Stjórnarskrárfélagið
Samtök/stofnunHagsmunasamtök um stjórnarskrármál
Stofnun
Yfirlit
Aðeins fullyrðingar sem aðilinn hefur fullyrt, verið vitnað í, eða umorðað eru taldar.
Fullyrðingar (11)
Staðfest Ríkisstjórnin hefur upplýst að Alþingi muni boða til þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við ESB þann 29. ágúst 2026. Fullyrt Fullveldi
„Ríkisstjórn þín hefur upplýst að Alþingi muni boða til þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við ESB þann 29. ágúst næstkomandi.“
Heimildir staðfesta þetta á skýran hátt. Samkvæmt SOV-DATA-006 tilkynnti ríkisstjórnin í byrjun 2026 að þjóðaratkvæðagreiðsla yrði haldin 29. ágúst 2026 og byggðist á þingsályktunartillögu utanríkisráðherra. PARTY-DATA-013 staðfestir einnig að stjórnarsáttmáli þrjá flokka stjórnarsamstarfsins kveði á um þjóðaratkvæðagreiðsluna.
Samhengi sem vantar
Þjóðaratkvæðagreiðslan er ráðgefandi, ekki bindandi, því stjórnarskrá Íslands kveður ekki á um bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur um stefnumál. Spurninging varðar framhald aðildarviðræðna — ekki hvort Ísland eigi að ganga í ESB.
Treystu þjóðinni — Opið bréf til forsætisráðherra Íslands Vísir
Staðfest Í þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012 um nýja stjórnarskrá samþykktu yfir 2/3 hlutar kjósenda (67%) að tillögurnar skyldu verða grundvöllur nýrrar stjórnarskrár Íslands. Fullyrt Fullveldi
„Yfir 2/3 hlutar kjósenda (67%) samþykktu að þessar tillögur skyldu verða grundvöllur nýrrar stjórnarskrár Íslands.“
SOV-DATA-005 staðfestir bæði atkvæðagreiðsluna 20. október 2012 og hlutfall já-atkvæða: 66,9% samþykktu að tillögur Stjórnlagaráðs yrðu grundvöllur nýrrar stjórnarskrár. Fullyrðingin nefnir «yfir 2/3 hlutar» og «67%» sem er rétt námundun á 66,9%. SOV-HIST-001 staðfestir sömu tölu og bætir við pólitísku samhengi um eftirmál atkvæðagreiðslunnar.
Samhengi sem vantar
Atkvæðagreiðslan var ráðgefandi (ráðgefandi), ekki lagalega bindandi, og kosningaþátttaka var aðeins 48,9% — verulega undir meðaltali þingkosninga (80–85%). Enginn síðari Alþingi hefur lögfest drögin þrátt fyrir skýran meirihluta.
Treystu þjóðinni — Opið bréf til forsætisráðherra Íslands Vísir
Staðfest Vigdís Finnbogadóttir, forseti Íslands 1980–1996, kallaði stjórnarskrárferlið „lýðræðislegasta stjórnarskrárferli sem vitað er um.“ Fullyrt Fullveldi
„Vigdís Finnbogadóttir, forseti Íslands 1980-1996, kallaði réttilega „lýðræðislegasta stjórnarskrárferli sem vitað er um.““
SOV-DATA-010 staðfestir að Vigdís Finnbogadóttir, forseti Íslands 1980–1996, hafi lýst stjórnarskrárferlinu sem einu af lýðræðislegustu stjórnarskrárferlum sem þekkjast — með vísan í þjóðkjörinn hóp sem samdi frumvarpið, almenna hugmyndasöfnun og gagnsæja vinnu Stjórnlagaráðs. Þó ber að hafa í huga að kosningaþátttaka var aðeins um 37% og Hæstiréttur úrskurðaði framkvæmd kosninganna ólögmæta.
Samhengi sem vantar
Til að meta tilvitnunina þyrfti að finna upprunalega heimild þar sem Vigdís Finnbogadóttir sagði þetta. Staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki það efni.
Treystu þjóðinni — Opið bréf til forsætisráðherra Íslands Vísir
Að hluta staðfest Alþingi hefur ekki enn virt úrslit þjóðaratkvæðagreiðslunnar 2012 um nýja stjórnarskrá. Fullyrt Fullveldi
„Alþingi hefur ekki enn virt úrslit þessarar þjóðaratkvæðagreiðslu.“
Kjarninn í fullyrðingunni er staðreyndalega réttur: í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012 studdu 66,9% tillögur Stjórnlagaráðs sem grundvöll nýrrar stjórnarskrár, en engin ákvæði dröganna hafa verið lögfest (SOV-HIST-001, SOV-DATA-005). Orðalagið «hefur ekki enn virt úrslit» felur hins vegar í sér dóm um skyldu sem er umdeildur. Samkvæmt SOV-DATA-005 og SOV-LEGAL-026 var atkvæðagreiðslan ráðgefandi og Alþingi bar enga lagalega skyldu til þess að bregðast við. Kosningaþátttaka var aðeins 48,9% sem veikir lýðræðislegt umboðsrök. Fullyrðingin er því rétt um staðreyndir en misleading í framsetningu, sem gerir hana «að hluta studda» frekar en fullstaðfesta.
Samhengi sem vantar
Þjóðaratkvæðagreiðslan var ráðgefandi (ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla), ekki bindandi, og íslenska stjórnarskráin kveður ekki á um bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur. Þátttaka var 48,9%, mun lægri en í alþingiskosningum (80–85%). Ýmsir stjórnskipunarsérfræðingar hafa bent á tæknilega galla í drögunum. Hvort «virða úrslit» ráðgefandi kosninga jafngildi lagaskyldu eða pólitískri skyldu er álitamál sem fræðimenn eru ósammála um.
Treystu þjóðinni — Opið bréf til forsætisráðherra Íslands Vísir
Að hluta staðfest Í tillögunum að nýrri stjórnarskrá var kveðið á um rétt þjóðarinnar yfir sameiginlegum auðlindum lands og sjávar, og það var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu. Fullyrt Sjávarútvegur
„Ekki ætti að hefja aðildarviðræður við ESB án þess að koma því ótvíræðt til skila að réttur þjóðarinnar yfir sameiginlegum auðlindum lands og sjávar verði tryggður í stjórnarskrá, líkt og samþykkt var í þjóðaratkvæðagreiðslu.“
SOV-LEGAL-017 staðfestir að tillögur Stjórnlagaráðs innihéldu auðlindaákvæði um þjóðareign á náttúruauðlindum sem ekki eru í einkaeign, og SOV-DATA-019 staðfestir að 82,9% kusu með ákvæðinu í þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012. Fullyrðingin er rétt um þessi tvö atriði. Hins vegar var þjóðaratkvæðagreiðslan ráðgefandi, ekki bindandi, og tillögurnar voru aldrei lögfestar. Framsetnin «samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu» getur gefið í skyn að ákvæðið hafi hlotið formlegt lagagildi, sem er ekki raunin.
Samhengi sem vantar
Þjóðaratkvæðagreiðslan 2012 var ráðgefandi (advisory) og tillögurnar voru aldrei samþykktar sem stjórnarskrá. Kosning Stjórnlagaráðs hafði einungis 37% kosningaþátttöku og var dæmd ólögmæt af Hæstarétti vegna formgalla, þótt Alþingi hafi síðan skipað sömu 25 einstaklinga sem nefnd. Auðlindaákvæðið er enn óvirkt í stjórnskipulegu tilliti þrátt fyrir yfirgnæfandi stuðning í þjóðaratkvæðagreiðslunni.
Treystu þjóðinni — Opið bréf til forsætisráðherra Íslands Vísir
Að hluta staðfest Í tillögunum að nýrri stjórnarskrá voru tryggð yfirráð þjóðarinnar yfir sameiginlegum auðlindum. Fullyrt Fullveldi
„Í nýju stjórnarskránni eru ekki aðeins tryggð yfirráð þjóðarinnar yfir sameiginlegum auðlindum.“
SOV-LEGAL-017 staðfestir að í frumvarpi Stjórnlagaráðs frá 2011 var auðlindaákvæði sem tryggði þjóðareign á náttúruauðlindum sem ekki eru í einkaeign. SOV-DATA-010 lýsir frumvarpinu nánar og nefnir auðlindaákvæðið sérstaklega. Fullyrðingin um að tillögurnar hafi «tryggt yfirráð þjóðarinnar yfir sameiginlegum auðlindum» er rétt um efni frumvarpsins. Orðalagið «tryggð» getur þó gefið í skyn að þessi yfirráð séu í gildi, en tillögurnar voru aldrei lögfestar.
Samhengi sem vantar
Frumvarp Stjórnlagaráðs var aldrei lögfest þrátt fyrir stuðning í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu 2012. Orðalagið «voru tryggð yfirráð» á við um frumvarpstextann sjálfan en ekki gildandi rétt — engin slík trygging er í núgildandi stjórnarskrá. Þar að auki er réttarstaða fiskveiðikvóta flókin: lög um stjórn fiskveiða segja að kvóti sé ekki eignarréttur, en Hæstiréttur hefur viðurkennt «atvinnuréttindi» kvótahafa sem njóta verndar 72. greinar stjórnarskrárinnar.
Treystu þjóðinni — Opið bréf til forsætisráðherra Íslands Vísir
Staðfest Tillögurnar að nýrri stjórnarskrá inniheldu ákvæði um aukið persónukjör í kosningum. Fullyrt Fullveldi
„Þar eru fleiri óskamál landsmanna svo sem um aukið persónukjör í kosningum“
SOV-DATA-010 staðfestir beint að drög Stjórnlagaráðs innihéldu ákvæði um aukið persónukjör í alþingiskosningum, þar sem kjósendur gætu haft áhrif á hvaða frambjóðendur af listum flokkanna hlytu þingsæti. Þetta var eitt af sex lykilákvæðum frumvarpsins sem talið er upp í heimildinni. Þó ber að nefna að ákvæðið var ekki eins ítarlegt og sumir hafa lýst — drögin mörkuðu meginregluna en skildu útfærsluna eftir almennri löggjöf.
Samhengi sem vantar
Drög Stjórnlagaráðs eru opinber og aðgengileg, en staðreyndagrunnurinn inniheldur ekki nægilegar heimildir um efni hverrar greinar til að meta þessa fullyrðingu.
Treystu þjóðinni — Opið bréf til forsætisráðherra Íslands Vísir
Staðfest Tillögurnar að nýrri stjórnarskrá inniheldu ákvæði um jafnt vægi atkvæða. Fullyrt Fullveldi
„Þar eru fleiri óskamál landsmanna svo sem um aukið persónukjör í kosningum og jafnt vægi atkvæða.“
SOV-DATA-010 staðfestir beint að drög Stjórnlagaráðs innihéldu ákvæði um jafnt vægi atkvæða — meginregluna 'einn maður, eitt atkvæði' (jafnt vægi atkvæða) — til þess að jafna vægi atkvæða milli kjördæma. Þetta átti að bregðast við langvarandi ójöfnuði þar sem atkvæði á landsbyggðinni vógu verulega meira en atkvæði í þéttbýli. SOV-DATA-005 staðfestir einnig að tillögurnar voru samþykktar í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu 2012 en hafa aldrei verið lögfestar.
Samhengi sem vantar
Jafnt vægi atkvæða var eitt af þeim efnum sem fjallað var um í stjórnarskrárdrogög, en staðreyndagrunnurinn hefur ekki nægilegar heimildir til að meta þetta.
Treystu þjóðinni — Opið bréf til forsætisráðherra Íslands Vísir
Staðfest Í tillögunum að nýrri stjórnarskrá var ákvæði um að herskyldu mægi aldrei í lög leiða. Fullyrt Fullveldi
„Þar er líka þessi þýðingarmikla grein, ef til þess kemur að Ísland gangi í Evrópusambandið og stofnaður yrði evrópskur her: „Herskyldu má aldrei í lög leiða.““
SOV-LEGAL-018 staðfestir beint að drög Stjórnlagaráðs frá 2011 innihéldu ákvæði um að herskyldu megi aldrei í lög leiða. Þetta myndi herða núverandi stöðu — 75. grein gildandi stjórnarskrár heimilar herþjónustu við «þjóðarháska» þótt hún hafi aldrei verið beitt. Drögin myndu gera bannið algert.
Samhengi sem vantar
Tillögur Stjórnlagaráðs hafa aldrei tekið gildi þrátt fyrir ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu 2012. Herskylduákvæðið er því ekki hluti gildandi réttar. ESB-aðild krefst ekki herþjónustu — Írland, Austurríki og Malta eru ESB-ríki án herskyldu í hefðbundinni mynd.
Treystu þjóðinni — Opið bréf til forsætisráðherra Íslands Vísir
Þarfnast samhengis Herskylduákvæðið í tillögunum tengist möguleikanum á því að Ísland gangi í ESB og evrópskur her yrði stofnaður. Fullyrt EES/ESB-löggjöf
„ef til þess kemur að Ísland gangi í Evrópusambandið og stofnaður yrði evrópskur her: „Herskyldu má aldrei í lög leiða.““
SOV-LEGAL-018 staðfestir að herskylduákvæðið hafi öðlast nýja umræðu í ESB-umræðunni, en gefa í skyn að ESB geti þvingið herskyldu á aðildarríki er villandi. ESB hefur engan búnað til að þjóðneyja herskyldu á aðildarríki; CSDP-þátttaka er valfrjáls. Írland, Austurríki og Malta eru ESB-ríki með ýmsar form hlutleysis í hernaðarmálum.
Samhengi sem vantar
ESB-aðild krefst ekki herskyldu og enginn búnaður er til að þinga hana á aðildarríki. Hins vegar eru varnarmál ESB í örri þróun eftir innrás Rússa í Úkraínu (PESCO, Evrópski varnarfjármálaherinn, Strategic Compass) og framtiðarþróun er óvís.
Treystu þjóðinni — Opið bréf til forsætisráðherra Íslands Vísir
Staðfest Stjórnarskrárfélagið telur að ekki eigi að hefja aðildarviðræður við ESB án þess að tryggja rétt þjóðarinnar yfir auðlindum í stjórnarskrá. Fullyrt Fullveldi
„Ekki ætti að hefja aðildarviðræður við ESB án þess að koma því ótvíræðt til skila að réttur þjóðarinnar yfir sameiginlegum auðlindum lands og sjávar verði tryggður í stjórnarskrá“
SOV-DATA-019 staðfestir beint að Stjórnarskrárfélagið hefur tekið þá afstöðu að ekki eigi að hefja aðildarviðræður án þess að tryggja þjóðareign á náttúruauðlindum í stjórnarskrá. Félagið vísar til niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar 2012, þar sem 82,9% kjósenda studdu auðlindaákvæðið. Þeir telja að aðildarviðræður án slíkrar stjórnarskrárverndar gætu grafið undan yfirráðum Íslands yfir fiskveiðikvóta, orkuauðlindum og vatnsréttindum.
Samhengi sem vantar
Stjórnarskrárfélagið er hagsmunasamtök með skýra dagskrá um innleiðingu stjórnarskrárdraganna frá 2011. Sumir lagasérfræðingar telja að ferlin tvö (stjórnarskrárumbætur og ESB-viðræður) séu sjálfstæð og geti farið fram samhliða. Auk þess myndi ESB-aðild ekki sjálfkrafa kveða niður stjórnarskrárákvæði og auðlindaverndarákvæði gæti verið hluti af aðildarsamningi.
Treystu þjóðinni — Opið bréf til forsætisráðherra Íslands Vísir