SEGJUM UPP EES SAMNINGNUM OG HÆTUM VIÐ ESB ÞJÓÐARATKVÆÐAGREIÐSLUNA
Raddir í greininni
Niðurstöður
Að hluta staðfest Þegar EES-samningurinn var undirritaður var hann viðskiptasamningur sem átti að tryggja EFTA-ríkjunum aðgang að innri markaðnum í Evrópu. EES/ESB-löggjöf
Þegar EES samningurinn var undirritaður var um að ræða VIÐSKIPTASAMNING, sem átti að tryggja EFTA ríkjunum aðgang að «sameiginlegum markaði Evrópu».
Fullyrðing: Þegar EES-samningurinn var undirritaður var hann viðskiptasamningur sem átti að tryggja EFTA-ríkjunum aðgang að innri markaðnum í Evrópu.
Meginmarkmið EES-samningsins var að tryggja EFTA-ríkjum aðgang að innri markaði ESB, sem TRADE-DATA-002 og EEA-DATA-010 staðfesta. Samningurinn nær þó til miklu meira en hefðbundinna viðskipta — hann tekur til fjórfrelsis (vöru, þjónustu, fjármagns og fólks) auk ýmissa stoðstefna á borð við samkeppni, ríkisaðstoð og umhverfismál, eins og EEA-LEGAL-003 sýnir. Að kalla hann eingöngu «viðskiptasamning» er einföldun á umfangi hans, þótt viðskiptaþátturinn hafi vissulega verið kjarni hans.
Samhengi sem vantar
EES-samningurinn nær til fjórfrelsis og stoðstefna — ekki einungis vöruviðskipta. Hann útilokar þó landbúnað, sjávarútveg, tollabandalag, utanríkisstefnu og ýmis önnur svið, sem gerir hann takmarkaðri en fulla aðild. Orðalagið «viðskiptasamningur» vanmetur umfang samningsins.
Að hluta staðfest Íslendingum var sagt við sölu EES-samningsins að sjávarútvegsvörur yrðu tollfrjálsar, en sjávarútvegsvörur hafa aldrei verið tollfrjálsar. Sjávarútvegur
Okkur Íslendingum var «SELDUR» þessi samningur á þeim forsendum að SJÁVARÚTVEGSVÖRUR YRÐU TOLLFRJÁLSAR en svo kemur í ljós að sjávarútvegsvörur hafa ALDREI verið tollfrjálsar.
Fullyrðing: Íslendingum var sagt við sölu EES-samningsins að sjávarútvegsvörur yrðu tollfrjálsar, en sjávarútvegsvörur hafa aldrei verið tollfrjálsar.
Fullyrðingin er of víð. Samkvæmt TRADE-DATA-002 njóta sjávarútvegsvörur fríðindaaðgangs eða tollfrelsis samkvæmt bókunum 9 og 3 við EES-samninginn — ekki allsherjar tollfrelsis. TRADE-DATA-021 bendir til þess að fersk fiskur fari inn á ESB-markað tollfrjáls en tollar gildi um unnar afurðir. Fullyrðingin um að sjávarafurðir hafi «aldrei» verið tollfrjálsar er því of einföld; sumar vörutegundir eru tollfrjálsar en aðrar ekki. Hvað varðar pólitískar forsendur við «sölu» samningsins eru engar heimildir í staðreyndagrunni sem staðfesta eða hrekja hvaða loforð voru gefin.
Samhengi sem vantar
Tollstaða sjávarafurða er blæbrigðarík: fersk fiskur fer að mestu tollfrjáls inn á ESB-markað, en unnar afurðir bera tolla. Bókanir 9 og 3 við EES-samninginn veita ívilnanir sem eru umtalsverðar en ná ekki til allra vöruflokka. Engar heimildir staðfesta hvaða loforð nákvæmlega voru gefin við fullgildingu samningsins.
Að hluta staðfest Maastricht-samningurinn var gerður árið 1992 en öðlaðist ekki gildi fyrr en nokkrum árum síðar. EES/ESB-löggjöf
með hinum svokallaða Maastricht samningi sem var gerður árið 1992 en öðlaðist ekki gildi fyrr en mörgum árum síðar vegna þess að ríki ESB voru ekki sátt við hann
Fullyrðing: Maastricht-samningurinn var gerður árið 1992 en öðlaðist ekki gildi fyrr en nokkrum árum síðar.
Maastricht-samningurinn var undirritaður 7. febrúar 1992 og öðlaðist gildi 1. nóvember 1993 — tæplega tveimur árum síðar. Heimildir í staðreyndagrunni fjalla ekki beint um þessa tímalínu, en almenn þekking staðfestir ártölin. Upprunalega tilvitnunin segir hann hafi ekki tekið gildi fyrr en «mörgum árum síðar», sem er ýkt — raunin er um 20 mánuðir. Töfin stafaði meðal annars af neikvæðri niðurstöðu danskrar þjóðaratkvæðagreiðslu 1992, sem leiddi til Edinburgh-samkomulagsins og nýrrar atkvæðagreiðslu 1993. Rétt er að nokkur ríki áttu í erfiðleikum með fullgildingu.
Samhengi sem vantar
Engar heimildir í staðreyndagrunni fjalla beint um tímalínu Maastricht-samningsins. Almenn þekking segir að hann hafi öðlast gildi 1. nóvember 1993, um 20 mánuðum eftir undirritun — ekki «mörgum árum» eins og fullyrðingin gefur til kynna. Danska synjunin 1992 og Edinburgh-samkomulagið ollu seinkuninni.
Að hluta staðfest Þegar verið var að vinna að EES-samningnum var þegar verið að vinna að Maastricht-samningnum sem breytti ESB í pólitískt samband. EES/ESB-löggjöf
þegar var verið að vinna að EES samningnum var þegar verið að vinna að breytingum á ESB, með hinum svokallaða Maastricht samningi
Fullyrðing: Þegar verið var að vinna að EES-samningnum var þegar verið að vinna að Maastricht-samningnum sem breytti ESB í pólitískt samband.
Tímasetningin er rétt — EES-samningurinn var undirritaður 2. maí 1992 og Maastricht-samningurinn 7. febrúar 1992, svo vinna við báða fór fram samhliða. EEA-DATA-022 bendir á að jafnvægi EES-samningsins raskast þegar Austurríki, Finnland og Svíþjóð gengu í ESB 1995, sem tengist þeirri pólitísku þróun. Að segja Maastricht hafi «breytt ESB í pólitískt samband» er þó einföldun — Evrópubandalagið hafði pólitískar víddir áður (sameiginleg utanríkisstefna var til dæmis hluti af viðaukanum frá 1986). Maastricht dýpkaði pólitíska samþættingu verulega en markaði ekki skýr skil frá eingöngu viðskiptalegu sambandi yfir í pólitískt.
Samhengi sem vantar
Heimildir í staðreyndagrunni fjalla ekki beint um tímalínu Maastricht og EES-samningsins. Evrópubandalagið hafði pólitískar víddir áður en Maastricht var samþykktur — Samningurinn um sameiningu Evrópu (Single European Act, 1986) hafði þegar styrkt pólitískt samstarf. Maastricht formfesti þó nýjar stoðir (utanríkis- og öryggismál, dómsmál) og stofnaði Evrópusambandið sem slíkt.
Að hluta staðfest Eftir að Maastricht-samningurinn var þvingaður í gegn var reglum ESB breytt þannig að samninga ESB þyrfti ekki lengur að samþykkja einróma heldur nægði meirihlutasamþykki. EES/ESB-löggjöf
eftir að samningurinn hafði verið þvingaður í gegn var reglum ESB breytt í þá átt að samninga ESB þurfti ekki lengur að samþykkja EINRÓMA heldur ÞURFTI AÐEINS MEIRIHLUTASAMÞYKKI
Fullyrðing: Eftir að Maastricht-samningurinn var þvingaður í gegn var reglum ESB breytt þannig að samninga ESB þyrfti ekki lengur að samþykkja einróma heldur nægði meirihlutasamþykki.
Fullyrðingin nær til raunverulegrar þróunar en einfaldar hana mjög. SOV-DATA-033 staðfestir að Lissabon-samningurinn 2009 breytti atkvæðagreiðslureglum í «tvöfaldan meirihluta» (55% ríkja og 65% íbúa). Þessi þróun hófst þó ekki með Maastricht heldur gekk í áföngum: Maastricht (1992) jók meirihlutaatkvæðagreiðslur á sumum sviðum, Amsterdam-samningurinn (1997) og Nice-samningurinn (2001) héldu áfram og Lissabon-samningurinn (2009) ljúkaði þróuninni. Einróma samþykki gildir enn um grundvallaratriði eins og breytingar á sáttmálum, nýja aðild, skattastefnu og utanríkismál. Fullyrðingin um algjört afnám einróma samþykkis er því röng.
Samhengi sem vantar
Einróma samþykki gildir enn um grundvallaratriði ESB: sáttmálabreytingar, nýja aðild, skattastefnu og utanríkis- og öryggisstefnu. Þróunin frá einróma til meirihlutaatkvæðagreiðslu var stigvaxandi yfir fjóra sáttmála (Maastricht, Amsterdam, Nice, Lissabon) en afnam aldrei einróma kröfuna alfarið. Orðalagið «þvingaður í gegn» er pólitískt mat sem heimildir staðfesta ekki.
Þarfnast samhengis EES-samningurinn tók engum breytingum þótt ESB hafi breyst verulega frá því hann tók gildi. EES/ESB-löggjöf
HVERNIG STENDUR Á ÞVÍ AÐ EES SAMNINGURINN HEFUR EKKI TEKIÐ NEINUM BREYTINGUM Á ÖLLUM TÍMANUM OG ÞÁ ER ÉG AÐ TALA UM BREYTINGAR Á SAMNINGNUM FRÁ ÖLLUM SAMNINGSAÐILUNUM
Fullyrðing: EES-samningurinn tók engum breytingum þótt ESB hafi breyst verulega frá því hann tók gildi.
Grunnbygging EES-samningsins (sáttmálatextinn sjálfur) hefur ekki verið endursamin með formlegum samningabreytingum allra aðila, en það þýðir ekki að samningurinn hafi verið óbreyttur. Samkvæmt EEA-DATA-010 hafa yfir 13.000 gerðir ESB verið felldar inn í samninginn síðan 1994, með 200–400 nýjum gerðum árlega í gegnum sameiginlegu EES-nefndina. Þetta felur í sér gríðarlega þróun á efnislegu umfangi samningsins. EEA-DATA-022 bendir á að valdajafnvægi hans hafi raskast mikið eftir 1995 þegar EFTA-hliðin fór úr sex í þrjú ríki. Fullyrðingin er villandi vegna þess að hún gefur í skyn að samningurinn standi óbreyttur, en raunin er sú að hann hefur þróast gríðarlega í gegnum innleiðingarferlið — en ekki í gegnum formlegar samningabreytingar.
Samhengi sem vantar
EES-samningurinn er lifandi samningur sem tekur stöðugum breytingum í gegnum sameiginlegu EES-nefndina. Yfir 13.000 ESB-gerðir hafa verið innleiddar síðan 1994. Grundvallartextinn hefur ekki verið endursaminn formlega, en efnislegt umfang hans hefur breyst mikið. Fullyrðingin virðist rugla saman formlegu sáttmálabreytingaferlinu og hinu daglega innleiðingarferli.
Að hluta staðfest Stærsta breyting á ESB varð árið 2009 með Lissabon-sáttmálanum. EES/ESB-löggjöf
En stærsta breytingin á ESB varð árið 2009 með hinu svokallaða Lissabon samkomulagi
Fullyrðing: Stærsta breyting á ESB varð árið 2009 með Lissabon-sáttmálanum.
Lissabon-samningurinn (2009) var vissulega ein stærsta uppbygging ESB — hann breytti atkvæðagreiðslukerfinu (SOV-DATA-033), útvíkkaði valdsvið ESB, stofnaði embætti forseta leiðtogaráðs ESB og skipaði utanríkismálafulltrúa. EEA-LEGAL-012 bendir á áhrif hans á stækkunarstefnu. Hvort Lissabon hafi verið «stærsta breytingin» er matsatriði — Maastricht-samningurinn 1992 breytti Evrópubandalaginu í Evrópusambandið og jók heimildir þess gríðarlega, stofnaði Efnahags- og myntbandalagið og nýjar stoðir. Rómarsáttmálinn 1957 og Samningurinn um sameiningu Evrópu 1986 voru einnig tímamót. Þetta er mat sem heimildir í staðreyndagrunni staðfesta ekki beint.
Samhengi sem vantar
Hvort Lissabon-samningurinn hafi verið «stærsta breytingin» er matsatriði sem fræðimenn eru ekki á einu máli um. Maastricht-samningurinn (1992) hafði einnig gríðarleg áhrif — hann breytti bandalaginu í ESB og stofnaði myntbandalagið. Lissabon er þó óumdeilanlega einn mikilvægasti sáttmálinn í sögu ESB.
Að hluta staðfest Lissabon-sáttmálinn fór í þá átt að gera ESB að pólitísku sambandi með mun meiri heimildir framkvæmdastjórnar ESB til miðstýringar, bæði innan ESB-ríkjanna og EES-ríkjanna. EES/ESB-löggjöf
fór meira í þá áttina að verða pólitískt samband með mun meiri heimildir til framkvæmdastjórnar ESB til miðstýringar innan ESB landanna OG ÞÁ INNAN EES RÍKJANNA
Fullyrðing: Lissabon-sáttmálinn fór í þá átt að gera ESB að pólitísku sambandi með mun meiri heimildir framkvæmdastjórnar ESB til miðstýringar, bæði innan ESB-ríkjanna og EES-ríkjanna.
Fyrri hluti fullyrðingarinnar á sér stoð — Lissabon-samningurinn dýpkaði pólitíska samþættingu ESB og jók heimildir stofnana þess, eins og SOV-DATA-033 og EEA-LEGAL-012 lýsa. Síðari hlutinn um «miðstýringu innan EES-ríkjanna» er hins vegar villandi. EEA-LEGAL-022 og EEA-LEGAL-008 staðfesta að EES-ríkin eru utan margra lykilsviða ESB (landbúnaðar, sjávarútvegs, utanríkisstefnu, dómsmála). Framkvæmdastjórnin hefur ekki beint vald yfir EES/EFTA-ríkjunum — eftirlitsvald í EES-rammanum er hjá Eftirlitsstofnun EFTA (ESA), ekki framkvæmdastjórninni. Aukið umfang ESB-löggjafar hefur þó óbein áhrif á EES-ríkin í gegnum innleiðingarferlið.
Samhengi sem vantar
Framkvæmdastjórn ESB hefur ekki beint eftirlitsvald yfir EES/EFTA-ríkjum — það hlutverk er hjá Eftirlitsstofnun EFTA. Lissabon-samningurinn jók umfang ESB-löggjafar sem fellst síðan inn í EES-samninginn, en það er frábrugðið beinni miðstýringu. EES/EFTA-ríkin standa utan utanríkisstefnu, dómsmála, landbúnaðar- og sjávarútvegsstefnu ESB. Fullyrðingin jafnar þannig ranglega stöðu ESB-ríkja og EES-ríkja.
Þarfnast samhengis Bókun 35 við EES-samninginn var ekki hluti af upphaflega EES-samningnum. EES/ESB-löggjöf
Getur ekki verið að BÓKUN 35 sé ein af afleiðingum Lissabon sáttmálans, því þessi bókun var ekki inni í upphaflega EES samningnum
Fullyrðing: Bókun 35 við EES-samninginn var ekki hluti af upphaflega EES-samningnum.
Bókun 35 (Protocol 35) var hluti af upprunalega EES-samningnum frá 1992, eins og EEA-PARL-001 gefur óbeint til kynna — frumvarp utanríkisráðherra 2025 snérist einmitt um að innleiða bókun 35 í íslensk lög, en bókunin sjálf hefur verið til staðar frá upphafi. Hún kveður á um forgang EES-reglna í landsrétti þegar lagaárekstur verður. EEA-LEGAL-003 og EEA-LEGAL-008 vísa til uppbyggingar EES-samningsins sem inniheldur bókanir frá upphafi. Fullyrðingin um að bókun 35 hafi verið «afleiðing Lissabon-sáttmálans» er röng — Lissabon-samningurinn tók gildi 2009, en bókunin er frá 1992.
Samhengi sem vantar
Bókun 35 var hluti af upprunalega EES-samningnum frá 1992 og er ekki afleiðing Lissabon-sáttmálans. Hún fjallar um forgang EES-skuldbindinga í landsrétti þegar lagaárekstur verður. Hæstiréttur Íslands úrskurðaði 2023 að bókunin hefði ekki verið innleidd réttilega í íslensk lög (mál 24/2023), sem leiddi til frumvarps 2025. Ruglið kann að stafa af þeirri umræðu um innleiðingu sem er ný, en bókunin sjálf er ekki ný.
Óstutt ESB er að leggja tolla á Ísland og Noreg í þeim tilgangi að þvinga þau inn í ESB. Viðskipti
Það er talað um það að ESB sé með því að leggja þessa tolla á Ísland og Noreg, þá sé búið að kasta nótinni umverfis Ísland og Noreg og nú nú sé BYRJAÐ AÐ «SNURPA». Að með þessu eigi að neyða Ísland og Noreg inn í ESB.
Fullyrðing: ESB er að leggja tolla á Ísland og Noreg í þeim tilgangi að þvinga þau inn í ESB.
Engar heimildir styðja þá fullyrðingu að ESB leggi tolla á Ísland og Noreg í þeim tilgangi að þvinga þau til aðildar. TRADE-DATA-040 staðfestir að EES/EFTA-ríki njóta tollfrjáls aðgangs að innri markaðnum fyrir iðnaðarvörur. TRADE-DATA-029 sýnir að Ísland og Noregur eru undanþegin kolefnistollinum (CBAM) sem EES-aðilar. Tollar sem nefndir eru í umræðunni virðast fremur tengjast bandarískum tollum (TRADE-DATA-027 um 15% tolla Bandaríkjanna á norskar vörur og TRADE-DATA-041 um áhrif á NHO-stefnu) — ekki ESB-tollum. ESB-ríki og EES/EFTA-ríki eiga tollfrjáls viðskipti í gegnum EES-samninginn.
Samhengi sem vantar
Tollumræðan tengist fremur bandarískum tollum (Trump-stjórnin 2025) en ESB-tollum. EES-samningurinn tryggir tollfrjáls viðskipti milli EES-ríkja og ESB. Noregur hefur orðið fyrir þrýstingi vegna bandarískra tolla og NHO hefur talað fyrir nánara tollasamstarfi við ESB — en það er ólíkt því að ESB leggi tolla á EES-ríki. Þjóðernishyggjukenning um «snurpu» ESB á hendur EES-ríkjum á sér ekki stoð í heimildum.