Könnanir og þjóðarvilji

Kannanir Gallup á Íslandi frá 2022 til byrjunar 2026 sýna hægfara breytingu í viðhorfum til ESB-aðildar. Stuðningur jókst úr um 30% árið 2022 í um 45% seint á árinu 2025, en andstaða minnkaði úr um 50% í 40%. Þróunin hraðaðist eftir að Alþingi ákvað 2024 að efna til bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu.

Lýðfræðileg greining sýnir að stuðningur við ESB-aðild er mestur meðal yngri kjósenda (18–34 ára: ~55%), höfuðborgarbúa (~50%) og háskólamenntaðra (~52%). Andstaða er sterkust meðal eldri kjósenda (55+: ~50% á móti), íbúa á landsbyggðinni (~55% á móti) og þeirra sem starfa í landbúnaði og sjávarútvegi (~65% á móti).

Þegar íslenskir kjósendur raða mikilvægustu málefnum ESB-umræðunnar setja þeir sjávarútvegsstefnu efst (~60%), þar á eftir fullveldi og lýðræðislega sjálfstjórn (~50%), efnahagsstöðugleika og gjaldmiðilsmál (~45%) og landbúnaðarstefnu (~30%). Umhverfis- og loftslagsstefna hefur hækkað úr ~15% árið 2022 í ~25% árið 2025.

Stuðningur Íslendinga við ESB-aðild hefur sveiflast mikið frá 2009: hámark í um 55% í byrjun 2009 á kreppuárunum, lægð í um 25% árið 2013 þegar efnahagurinn rétti úr kútnum, og svo hæg sókn upp í ~45% seint á árinu 2025. Óákveðnir kjósendur eru 15–25% og mynda þann hóp sem mun ráða úrslitum.

Noregur hélt fyrstu þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB-aðild (þá EBE) 25. september 1972 þar sem 53,5% greiddu atkvæði á móti og 46,5% með, við 79,2% kosningaþátttöku. Umræðan snerist um sjávarútveg, landbúnað og fullveldi — efni sem líkist mjög íslensku umræðunni nú. Nei-herbergi voru samtök bænda, sjómanna, vinstri flokka og dreifbýlissamfélaga.

Noregur hafnaði ESB-aðild í þjóðaratkvæðagreiðslu 28. nóvember 1994 þar sem 52,2% greiddu á móti og 47,8% með, við 89% þátttöku, mestu kosningaþátttöku í sögu Noregs. Sjávarútvegsmálin réðu mestu, þar sem strandbyggðir óttuðust sameiginlegu sjávarútvegsstefnuna, og Noregur gekk í staðinn í EES-samninginn sem Ísland er einnig aðili að.

Stuðningur við ESB-aðild á Íslandi hefur sterka fylgni við efnahagsáföll. Í fjármálakreppunni 2008–2010 hækkaði stuðningur úr um 35% í 55% þegar landsframleiðsla dróst saman um 10,5% og krónan féll um helming. Fylgnistuðullinn milli trausts neytenda og ESB-stuðnings er um -0,6.

Orðalag spurninga hefur mikil áhrif á mældan ESB-stuðning á Íslandi. Spurningin „ætti Ísland að sækja um aðild?“ gefur 3–5 prósentustigum hærri stuðning en „ætti Ísland að ganga í ESB?“ og 5–8 stigum hærri en „Eruð þér hlynnt ESB-aðild?“ Mismunandi könnunaraðilar hafa mælt allt að 10 prósentustiga mun á sama degi vegna ólíks orðalags.

ESB-stuðningur er mjög ólíkur eftir flokksfylgi: um 90% kjósenda Viðreisnar og 75% kjósenda Samfylkingarinnar styðja aðild á meðan stuðningur meðal kjósenda Sjálfstæðisflokksins er um 25%, Framsóknarflokksins um 20% og Miðflokksins um 10%. Sérstaklega athyglisvert er að um fjórðungur Sjálfstæðismanna styður aðild þrátt fyrir afstöðu flokksins.

Skoðanakannanir í Evrópuríkjum fyrir aðild sýna mynstur vaxandi stuðnings eftir því sem atkvæðagreiðsla nálgast. Í Króatíu hækkaði stuðningur úr 45% í 67%, í Austurríki úr 55% í 66,6% og í Svíþjóð leiddi seint innspýting til 52,3% samþykkis. Óákveðnir kjósendur hafa tilhneigingu til að hallast að \"já\" en þetta er ekki algilt — Noregur 1994 sýndi hið gagnstæða.

Óákveðnir kjósendur á Íslandi eru um 15–20% kjósenda í byrjun árs 2026. Þeir eru hlutfallslega fleiri konur (55–60%), á aldrinum 30–50 ára, búa í nágrenni höfuðborgarsvæðisins og hafa mestar áhyggjur af efnahagslegum stöðugleika, sérstaklega húsnæðiskostnaði og verðbólgu. Alþjóðleg fordæmi benda til þess að óákveðnir brjótist 55–60% í átt að \"já\" á lokavikum.

Þjóðarpúls Gallup (febrúar–mars 2026, n≈1.898, svarhlutfall 42,7%, um 810 fullkláruð svör) sýndi 42% Íslendinga hlynnt ESB-aðild og 42% á móti, á meðan um 16% voru óákveðin. Sérstök spurning um þjóðaratkvæðagreiðslu sýndi 57% stuðning við að halda hana.

Könnun Gallup/Vísis í mars 2026 leiddi í ljós verulegan kynjamun í ESB-viðhorfum: 62% kvenna styðja áframhaldandi aðildarviðræður á móti 22% andvígra, á meðan 52% karla styðja á móti 39% andvígra. Konur hafa verið stöðugt hlynntari ESB-aðild um 10–15 prósentustig í íslenskum skoðanakönnunargögnum.

Könnun Gallup/Vísis í mars 2026 sýndi skörp flokksskipti í ESB-málum: kjósendur Viðreisnar og Samfylkingarinnar voru hlynntastir aðildarviðræðum, kjósendur Miðflokksins og Sjálfstæðisflokksins andvígastir, og kjósendur Framsóknarflokksins nokkuð klofnir. Meðal þeirra sem styðja ríkisstjórnina vilja 83% halda aðildarviðræðum áfram.

Þjóðarpúlskönnun Gallup (19. febrúar – 4. mars 2026, n=1.898, svarhlutfall 42,7%) sýndi að 57% styðja þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður, um 30% eru á móti og 12% óákveðnir. Stuðningur við ESB-aðild sjálfa er hins vegar nær 42%–42% með 16% óákveðnum — bilið milli viðræðnastuðnings og aðildarstuðnings er lykilatriði í túlkun niðurstaðna.

Þjóðarpúls Gallup frá mars 2026 sýndi skýrt lýðfræðilegt mynstur: konur eru hlynntari viðræðum en karlar, íbúar höfuðborgarsvæðisins eru hlynntari en á landsbyggðinni, og háskólamenntaðir hlynntari. Athyglisvert var að verulegur hluti þeirra sem styðja þjóðaratkvæðagreiðslu myndi engu að síður kjósa gegn áframhaldandi viðræðum — stuðningur við lýðræðislegt ferli jafngildir ekki stuðningi við aðild.

Þjóðarpúls Gallup (19. febrúar – 4. mars 2026) var netkönnun úr þátttökuhópi Gallup, dreift á 1.898 einstaklinga úr Þjóðskrá. Um 810 svöruðu (svarhlutfall 42,7%). Gallup beitir eftirlagsvægi eftir aldri, kyni, búsetu og menntun og skekkjumörk eru ±3,5 prósentustig á 95% öryggisbili fyrir landsniðurstöður.

Þjóðarpúls Gallup (febrúar–mars 2026, n≈810) sýndi að um 60% styðja þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður, 30% eru á móti og 10% óákveðnir. Kjósendur Viðreisnar og Samfylkingarinnar voru hlynntastir en kjósendur Miðflokksins og Sjálfstæðisflokksins andvígastir. Stuðningur við atkvæðagreiðslu er þó ekki sá sami og stuðningur við ESB-aðild sjálfa.

Skoðanakannanir á Íslandi sýna stöðugt bil milli stuðnings við aðildarviðræður og stuðnings við ESB-aðild. Þjóðarpúls frá febrúar–mars 2026 mældi um 52% hlynnt viðræðum en einungis 42% hlynnt aðild, á meðan 42% voru á móti og 16% voru óákveðnir. Þetta um 10 prósentustiga bil hefur verið viðvarandi síðan 2009 og endurspeglar hóp kjósenda sem vill sjá samningsskilmálana áður en þeir taka afstöðu.

Orðalag og rammasetning ESB-spurninga hefur veruleg áhrif á niðurstöður kannana á Íslandi. Spurningar um \"áframhaldandi viðræður\" gefa 8–12 prósentustigum hærri stuðning en spurningar um \"aðild að ESB\". Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands hefur skráð þessi áhrif síðan 2009 og bendir á að \"raunverulegur\" stuðningur ræðst að miklu leyti af hönnun spurningarinnar.

Kannanir Samtaka iðnaðarins meðal félagsmanna sýndu dvínandi ESB-stuðning: hlutfall þeirra sem voru \"mjög fylgjandi\" aðild féll úr um 17% árið 2024 í um 10% árið 2026 og \"frekar hlynntir\" úr um 20% í 15%. Forysta samtakanna túlkaði þetta sem vaxandi áhyggjur iðnaðarins af reglubyrði og sameiginlegri sjávarútvegsstefnu.

Könnun Fjölmiðlanefndar og Maskínu í aðdraganda alþingiskosninga 2024 sýndi að 15,4% þátttakenda reyndu að forðast fréttir og 38,3% upplifðu fréttaþreytu. Tæplega þrír af fimm (62,1%) sögðust hafa séð rangar eða villandi upplýsingar tengdar kosningum — hækkun úr 46,6% árið 2021 — og Facebook var algengasti vettvangurinn (65,2%).

Rannsókn Fjölmiðlanefndar um fjölmiðlaneyslu Íslendinga, birt 2023, sýndi að aðeins 14% neyta frétta frá fjölbreyttum heimildum og um 25% lesa einungis miðla sem samræmast eigin skoðunum — í svokölluðum bergmálshelli. Einungis 36% skoðuðu miðla sem eru með sitthvort sjónarmiðið og skýrslan benti einnig á aukna upplifun hatursummæla og netáreitni.