styður Malta fékk undanþágu sem varðveitti bann við fóstureyðingum við inngöngu í ESB.
- Að hluta staðfest Styður Svíþjóð tók sér undanþágu frá upptöku evrunnar.
- Að hluta staðfest Styður ESB-aðild Dana hefur verið lýst sem svissneskum osti — allur í götum — vegna fjölda undanþágna.
Tvær skýrslur frá 2014: Varanlegar undanþágur um sjávarútveg aldrei veittar en ekki útilokaðar RÚV
- Að hluta staðfest Andmælir Engin fordæmi eru fyrir því að ný aðildarríki fái varanlegar undanþágur gegn lögum ESB um landbúnað eða fiskveiðar.
- Staðfest Styður Í sumum tilvikum hafa ríki náð tímabundnum undanþágum eða breytt sambandslöggjöf til að takast á við sérstök vandamál.
- Staðfest Styður Aðildarsamningar geta falið í sér undanþágur ef þeir innihalda skýr ákvæði um slíkt, samkvæmt ákveðnu dómafordæmi.
- Staðfest Styður Við inngöngu nýrra ríkja er lagalega unnt samkvæmt sambandsrétti að kveða á um undanþágur í viðkomandi aðildarlögum, en sambandið setur ávallt fram þá meginkröfu að viðkomandi ríki gangi að öllu regluverki þess óbreyttu.
- Að hluta staðfest Andmælir Skýrsluhöfundar Hagfræðistofnunar fundu engar varanlegar undanþágur við skoðun á aðildarlögum einstakra ríkja, hvort sem litið er til landbúnaðar eða sjávarútvegs.
- Að hluta staðfest Styður Embættismenn ESB hafi sagt að sérlausnir væru algengar innan sambandsins en það væri útilokað að spá fyrir um útfærslur.
Valdið færi annars til Brussel Vísir
- Að hluta staðfest Andmælir Umsóknarríki að Evrópusambandinu hafa aldrei fengið varanlegar undanþágur (opt-outs) frá yfirstjórn sambandsins.
- Að hluta staðfest Andmælir Varanlegar undanþágur frá yfirstjórn ESB eru ekki lengur í boði fyrir nein ríki.
- Staðfest Styður Danir fengu undanþágu frá evrunni.
- Að hluta staðfest Andmælir Nýju aðildarríki ESB fá ekki opt-out undanþágur.
- Að hluta staðfest Andmælir Sérstakar aðlaganir sem ESB býður upp á fela aðeins í sér afmarkaðar breytingar á stjórnsýslu innan regluverksins og breyta engu um að yfirstjórnin yfir viðkomandi málaflokki fer til Brussel.
Valdið færi annars til Brussel stjornmalin
- Að hluta staðfest Andmælir Umsóknarríki að Evrópusambandinu hafa aldrei fengið varanlegar undanþágur (opt-outs) frá yfirstjórn sambandsins.
- Staðfest Andmælir Varanlegur undanþágukerfið (opt-out) er ekki lengur í boði fyrir ný aðildarríki að Evrópusambandinu.
- Staðfest Styður Danir fengu varanlegar undanþágur frá Evrópusambandinu, þar á meðal frá evrunni.
- Staðfest Andmælir Andrés Pétursson, fyrrverandi formaður Evrópusamtakanna (forveri Evrópuhreyfingarinnar), hefur sagt að opt-out-kerfið sé lokað og ný aðildarríki fái ekki slíkar undanþágur.