Verðbólgan og staðreyndir um fákeppni
Raddir í greininni
Niðurstöður
Að hluta staðfest Ísland er 44% dýrara í matvörum heilt yfir miðað við önnur Norðurlönd. Viðskipti
Ísland er mun dýrara en önnur Norðurlönd þegar litið er á flesta flokka neyslukörfunnar. Er landið orðið 44% dýrara í matvörum heilt yfir miðað við önnur Norðurlönd
Fullyrðing: Ísland er 44% dýrara í matvörum heilt yfir miðað við önnur Norðurlönd.
Talan 44% á við samanburð Íslands við ESB-meðaltal, ekki við önnur Norðurlönd eins og fullyrðingin segir. CURRENCY-DATA-007 sýnir matvælaverðsvísitölu Íslands á 143,9 (ESB-27 = 100), þ.e. um 44% yfir ESB-meðaltali — talan stenst því gagnvart ESB en ekki gagnvart Norðurlöndum. Þar sem Norðurlöndin eru sjálf yfir ESB-meðaltali (Noregur 131,2 í matvælaverði) er raunverulegur munur Íslands og þeirra minni en 44%.
Samhengi sem vantar
Heimildir bera Ísland saman við ESB-meðaltal, ekki sérstaklega við Norðurlönd. Munurinn gagnvart Norðurlöndum eingöngu er minni en 44% þar sem Danmörk, Noregur, Svíþjóð og Finnland eru öll yfir ESB-meðaltali. Fyrirvarar í AGRI-DATA-001 og TRADE-COMP-003 minna á að hátt matvælaverð stafar af mörgum þáttum — flutningskostnaði, smæð markaðar, tollvernd og virðisaukaskatti — ekki bara ESB-stöðu. Tölulegur grunnur Visku-skýrslunnar liggur ekki fyrir til samanburðar.
Að hluta staðfest Ísland er 71% dýrara í kjötvörum en önnur Norðurlönd. Viðskipti
þ.m.t. 71% dýrara í kjötvörum
Fullyrðing: Ísland er 71% dýrara í kjötvörum en önnur Norðurlönd.
Talan 71% samrýmist samanburði Íslands við ESB-meðaltal frekar en við Norðurlönd. AGRI-DATA-014 setur kjötverð á Íslandi á um 170 (ESB-27 = 100), þ.e. 70% yfir ESB-meðaltali, og AGRI-DATA-005 styður það með bilinu 155–170. Munurinn gagnvart Norðurlöndum eingöngu er hins vegar minni, því þau liggja sjálf yfir ESB-meðaltali í kjötverði.
Samhengi sem vantar
Talan 71% á við ESB-meðaltal, ekki nágrenni Íslands. Háir tollar (55% á kjöt skv. AGRI-DATA-002) eru aðalástæðan, en flutningskostnaður og smæð markaðar koma einnig til. Fyrirvarar í AGRI-DATA-014 benda á að gengisáhrif króna ýki stöðu Íslands á vísitölunni og að Noregur, einnig utan sameiginlegrar landbúnaðarstefnu ESB, sé með svipað hátt verð. ESB-aðild myndi fella tolla en ekki útrýma öllum verðmun.
Að hluta staðfest Ísland er 75% dýrara í mjólkurvörum og eggjum en önnur Norðurlönd. Viðskipti
75% dýrara í mjólkurvörum og eggjum
Fullyrðing: Ísland er 75% dýrara í mjólkurvörum og eggjum en önnur Norðurlönd.
Heimildir styðja að mjólkurvörur séu verulega dýrari á Íslandi en í Evrópu, en talan 75% miðast við ESB-meðaltal, ekki Norðurlönd. AGRI-DATA-005 setur mjólkurvörur á 165–180 (ESB-27 = 100) og AGRI-DATA-014 á um 180, þ.e. 65–80% yfir ESB-meðaltali — talan 75% fellur innan þess bils gagnvart ESB. Egg eru ekki sérgreind í heimildum, og munurinn gagnvart Norðurlöndum eingöngu er minni en gagnvart ESB.
Samhengi sem vantar
Samanburðargrunnurinn er ESB-meðaltal, ekki Norðurlönd. Mjólkurvörur njóta sterkustu tollverndar (allt að 80% og yfir 100% þegar magntollar eru taldir með, skv. AGRI-DATA-002), sem skýrir háa verðlagningu. Heimildir greina ekki egg sérstaklega. Fyrirvarar í AGRI-DATA-005 árétta að fleira en tollar — flutningskostnaður, smæð markaðar og virðisaukaskattur — haldi uppi verði.
Að hluta staðfest Verðmunur milli Íslands og annarra Norðurlanda er nærri tvöfaldur á við launamuninn. Viðskipti
Verðmunur milli Íslands og annarra Norðurlanda er nú nær tvöfaldur á við launamuninn.
Fullyrðing: Verðmunur milli Íslands og annarra Norðurlanda er nærri tvöfaldur á við launamuninn.
Heimildir styðja almennt að verðmunur sé meiri en launamunur, en gefa ekki nákvæmlega tvöfalt hlutfall gagnvart Norðurlöndum. LABOUR-DATA-003 sýnir að meðallaun á Íslandi séu 15–20% yfir ESB-meðaltali (kaupmáttarjafnað), en CURRENCY-DATA-007 setur verðlagsvísitölu neysluvara á 172,7 og almennt verðlag um 50% yfir ESB-meðaltali (TRADE-COMP-003). Hlutfallið milli verð- og launamunar gæti nálgast 2:1, en heimildir staðfesta ekki nákvæmlega tvöfaldan mun við Norðurlönd.
Samhengi sem vantar
Heimildir bera Ísland saman við ESB-meðaltal frekar en sérstaklega við Norðurlönd. Gagnvart Danmörku er Ísland 22,1 stigi hærra á GDP-verðlagsvísitölu (152,9 á móti 130,8) en launamunurinn er minni — nákvæmt Norðurlandahlutfall verð- og launamunar er ekki tilgreint. Fyrirvarar í LABOUR-DATA-003 árétta að gengissveiflur króna geri samanburð í evrum óáreiðanlegan til skamms tíma.
Staðfest Hár launakostnaður skýrir ekki nema að hluta hvers vegna verðlag á helstu vörum og þjónustu er svo hátt miðað við samanburðarlönd. Viðskipti
í greiningu Visku segir efnislega að hár launakostnaður skýri ekki nema að hluta hvers vegna verðlag á helstu vörum og þjónustu sé svo hátt miðað við samanburðarlönd
Fullyrðing: Hár launakostnaður skýrir ekki nema að hluta hvers vegna verðlag á helstu vörum og þjónustu er svo hátt miðað við samanburðarlönd.
Heimildir staðfesta að launakostnaður sé aðeins einn af mörgum þáttum að baki háu verðlagi. TRADE-COMP-003 telur upp smæð heimamarkaðar, há laun, flutningskostnað, skatta og takmarkaða samkeppni sem samverkandi orsakir, og AGRI-DATA-001 nefnir flutningskostnað, tollvernd og virðisaukaskatt. LABOUR-DATA-011 sýnir auk þess að framleiðni á vinnustund á Íslandi sé 10–15% undir meðaltali ESB-15, svo há laun endurspeglast ekki að fullu í verðmæti á klukkustund.
Samhengi sem vantar
Fyrirvarar í TRADE-COMP-003 árétta að ESB-aðild myndi fjarlægja suma verðþætti (landbúnaðartolla, upprunareglur) en ekki útrýma byggingarþáttum hás verðlags. Heimildir mæla ekki nákvæmlega hve stór hluti verðmunarins stafar af launum gagnvart öðrum þáttum, svo nákvæm vigtun liggur ekki fyrir.
Að hluta staðfest Ofurtollar skýra stóran hluta verðmunarins umfram launamuninn milli Íslands og annarra Norðurlanda. Viðskipti
Ofurtollar og fákeppni skýra stóran hluta verðmunarins umfram launamuninn.
Fullyrðing: Ofurtollar skýra stóran hluta verðmunarins umfram launamuninn milli Íslands og annarra Norðurlanda.
Heimildir styðja sterklega að tollar skýri háa verðlagningu á landbúnaðarvörum, en hlutur fákeppni er ekki staðfestur í gögnum. AGRI-DATA-002 sýnir tolla allt að 80% á mjólkurvörur og 55% á kjöt, og AGRI-DATA-005 tengir hæstu verðálögin beint við vörur sem njóta sterkustu tollverndar. Heimildir mæla hins vegar hvorki samkeppnisstig dagvörumarkaðarins né skipta verðmuninum kerfisbundið milli tolla og fákeppni.
Samhengi sem vantar
Engin heimild í gagnagrunni metur hlut fákeppni á íslenskum dagvörumarkaði í verðlagningu. Tollar eru vel studdir sem skýring á landbúnaðarverði, en fullyrðingin nær til alls verðmunarins og þess vegna verður seinni helmingurinn (fákeppni) ekki staðfestur. TRADE-COMP-003 minnir á að takmörkuð samkeppni sé einn af mörgum þáttum, án tölulegrar vigtunar.
Staðfest Tollar á innflutningi matvöru eru á forræði stjórnvalda. Viðskipti
Tollar á innflutningi matvöru eru auðvitað á forræði stjórnvalda, eins og margt annað sem hefur áhrif á verðlag dagvöru hér á landi.
Fullyrðing: Tollar á innflutningi matvöru eru á forræði stjórnvalda.
Heimildir staðfesta að Ísland ákveði eigin tolla á innfluttar landbúnaðarvörur. TRADE-DATA-040 segir skýrt að EES-ríki utan tollabandalags ESB setji sjálf ytri tolla sína gagnvart þriðju ríkjum, og TRADE-DATA-021 sýnir að Ísland leggi háa tolla á matvöru (30% á mjólkurvörur, 40–80% á kjöt) sem innlend stjórnvöld ákveða. Þetta er rétt á meðan Ísland stendur utan ESB.
Samhengi sem vantar
Forræðið helst aðeins utan ESB-aðildar. TRADE-DATA-021 og TRADE-DATA-002 árétta að við ESB-aðild myndu þessir tollar víkja fyrir sameiginlegri ytri tollskrá ESB og forræði stjórnvalda yfir matvælatollum þar með falla niður. Fullyrðingin lýsir núverandi réttarstöðu en ekki stöðu eftir hugsanlega aðild.
Staðfest Verðlagning á stórum hluta vörukörfu íslenskrar vísitölufjölskyldu — landbúnaðarvörur — er háð skipulagi framleiðslu og ákvörðunum stjórnvalda. Landbúnaður
verðlagning á stórum hluta vörukörfu íslenskrar vísitölufjölskyldu, landbúnaðarvöru, er háð skipulagi framleiðslu og ákvörðunum stjórnvalda.
Fullyrðing: Verðlagning á stórum hluta vörukörfu íslenskrar vísitölufjölskyldu — landbúnaðarvörur — er háð skipulagi framleiðslu og ákvörðunum stjórnvalda.
Heimildir staðfesta að verð á íslenskum landbúnaðarvörum sé háð opinberum ákvörðunum og skipulagi framleiðslu. AGRI-DATA-025 sýnir að ríkisstuðningur (beinar greiðslur og tollvernd) hafi numið 57% af framleiðsluverðmæti landbúnaðar árið 2020, og AGRI-DATA-002 staðfestir að stjórnvöld ákveði háa tolla sem halda uppi verði. AGRI-DATA-017 áréttar að stuðningskerfið byggi á blöndu beinna greiðslna og tollverndar sem stjórnvöld stýra.
Samhengi sem vantar
Heimildir mæla ekki nákvæmlega hve stór hluti vörukörfu vísitölufjölskyldunnar eru landbúnaðarvörur, svo orðalagið 'stórum hluta' er ekki tölusett í gögnum. Fyrirvarar í AGRI-DATA-001 árétta að fleiri þættir en opinber stýring — flutningskostnaður og smæð markaðar — hafi áhrif á matvælaverð.