Afstaða stofnana og samtaka

Könnun Samtaka iðnaðarins meðal félagsmanna í febrúar/mars 2026 leiddi í ljós að 57% voru andvíg ESB-aðild, þar af 43% mjög andvíg. Hlutfall þeirra sem voru mjög andvígir hafði um það bil tvöfaldast frá sambærilegri könnun árið 2024.

Samtök atvinnulífsins (SA) eru harðastir stuðningsmenn ESB-aðildar meðal samtakanna. Stefnuskjal SA frá 2025 bendir á að aðild myndi lækka fjármagnskostnað um 2–3 prósentustig, bæta regluvissu og veita aðgang að byggðasjóðum ESB. SA hafa heitið 200 milljónum króna (~1,3 milljónum evra) í kosningabaráttuna. Sjávarútvegsfyrirtæki innan SA hafa þó andmælt þessari afstöðu.

Framkvæmdastjórn ASÍ greiddi atkvæði árið 2024 um að styðja þjóðaratkvæðagreiðsluna án þess að mælast með aðild, með 7 atkvæðum gegn 4. Meginsjónarmið ASÍ eru verndun kjarasamningakerfisins (sem nær til ~100% launafólks), varðveisla launamunar við ESB (15–20% yfir meðaltali) og bætt samræming almannatrygginga.

Landssamband íslenskra útvegsmanna (LÍÚ) er eindregið andvígt ESB-aðild og hefur lagt 500 milljónir króna (~3,3 milljónir evra) til kosningabaráttu gegn aðild — stærsta framlag frá einstökum samtökum. LÍÚ fullyrðir að kvótakerfið yrði grafið undan sameiginlegri sjávarútvegsstefnu ESB og yfirráð yfir 200 sjómílna efnahagslögsögunni færðust til Brussel.

Bændasamtök Íslands áætla að afnám landbúnaðartolla (30–80% á mjólkurvörur, kjöt og grænmeti) myndi leiða til þess að 40–60% íslenskra búa yrðu óhagkvæm innan 10 ára frá aðild. Um 3.500 bú á Íslandi fá nú styrki upp á samtals um 14 milljarða króna (~93 milljónir evra) á ári. Óvíst er hvort greiðslur úr sameiginlegri landbúnaðarstefnu ESB myndu vega upp á móti.

Forysta Samtaka iðnaðarins (SI) styður aðild að ESB og heldur því fram að hún myndi bæta markaðsaðgang, draga úr kostnaði vegna regluverks og laða að erlenda fjárfestingu í framleiðslu og tækni. Meðal félagsmanna SI eru álverin á Íslandi (rekin af Alcoa, Rio Tinto og Century Aluminum), sem nú flytja vörur sínar tollfrjálst til ESB samkvæmt EES-samningnum en standa frammi fyrir óvissu í regluverki vegna kolefnistollakerfis ESB á landamærum (CBAM). SI halda því fram að aðild að ESB myndi: (1) veita Íslandi aðkomu að ákvörðunum um iðnaðarstefnu sem hafa áhrif á orkufrekan iðnað landsins; (2) tryggja aðgang að rannsóknar- og þróunarsjóðum ESB (Horizon Europe) sem fullgildur þátttakandi fremur en sem aukaaðili; (3) draga úr viðskiptahindrunum fyrir framleiddar vörur utan innri markaðarins.

Viðskiptaráð Íslands hefur tekið afstöðu með ESB-aðild og áætlar að hún myndi auka landsframleiðslu um 2–4% á 10 árum vegna minni viðskiptakostnaðar, lægri vaxta og aukinnar beinnar erlendrar fjárfestingar. Ráðið bendir á lýðræðishalla EES-samningsins þar sem íslensk fyrirtæki þurfa að fara eftir ESB-reglum án þess að hafa áhrif á mótun þeirra.

Íslenskir háskólar og rannsóknastofnanir hafa almennt lýst stuðningi við ESB-aðild vegna rannsóknarfjármögnunar og fræðilegs hreyfanleika. Sem EES-ríki greiðir Ísland um 50 milljónir evra á ári í Horizon Europe og fær til baka um 35 milljónir — nettókostnaður um 15 milljónir. Full aðild myndi veita aukinn aðgang að byggðasjóðum og rannsóknarstyrkjum á jöfnum grundvelli.

Bændasamtök Íslands hafa verið formlega andvíg ESB-aðild allt frá umsókninni 2009. Þrátt fyrir andstöðuna hafa samtökin mótað lágmarkskröfur til verndar íslenskum landbúnaði ef til aðildar kæmi, og viðurkennt þannig óbeint að aðild gæti orðið að veruleika. Á bændafundum víðs vegar um landið hefur komið í ljós að ekki allir bændur deila eindreginni andstöðu forystu samtakanna.